Ekzokrin pankreas çatışmazlığı mədəaltı vəzinin kifayət qədər həzm fermenti ifraz etməməsidir. Qida, xüsusən yağlar tam həzm olunmur: yağlı, iyli nəcis, köp, arıqlama və vitamin çatışmazlığı yaranır. Fermentlərlə əvəzedici müalicə həzmi bərpa edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Mədəaltı vəzinin xarici sekresiya çatışmazlığı
- Pankreatik malabsorbsiya
- Pankreatogen steatoreya
Xəstəlik haqqında
Mədəaltı vəzi iki funksiya daşıyır: endokrin (qanda şəkəri tənzimləyən hormonların, o cümlədən insulinin ifrazı) və ekzokrin (həzm fermentlərinin ifrazı). Ekzokrin hissə bağırsağa lipaza, amilaza və proteazalar – yağları, karbohidratları və zülalları parçalayan fermentlər, eləcə də mədə turşusunu neytrallaşdıran bikarbonatlar ifraz edir. Vəzi toxuması zədələndikdə, fermentlərin bağırsağa axını pozulduqda və ya onlar qida ilə düzgün qarışmadıqda həzm pozulur.
Ən çox yağların həzmi əziyyət çəkir, çünki onları parçalayan lipazanı digər orqanlar demək olar ki, əvəz edə bilmir. Həzm olunmamış yağ nəcislə çıxır, yağda həll olan vitaminlər mənimsənilmir, insan normal qidalansa da arıqlayır.
Əlamətlər adətən vəzinin funksiyasının əhəmiyyətli hissəsi itirildikdə yaranır. Çatışmazlıq çox vaxt gec aşkar edilir, çünki əlamətləri qıcıqlanmış bağırsaq sindromuna və ya digər həzm pozuntularına bənzəyir. Halbuki vaxtında başlanan ferment əvəzedici müalicə həzmi, çəkini və həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır.
Səbəbləri
Çatışmazlıq ya vəzi toxumasının itirilməsi, ya fermentlərin bağırsağa axınının pozulması, ya da onların qida ilə vaxtında qarışmaması nəticəsində yaranır. Əsas səbəblər:
- xroniki pankreatit – böyüklərdə əsas səbəb; iltihab vəzi toxumasını tədricən çapıq toxuması ilə əvəz edir;
- mukovissidoz – uşaqlarda əsas səbəb; vəzi axacaqları qatı sekretlə tıxanır;
- mədəaltı vəzi xərçəngi – şiş axacağı sıxır və ya toxumanı dağıdır;
- mədəaltı vəzi üzərində əməliyyatlar – vəzinin bir hissəsinin çıxarılması fermentlərin miqdarını azaldır;
- mədə və bağırsaq əməliyyatlarından sonra – qidanın fermentlərlə vaxtında qarışması pozulur;
- ağır kəskin pankreatitdən sonra, xüsusən vəzi toxumasının nekrozu olduqda;
- şəkərli diabet, çölyak xəstəliyi, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri – bəzi hallarda;
- ahıl yaş – vəzinin funksiyası tədricən zəifləyə bilər;
- Şvaxman-Daymond sindromu və digər nadir irsi xəstəliklər.
Alkoqol və siqaret xroniki pankreatitin inkişafını sürətləndirərək çatışmazlıq riskini artırır.
Təsnifat
Mexanizmə görə ilkin çatışmazlıq (vəzi toxumasının özünün zədələnməsi – pankreatit, mukovissidoz, əməliyyatlar) və ikincili çatışmazlıq (vəzi normal olsa da, fermentlərin aktivləşməsi və ya qida ilə qarışması pozulur – mədə əməliyyatlarından sonra, nazik bağırsaq xəstəliklərində) ayırd edilir. Ağırlığına görə yüngül, orta və ağır dərəcələr fərqləndirilir: yüngül formada əlamətlər az olur və yalnız laborator müayinədə aşkar edilir, ağır formada isə steatoreya, arıqlama və vitamin çatışmazlığı aydın görünür.
Klinik mənzərə
Əlamətlər tədricən yaranır və ilk mərhələdə nəzərə çarpmaya bilər. Ən xarakterik təzahürlər:
- yağlı, parlaq, iyli, unitazdan çətin yuyulan nəcis (steatoreya), bəzən səthində yağ damcıları;
- tez-tez, həcmli nəcis, ishal, xüsusən yağlı yeməkdən sonra;
- köp, qaz, qarında gurultu və diskomfort;
- normal iştaha baxmayaraq arıqlama, əzələ kütləsinin azalması;
- yağda həll olan vitaminlərin çatışmazlığı – gecə görməsinin pisləşməsi (A vitamini), sümük ağrıları və kövrəkliyi (D vitamini), əzələ zəifliyi və yerişin pozulması (E vitamini), asan qançır və qanaxmaya meyl (K vitamini);
- ümumi zəiflik, yorğunluq.
Uşaqlarda boy və çəki artımının ləngiməsi, iştahanın yüksək olmasına baxmayaraq çəki yığmamaq, tez-tez iyli nəcis əsas əlamətlərdir. Ahıl yaşlı insanlarda xəstəlik çox vaxt yalnız arıqlama və zəifliklə özünü göstərir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər sürətli izahedilməz arıqlama, dərinin və gözlərin saralması, qara nəcis və ya qanlı qusma, güclü qarın ağrısı, ahıl yaşda yeni yaranmış şəkərli diabetlə birlikdə həzm pozuntuları müşahidə olunarsa – bu əlamətlər ciddi xəstəliyi, o cümlədən mədəaltı vəzi şişini istisna etməyi tələb edir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, nəcisin xarakterini, çəki dəyişikliyini, alkoqol qəbulunu, keçirilmiş pankreatit və əməliyyatları soruşur, qidalanma vəziyyətini qiymətləndirir. Diaqnostikanın məqsədi həm çatışmazlığı təsdiqləmək, həm də onun səbəbini müəyyən etməkdir.
- nəcisdə pankreatik elastaza-1 – əsas, sadə və etibarlı skrininq testi; səviyyənin azalması vəzinin fermentləri az ifraz etdiyini göstərir; maye nəcisdə nəticə yalançı aşağı ola bilər;
- koproqramma – nəcisdə neytral yağın, həzm olunmamış əzələ liflərinin aşkarlanması;
- səbəbin aydınlaşdırılması – mədəaltı vəzinin USM-i, KT, MRT, endoskopik USM; kalsifikatlar, axacaq dəyişiklikləri, şiş axtarılır;
- qidalanma vəziyyəti – ümumi qan analizi, albumin, A, D, E vitaminləri, protrombin vaxtı, maqnezium, sink, dəmir;
- qanda qlükoza və qlikləşmiş hemoqlobin – vəzinin endokrin funksiyasının, pankreatogen diabetin qiymətləndirilməsi;
- densitometriya – sümük sıxlığının azalmasının aşkarlanması;
- uşaqlarda – mukovissidoz üçün tər testi və genetik müayinə.
Differensial diaqnostika çölyak xəstəliyi, nazik bağırsaqda bakteriyaların artıq çoxalması, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri, qıcıqlanmış bağırsaq sindromu və öd turşularının sorulmasının pozulması ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- qidalanma çatışmazlığı, əzələ kütləsinin və gücünün azalması (sarkopeniya);
- osteoporoz və sınıqlar;
- A, D, E, K vitaminlərinin çatışmazlığı əlamətləri – görmə pozuntuları, qanaxmaya meyl, sinir sisteminin zədələnməsi;
- qanazlığı;
- infeksiyalara meyl;
- uşaqlarda boy və inkişafın geriləməsi;
- həyat keyfiyyətinin azalması.
Müalicə
Müalicənin məqsədi həzmi bərpa etmək, normal çəkini və qidalanmanı təmin etmək, vitamin çatışmazlığını düzəltmək və əsas xəstəliyə nəzarət etməkdir. Əsas üsullar:
- ferment əvəzedici müalicə – mədə turşusundan qorunan mikrosferalı pankreas fermenti preparatları hər əsas yeməklə və qəlyanaltı ilə qəbul edilir; dozanı lipaza vahidi ilə həkim hesablayır və nəcisin xarakterinə, çəkiyə və əlamətlərə görə tədricən uyğunlaşdırır;
- mədə turşuluğunu azaldan preparatlar – fermentlərin effekti kifayət etmədikdə əlavə edilə bilər, çünki turş mühit fermentləri zəiflədir;
- qidalanma – normal yağ miqdarlı, zülal və kaloriyə görə tam pəhriz; tez-tez, kiçik porsiyalarla yemək; yağın sərt məhdudlaşdırılması tövsiyə olunmur, çünki arıqlamanı artırır; lazım olduqda dietoloq qidalanma planı tərtib edir;
- vitamin və mikroelement əlavələri – A, D, E, K vitaminləri, lazım olduqda kalsium, maqnezium, sink; analizlərə əsasən təyin edilir;
- əsas xəstəliyin müalicəsi – pankreatitin, diabetin, mukovissidozun nəzarəti; alkoqol və siqaretdən tam imtina.
Fermentlər yeməkdən ayrı qəbul edildikdə təsir etmir – onlar qida ilə qarışmalıdır. Kapsulları çeynəmək və ya əzmək olmaz; udmaqda çətinlik olarsa, bunu həkimlə müzakirə etmək lazımdır. Effekt yaxşı olmadıqda dozanı özbaşına artırmaq və ya preparatları dəyişmək əvəzinə həkimə müraciət etmək lazımdır.
Effektiv müalicə zamanı nəcis normallaşır, köp azalır, çəki tədricən artır. Ferment müalicəsi adətən uzunmüddətli, çox vaxt ömürlük aparılır.
Müalicənin effektivliyi əlamətlərə, bədən çəkisinə və qidalanma göstəricilərinin (vitaminlər, albumin) dinamikasına görə qiymətləndirilir. Fermentlərə baxmayaraq əlamətlər davam edərsə, həkim qəbul qaydasını yoxlayır, nazik bağırsaqda bakteriyaların artıq çoxalması və ya çölyak xəstəliyi kimi əlavə səbəbləri istisna edir.
Profilaktika
- alkoqoldan və siqaretdən imtina – xroniki pankreatitin əsas qarşısıalınan səbəbləridir;
- öd daşı xəstəliyinin vaxtında müalicəsi – təkrarlanan pankreatitin qarşısını alır;
- kəskin pankreatitin xəstəxanada tam müalicəsi və sonrakı müşahidə;
- xroniki pankreatit və ya mədəaltı vəzi, mədə əməliyyatı keçirmiş insanlarda vəzinin funksiyasının müntəzəm yoxlanması;
- balanslı qidalanma və normal bədən çəkisinin saxlanması;
- izahedilməz arıqlama və nəcisin xarakterinin dəyişməsində gecikmədən həkimə müraciət.
Hansı həkimə müraciət etməli
Diaqnostika və müalicə ilə qastroenteroloq məşğul olur. Qidalanma planı üçün dietoloq, uşaqlarda isə pediatr və pediatrik qastroenteroloq iştirak edir.
Yadda saxla!
Yağlı nəcis və arıqlama yalnız «mədə problemi» deyil – mədəaltı vəzi çatışmazlığının əlaməti ola bilər.
- Fermentləri yeməklə birlikdə, həkimin təyin etdiyi dozada qəbul edin.
- Pəhrizdə yağı həddən artıq azaltmayın – arıqlama riski artır.
- D vitamininin səviyyəsini və sümük sıxlığını müntəzəm yoxlatdırın.
- Alkoqol və siqaret vəzinin zədələnməsini sürətləndirir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Fermentlər qida ilə qarışmalıdır – adətən yeməyin əvvəlində və ya ortasında qəbul edilir. Böyük yeməklərdə doza bölünə bilər. Dəqiq sxemi həkim izah edir.
Xeyr. Fermentlər asılılıq yaratmır və mədəaltı vəzinin qalan funksiyasını zəiflətmir. Onlar yalnız çatışan fermentləri əvəz edir.
Yağlı, parlaq, iyli nəcis, köp və arıqlamanın davam etməsi adətən dozanın kifayət etmədiyini göstərir. Bu barədə həkimə məlumat verin – doza korreksiya edilə bilər.
Bu, səbəbdən asılıdır. Xroniki pankreatit, mukovissidoz və ya vəzi əməliyyatından sonra müalicə adətən ömürlük olur. Kəskin pankreatitdən sonra isə funksiya bəzən qismən bərpa olunur və həkim müayinə əsasında müalicəni dəyişə bilər.
Xeyr. Fermentlərin düzgün dozası ilə normal miqdarda yağ qəbul etmək olar və hətta lazımdır, çünki yağ əsas enerji mənbəyidir. Yalnız çox ağır, qızardılmış yeməklərin həcmini məhdudlaşdırmaq məsləhətdir.
Bəli, əlaqə ola bilər. Mədəaltı vəzi zədələndikdə həm ferment, həm də insulin ifrazı azala bilər, buna görə xroniki pankreatitli insanlarda qanda şəkər müntəzəm yoxlanılır. Diabet özü də bəzən ferment ifrazının azalmasına səbəb olur.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
