Xroniki qaraciyər çatışmazlığı uzunmüddətli qaraciyər xəstəliyi nəticəsində orqanın sintetik, detoksikasiya və metabolik funksiyalarının tədricən pozulmasıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Xroniki hepatosellülar çatışmazlıq
Xəstəlik haqqında
Qaraciyər çatışmazlığında ilk növbədə hepatositlərdə əmələ gələn maddələrin zərərsizləşdirilməsi və sintezi funksiyası pozulur. Bu, qanda toksik metabolitlərin toplanmasına gətirib çıxarır; həmin metabolitlər insan orqanizmindəki bütün orqan və sistemlərə mənfi təsir göstərir. Vəziyyət qaraciyərdə sintez olunan zülalın və qanın laxtalanma amillərinin çatışmazlığı fonunda daha da ağırlaşır. Qeyd etmək lazımdır ki, qaraciyər çatışmazlığı yavaş irəliləyir. Qaraciyər yaxşı kompensator imkanlara malikdir.
Xroniki qaraciyər çatışmazlığı tədricən inkişaf edir. Lakin hepatobiliar nahiyənin xəstəliyinin hər kəskinləşməsi hepatositlərin zədələnməsinə gətirib çıxarır. İlk əlamətlərin meydana çıxmasına qədər bir neçə il keçir.
Qaraciyər-hüceyrə çatışmazlığının diaqnostikası mövcud əlamətlərin kompleks qiymətləndirilməsinə əsaslanır. Diaqnozu təsdiqləmək üçün orqanın funksional imkanlarını qiymətləndirməyə imkan verən laborator müayinələr aparılır. İnstrumental müayinələr orqanın morfologiyasını öyrənməyə və əsas patoloji prosesin irəliləmə dərəcəsini müəyyən etməyə kömək edir.
Xroniki qaraciyər çatışmazlığının müalicəsi inkişaf edən pozğunluqların korreksiyasına yönəlir. Detoksikasiya, toksik məhsulların birləşdirilməsi və orqanizmdən xaric edilməsi, zülal çatışmazlığının və qanın laxtalanma sisteminin pozğunluqlarının korreksiyası göstərişdir. Qaraciyər çatışmazlığının radikal müalicə üsulu qaraciyərin köçürülməsidir.
Səbəbləri
Xroniki qaraciyər çatışmazlığının səbəbləri qaraciyərin həm infeksion, həm də qeyri-infeksion xəstəlikləri ola bilər. Bu ağırlaşmanın ehtimalı xüsusilə qaraciyər sirrozu olan xəstələrdə yüksəkdir, belə ki, bu zaman birləşdirici toxumanın çoxalması və orqanın mikroarxitektonikasının pozulması, ardınca hepatositlərin disfunksiyası müşahidə olunur. Xroniki hepatosellülar çatışmazlıq travma və ya digər patoloji proses səbəbindən aparılan qaraciyərin qismən çıxarılması əməliyyatlarından sonra da inkişaf edə bilər. Bəzi hallarda qaraciyər çatışmazlığı portokaval şuntlama ilə əlaqədardır.
Təsnifat
Xroniki qaraciyər çatışmazlığının gedişində aşağıdakı mərhələlər ayırd edilir:
- Kompensasiya olunmuş mərhələ. Bu, patoloji prosesin başlanğıcıdır və əksər hallarda klinik təzahürlər olmadan gedir. Bununla belə, orqanizmdə portal venada təzyiq artır, venoz şuntlar açılır və qida borusu venalarının varikoz genişlənməsi baş verir. İştaha azalır, cüzi arıqlama müşahidə olunur.
- Dekompensasiya olunmuş mərhələ. İlk nevroloji pozğunluqlar meydana çıxır – aqressivlik, əsəbilik, dövri olaraq müşahidə olunan zaman və məkanda dezorientasiya, ətraflarda tremor, əhval-ruhiyyənin dəyişkənliyi.
- Distrofik mərhələ. Hepatositlərin funksional fəallığının pozulması qanaxmalara, şüurun pozulmasına gətirib çıxarır. Zülal çatışmazlığı ödem sindromunun səbəbi olur – əllərdə, ayaqlarda ödemlər, asit (qarın boşluğunda transsudatın toplanması) müşahidə olunur. Laxtalanma amillərinin çatışmazlığı artmış qanaxma meylliliyi ilə müşayiət olunur.
- Son mərhələ. Orqanın ifadəli dekompensasiyası ilə əlaqədar xəstə qaraciyər komasına düşür.
Klinik mənzərə
Xroniki qaraciyər çatışmazlığının simptomları spesifiklik ilə fərqlənmir. Bu sindrom üçün aşağıdakı klinik əlamətlər xarakterikdir:
- yaddaşın pisləşməsi;
- diqqəti cəmləşdirmədə çətinliklər;
- baş verənlərə maraq itkisi;
- iş qabiliyyətinin və fiziki dözümlülüyün azalması;
- əhval-ruhiyyənin tez-tez dəyişməsi, sıxıntılı əhval-ruhiyyəyə və depressiyaya meyllilik;
- kabuslu yuxular;
- gündüz saatlarında artmış yuxululuq və axşam saatlarında yuxuya gedə bilməmək;
- davranışın aqressivliyi;
- əzələ zəifliyi;
- ovucların davamlı qızarması (bu nahiyədə damarların genişlənməsi inaktivasiyası pozulmuş yüksək qatılıqda estrogenin təsiri ilə əlaqədardır);
- kişilərdə döş vəzilərinin böyüməsi və qadınlarda menstrual dövrün pozulması (bunlar da hiperestrogenemiyanın əksidir) və s.
Xroniki qaraciyər patologiyası olan xəstələrdə bu simptomların yaranması çatışmazlığın erkən mərhələlərinin müəyyən edilməsi və müalicəyə vaxtında başlanması üçün kompleks klinik-laborator müayinə, nevroloq və digər mütəxəssislərin konsultasiyasını tələb edir.
Hepatosellülar çatışmazlığın ən ağır ağırlaşması qaraciyər komasıdır. Bu, qaraciyərdə baş verən detoksikasiyanın pozulması ilə əlaqədar beyin funksiyasının pozulmasıdır. İlk növbədə qaraciyər ensefalopatiyasının patogenezi orqanizmdə ammonyakın toplanması ilə şərtlənir, onun toksik təsiri baş beyində patoloji dəyişikliklərə səbəb olur. İlkin mərhələdə bu dəyişikliklər geri dönən olur, gec diaqnoz qoyulduqda isə geri dönməz nəticələrə gətirib çıxarır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Xroniki qaraciyər çatışmazlığının əsas diaqnostika üsulları laborator analizlərdir. Qanın biokimyəvi tədqiqatında ümumi zülal və albumin fraksiyasının konsentrasiyalarının azalması ilə yanaşı, bilirubin səviyyəsinin, xüsusilə zülalla bağlanmamış fraksiyanın artması müəyyən edilir. Qanda ammonyakın səviyyəsi artır, sidik cövhərinin səviyyəsi isə qaraciyərdə sintezi azaldığı üçün aşağı düşə bilər. Qaraciyər xəstəliklərində koaqulogramma azalmış protrombin miqdarı ilə xarakterizə olunur. MNN (beynəlxalq normallaşdırılmış nisbət) və protrombin vaxtının dəyişməsi qaraciyərin fibrinogen və vitamin K-nın iştirakını tələb edən laxtalanma amillərini sintez etmək qabiliyyətinin pozulduğunu əks etdirir.
Müalicə
Müalicə əksər hallarda konservativ üsullarla aparılır.
Uzun müddət hesab olunurdu ki, xroniki qaraciyər çatışmazlığı olan xəstələrdə qida ilə qəbul edilən zülalların payı əhəmiyyətli dərəcədə azaldılmalıdır, çünki onlar orqanizmdə parçalanaraq toksik ammonyak əmələ gətirir. Lakin son zamanlar göstərilmişdir ki, aşağızülallı pəhrizlər (gündə 40 q-dan az zülal) əsas patologiyanın, xüsusilə alkoqol sirrozunun proqressivləşməsini sürətləndirə bilər. Qastroenterologiyanın müasir təsəvvürlərinə görə, qaraciyər çatışmazlığı olan xəstələrin rasionunda zülal olmalıdır, lakin onlar əsasən bitki mənşəli olmalıdır. Bitki mənşəli zülallar, xüsusilə qırmızı ətdə olanlarla müqayisədə, heyvani zülallara nisbətən daha yaxşı tolerantlıq göstərir və mənimsənilir. Bitki qidasında aromatik amin turşularının sorulmasını azaldan lif vardır. Bitki zülallarına əlavə olaraq quş və balıq əti istifadə etmək tövsiyə olunur. Bundan əlavə, xəstə kifayət qədər vitamin və mikroelement almalıdır.
Xroniki qaraciyər çatışmazlığının dərman terapiyasının əsas istiqamətləri bunlardır:
- Bağırsaqda ammonyak əmələ gətirən mikroflouranın böyüməsini boğan sorulmayan antibiotiklərin tətbiqi.
- Bağırsaqdan ammonyakın sorulmasını azaldan sorulmayan disaxaridlərin istifadəsi.
- Dezintoksikasiya. Kifayət qədər su qəbul etmək və venadaxili kristalloid məhlullar yeritmək tövsiyə olunur.
- İnfeksion ağırlaşma risklərini azaltmağa imkan verən antibakterial terapiya.
- Ağır laxtalanma pozğunluğu və ciddi qanaxma riski olduqda təzə dondurulmuş plazmanın köçürülməsi.
- Mədədə xlorid turşusunun sekresiyasının bloklanması, bu da mədə-bağırsaq qanaxması riskini azaltmağa kömək edir.
- Hepatositlərdə ammonyakın zərərsizləşdirilməsini gücləndirən aspartatın tətbiqi.
Xroniki qaraciyər çatışmazlığının müalicəsində plazmaferez, hemosorbsiya, MARS-terapiya, hemodializ, hiperbarik oksigenasiya seansları da geniş istifadə olunur.
Xroniki qaraciyər çatışmazlığının radikal müalicə üsulu qaraciyər transplantasiyasıdır.
Reabilitasiya
Qaraciyər transplantasiyasından sonra transplantatın rədd reaksiyasının qarşısını almağa imkan verən immunosupressantların ömürlük qəbulu tövsiyə olunur. Tütün çəkməkdən və spirtli içkilərin qəbulundan imtina etmək də vacibdir.
Profilaktika
Xroniki qaraciyər-hüceyrə çatışmazlığının profilaktikası fon patologiyasının vaxtında müalicəsinə və rasional balanslaşdırılmış qidalanma prinsiplərinə riayət olunmasına yönəlmişdir.
Yadda saxla!
Xroniki qaraciyər çatışmazlığının gedişi istənilən anda kəskinləşə bilər. Qaraciyər sirrozu fonunda orqanın kəskin dekompensasiyasının inkişaf etdiyi vəziyyət «xronikin üzərində kəskin» qaraciyər çatışmazlığı («acute-on-chronic» liver failure – ACLF) adlandırılır. Bu ağırlaşma bir çox daxili orqanların kəskin dekompensasiyası və çatışmazlığı ilə xarakterizə olunur ki, bu da ölümlə nəticələnə bilər. ACLF-sindromu ən çox bakterial infeksiyalarla (pnevmoniya, sistit, pielonefrit və digərləri) əlaqələndirilir. Xronikin fonunda kəskin qaraciyər çatışmazlığının qarşısını almaq üçün bakterial infeksiyanın ilk əlamətləri meydana çıxdıqda antibiotiklərin təyin edilməsi göstərişdir. Bu, qaraciyərin əsas patologiyasının proqressivləşməsinin qarşısını almağa imkan verir.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
