Sidik axarında daşlar – böyrəkdən sidik kisəsinə gedən ureterdə yerləşən konkrementlərdir. Sidik axınının pozulmasına, böyrək sancısına və infeksion ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ureterolitiaz
Xəstəlik haqqında
Sidik axarında daşların olması (ureterolitiaz) sidik daşı xəstəliyinin bir formasıdır. Bu vəziyyət həm yenidoğulmuşlarda, həm də yaşlı insanlarda inkişaf edə bilər. Yaş fərqi yalnız daşın (konkrementin) tərkibində özünü göstərə bilər: yaşlı qrupda sidik turşusu daşları, gənclərdə isə zülal daşları üstünlük təşkil edir.
Səbəbləri
Konkrementlərin əmələ gəlməsinin əsas mexanizmi pozulmuş metabolizmdir, xüsusilə qanın su-elektrolit və kimyəvi tərkibinin dəyişməsi ilə. Risk amilləri bunlardır:
- ağırlaşmış irsiyyət (yaxın qohumlarda sidik-daş xəstəliyinin olması);
- qidalanma xüsusiyyətləri (kəskin, turş və duzlu qidaya meyillilik ki, bu da sidiyin turşuluğunu artırır);
- içməli suyun kimyəvi xüsusiyyətləri (yüksək sərtlik və yüksək duz miqdarı);
- hərəkətsiz həyat tərzi;
- orqanizmdə A vitamini (retinol) çatışmazlığı;
- bir sıra farmasevtik preparatların qəbulu (sulfanilamidlər, C vitamininin həddindən artıq istifadəsi);
- travmalardan sonra uzunmüddətli immobilizasiya dövrü;
- sidik-ifrazat sisteminin xəstəlikləri;
- endokrin pozğunluqlar (paratireoid vəzilərin disfunksiyası).
Konkrementlərin əmələ gəlməsinin sidik passajının pozulması ilə bağlı ikincili amillərinə də rast gəlinir. Bu fonda həll olmuş duzlar kristallaşmağa və çökməyə başlayır.
Təsnifat
Sidik axarlarındakı daşlar müxtəlif ölçülərə malik ola bilər. Bunu nəzərə alaraq aşağıdakılar ayırd edilir:
- xırda konkrementlər – diametri 2-3 mm;
- iri konkrementlər – diametri 10 mm və daha çox.
Konkrementlərin kimyəvi tərkibi də müxtəlif ola bilər:
- Urat daşları – sidik turşusundan ibarətdir. Rentgen şəkillərində zəif seçilir, lakin ultrasəslə, habelə sidiyin laborator müayinəsinin nəticələrinə görə yaxşı aşkar edilir. Səthi hamardır.
- Oksalat daşları – oksal turşusunun kalsium duzlarından ibarətdir. Ultrasəslə də, rentgen şüaları ilə də skanlanarkən yaxşı aşkar edilir. Səthi tikanlı olduğundan sidik yollarının selikli qişası asanlıqla zədələnə bilər. Turşəng və ispanaq göyərtisinin həddindən artıq istifadəsi oksalat daşlarının əmələ gəlməsinə meyl yaradır. Kalsiumun kifayət qədər olmadığı qidalanma vəziyyəti ağırlaşdırır, çünki bu element oksalatları bağlayır və onları orqanizmdən çıxarır.
- Fosfat daşları – əsas komponent kalsiumla birləşmiş fosfor turşusudur. Çox vaxt sidiyin güclü qələviləşməsi nəticəsində əmələ gəlir. Səthi demək olar ki, hamardır. Sidik analizi ilə asanlıqla diaqnostika edilir (qələvi pH səviyyəsi).
- Struvit daşları – infeksion iltihab nəticəsində, ən çox qadınlarda əmələ gəlir. Sürətli böyümə xarakterikdir, buna görə müalicə olmadıqda sidik yollarının bütün lümenini doldura bilər. Rentgenoqrafiya, USM və ümumi klinik sidik analizi zamanı yaxşı aşkar edilir (laborant tipik kristalları görür).
Klinik mənzərə
Daş sidik axarının lümenini tamamilə tutmayana qədər hər hansı simptomatika olmur. Çox vaxt xəstəlik ilk dəfə böyrək kolikası ilə təzahür edir. Bu, bel nahiyəsində kəskin şəkildə inkişaf edən intensiv ağrı tutmasıdır. Ağrı sindromunun əsas fərqləndirici əlamətləri bunlardır:
- provokasiya edən amillərin olması – velosiped və ya at sürmə, intensiv fiziki yüklənmə, həddindən artıq maye qəbulu;
- lokalizasiya – yalnız bel deyil, həmçinin qarının aşağı hissəsi, qasıq və cinsiyyət üzvlərinin xarici hissələri ağrıyır;
- vəziyyət – bədən vəziyyətinin dəyişdirilməsi rahatlıq gətirmir (insan daim rahat vəziyyət axtarmağa məcbur olur, lakin onu tapa bilmir);
- müşayiət edən simptomlar – ağrıya ürəkbulanma, qusma, daimi sidiyə getmə tələbatı, sidik ifrazı zamanı kəskin ağrı və sidikdə qan qarışığı əlavə olunur.
Böyrək kolikası fonunda temperatur normal hüdudlarda qalır. Onun 38-40°C-yə qədər yüksəlməsi iltihabi prosesin qoşulduğunu göstərir. Həkimə müraciəti heç bir halda gecikdirmək olmaz, çünki böyrək çatışmazlığı və sepsis riskləri artır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Sidik axarındakı daşları aşkar etmək üçün xəstənin sorğu məlumatları və obyektiv müayinəsindən əlavə, həkim vizuallaşdırıcı üsulları təyin edir:
- kontrastlı və kontrastsız rentgenoqrafiya;
- böyrəklərin, sidik axarlarının və sidik kisəsinin ultrasəs skanlaşdırılması;
- kompüter tomoqrafiyası.
Laborator müayinələr konkrementin xarakterini və onun formalaşmasının ən ehtimal olunan səbəblərini müəyyən etməyə yönəlmişdir.
- Ümumi klinik sidik analizi – uratlar, pH, eritrositlər, iltihab əlamətləri qiymətləndirilir.
- Qanın biokimyəvi analizi. Sidik axarlarında urat daşları diaqnoz qoyulduqda, xəstəyə qanda sidik turşusunun səviyyəsini müəyyən etmək tövsiyə olunur. Bu müayinə podaqranın vaxtında diaqnoz qoyulmasına kömək edir, belə ki, bu xəstəlikdə sidik turşusu duzları oynaqlarda da çökərək onların funksiyasını poza bilər.
Ağırlaşmalar
Sidik yollarında konkrementin olması və tibbi yardımın göstərilməməsi xoşagəlməz ağırlaşmalara səbəb ola bilər:
- pielonefrit: böyrək toxumasının iltihabı;
- hidronefroz: sidik axınının pozulması nəticəsində böyrəyin ləyən və kasacıqlarının genişlənməsi;
- böyrəyin ağır zədələnməsi ilə müşayiət olunan sidik axınının tam bloku.
Müalicə
Müalicə üsulları
Kişi və qadınlarda sidik axarındakı daşların müalicə üsulunun seçilməsi əsas simptomların ifadəliliyindən asılıdır və həm konkrementlərin özünün çıxarılmasına, həm də onların əmələ gəlmə səbəbinin aradan qaldırılmasına yönəlmişdir. Həkimlər konservativ və cərrahi üsullardan istifadə edir.
Konservativ müalicə bir neçə istiqamətdə eyni vaxtda aparılır. Əsası konkrementlərin sidik yollarından çıxarılmasıdır. Çıxarılma üsulunun seçimi daşların tipindən asılıdır. Urat konkrementləri həll edilə bilən yeganə növdür. Bunun üçün uroloq bol maye qəbulu, xüsusi pəhriz və sidiyin qələviləşdirilməsini təyin edir.
Oksalat daşları həll olunmur. Lakin əgər onların ölçüsü 4-5 mm-dən böyük deyilsə (sidik axarının fizioloji daralmalarının diametri məhz belədir), onları bütövlükdə orqanizmdən çıxarmağa cəhd etmək olar. Bunun üçün uroloq sutkada təxminən 2,5 litr su qəbul etməyi, pəhrizə əməl etməyi və sidiyin qələviləşdirilməsinə kömək etməyi tövsiyə edir. Daşın çıxması təxminən bir ay davam edir və intensiv ağrı ilə müşayiət olunur. Onu aradan qaldırmaq üçün spazmolitiklər və analgetiklər tətbiq edilir (konkret preparatları uroloq təyin edir). Daha iri daşların öz-özünə çıxma ehtimalı azalır və onlar çox vaxt cərrahi çıxarılma tələb edir.
Fosfat tərkibli daşlar ilk növbədə sidiyin qələviliyinin artması zamanı yaranır, buna görə müalicə onun turşulaşdırılmasından ibarətdir. Bunun üçün pəhriz və həkimin təyin etdiyi vasitələr tətbiq edilir; bu tədbirlər əsasən yeni daşların əmələ gəlməsinin qarşısını alır, mövcud daşlar isə çox vaxt az invaziv üsullarla çıxarılır.
Struvit daşları yalnız cərrahi yolla çıxarıla bilər.
Konservativ müalicəyə həmçinin iltihabəleyhinə və antibakterial terapiya da daxil ola bilər. O, sidik passajının pozulması fonunda böyrəklərin iltihabı inkişaf etdikdə təyin edilir.
Cərrahi müalicə
Sidik axarında daşlar olduqda cərrahi yardım onların orqanizmdən çıxarılmasından ibarətdir.
Əsas göstərişlər bunlardır:
- böyük diametrli daşlar – 8-10 mm və daha çox;
- struvit daşları;
- daşların ölçüsündən asılı olmayaraq sidik-daş xəstəliyinin ağırlaşmış formaları.
Açıq əməliyyatlar hazırda böyük travmatikliyi və uzun bərpa dövrü səbəbindən praktik olaraq aparılmır. Az invaziv üsullara üstünlük verilir.
- Distansion litotripsiya – elektromaqnit dalğalarının təsiri ilə xırdalanma. Daşın diametri 25 mm-dən çox olmadıqda və sıxlığı yüksək olmadıqda tətbiq edilir.
- Perkutan (dəri vasitəsilə) litotripsiya – sidik axarının lümeninə xüsusi alətlərin yeridilməsindən sonra xırdalanma. Yalnız daş sidik axarının yuxarı üçdə birində yerləşdikdə tətbiq edilir.
- Kontakt litotripsiya – təbii dəliklər vasitəsilə sidik axarının lümeninə yeridilən ureteroskopla konkrementlərin dağıdılması və çıxarılması (kəsik və deşiklər yoxdur). Lazer və ya ultrasəs şüası birbaşa daşla təmasda olub onu dağıdır. Daş yüksək sıxlıqda olduqda və ölçüsü 10 mm-dən çox olmadıqda tətbiq edilir.
Yadda saxlamaq vacibdir ki, az invaziv müdaxilələr yalnız böyrəklərdə və sidik axarında kəskin irinli-iltihabi proses olmadıqda aparıla bilər. Əks halda uzun bərpa müddəti tələb edən radikal, geniş həcmli əməliyyatlar lazım olacaq. Buna görə də uroloqa nə qədər tez müraciət etsəniz, müalicə bir o qədər az invaziv olacaq və siz bir o qədər tez adi həyatınıza qayıda biləcəksiniz.
Reabilitasiya
Az invaziv əməliyyatlardan sonra xəstə stasionarda 1-3 sutkadan çox qalmır. İlk saatlardan tez ayağa qalxmaq və aktiv hərəkət etmək tövsiyə olunur. Xırdalanmış daşların sidik yollarından çıxarılmasına kömək etmək üçün mütləq kifayət qədər maye qəbul etmək lazımdır. Əgər bu proses intensiv ağrı ilə müşayiət olunarsa, spazmolitiklər, xolinolitiklər və narkotik olmayan analgetiklər təyin edilir.
Profilaktika
Sidik-daş xəstəliyinin qarşısının alınmasında əsas qayda adekvat içki rejimidir. Sutkada təxminən 2 litr qazsız təmiz su içmək lazımdır. Həmçinin həddindən artıq yeməmək, yağlı, qızardılmış, kəskin və duzlu qidanın istifadəsini məhdudlaşdırmaq tövsiyə olunur.
Sidik-ifrazat sisteminin istənilən şöbəsində konkrementlər aşkar edildikdə, orta hesabla ildə 1 dəfə uroloqa müraciət etmək və böyrəklərin, sidik axarlarının və sidik kisəsinin nəzarət ultrasəs skanlaşdırılmasından keçmək lazımdır.
Həkimə vaxtında müraciət edildikdə və müalicə ilə bağlı bütün tövsiyələrə əməl edildikdə proqnoz əlverişlidir. Konkrementlər konservativ yolla və ya az invaziv müdaxilə vasitəsilə çıxarılır, bundan sonra xəstə adi həyat tərzinə qayıdır. Gələcəkdə xəstəliyin residivinin qarşısını almaq üçün profilaktik tədbirlərə əməl etmək, habelə müntəzəm olaraq uroloqda müayinədən keçmək vacibdir.
Yadda saxla!
Uroloji təcrübədə sidik axarında daşların aşkar edilməsi az rast gəlinən vəziyyət deyil. Bu patologiyanın inkişafına ağırlaşmış irsiyyət və qidalanma xüsusiyyətləri meyl yaradır. Müasir məhsulların keyfiyyətinin yüksək olmamasını və ekologiyanın pis vəziyyətini nəzərə alaraq, demək olar ki, hər bir insan risk qrupundadır. Buna görə də sağlamlığa müntəzəm nəzarət etmək lazımdır – uroloqda müayinədən keçmək, sidik sisteminin orqanlarının USM-ni etdirmək və ümumi klinik qan analizi vermək. Bu, sidik axarında daşların əmələ gəlməsinin, o cümlədən böyrək kolikasının xoşagəlməz nəticələrindən qaçmağa imkan verəcək.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Balano-postit
- Böyrək çatışmazlığı
- Böyrək daşları
- Böyrək kistası
- Böyrək sancısı
- Böyrək şişləri
- Böyrək xərçəngi
- Böyrək zədələnməsi
- Böyrəklərdə qum (mikrokristalluriya)
- Böyrəklərin amiloidozu
- Böyrəklərin iltihabı (nefrit)
- Böyrəyin angiolioması
- Böyrəyin sallanması (nefroptoz)
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Sidik ifrazı zamanı ağrılar
Sidik ifrazı zamanı ağrı barədə bilinməli ən vacib məqam odur ki, belə simptom orqanizmdəki pozğunluğun əlamətidir. Pozğunluqlar müxtəlif…
İstiqamət: Urologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
