Bayılma (sinkop) — klinik əhəmiyyəti səbəbindən, ağırlıq dərəcəsindən və orqan funksiyasına təsirindən asılı olan tibbi vəziyyətdir.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Bayılma (sinkop) — beynə qan axınının qısamüddətli azalması nəticəsində huşun qəfil və qısa müddətə itirilməsidir. İnsan yıxılır, əzələ tonusu itir, lakin bir neçə saniyə, ən çox bir-iki dəqiqə ərzində özünə gəlir və huşu tam bərpa olunur. Bu, qan dövranının tənzimlənməsinin pozulduğunu göstərən əlamətdir, səbəbi isə tamamilə zərərsizdən həyat üçün təhlükəliyə qədər ola bilər.
Bayılma çox geniş yayılıb: beynəlxalq məlumatlara görə, insanların təxminən üçdə biri həyatı boyu ən azı bir dəfə huşunu itirir. Ən çox refleks (vazovaqal) bayılma rast gəlinir — qorxu, ağrı, qan görmə, boğucu otaqda uzun müddət ayaq üstə durma zamanı. Bu növ gənclərdə və yeniyetmələrdə, xüsusilə qızlarda tez-tez olur və adətən təhlükəli deyil.
Yaşlı insanlarda bayılma daha çox arterial təzyiqin ayağa qalxarkən düşməsi, dərmanların təsiri və ürək ritminin pozulması ilə bağlı olur. Ürək mənşəli bayılma ən təhlükəli növdür, buna görə hər ilk bayılma halı həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Səbəbləri
Normal vəziyyətdə şərti 100 q baş beyin toxumasından dəqiqədə təxminən 50-55 ml qan keçir. Beyin qan axınının cəmi 6-10 saniyəlik qəfil kəsilməsi və ya kəskin azalması huşun itirilməsinə səbəb olur, buna səbəb aşağıdakılar ola bilər:
- baş beynə qan aparan damarların daralması (aterosklerozu, vazospazm);
- beyni qanla təmin edən damarların genişlənməsi;
- ürək atım həcminin azalması (miokard infarktı, ürək fəaliyyətinin ağır aritmiyası, profuz qanaxma və ya diareya zamanı dövr edən qan həcminin azalması zamanı);
- bədən vəziyyətinin qəfil sürətli dəyişməsi zamanı qanın yenidən paylanması nəticəsində arterial təzyiqin azalması (ortostatik kollaps);
- qanın oksigenlə doymasının azalması (qan xəstəlikləri, tənəffüs sistemi xəstəlikləri, ağciyərlərin hiperventilyasiyası zamanı).
Böyüklərdə huşun itirilməsinin tez-tez rast gəlinən səbəbləri intensiv ağrı sindromu və psixoemosional gərginlikdir, daha nadir hallarda ona otoskopiya aparılarkən sərgərdan sinirin liflərinin qıcıqlanması, güclü öskürək, asqırma, sidik ifrazı zamanı situasion refleks, dar yaxalıq və ya başın kəskin dönməsi zamanı isə karotid sinusun qıcıqlanması səbəb olur.
İnsanlarda obmorokların (huşdan getmələrin) təxminən 40%-inin səbəbi diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün hərtərəfli müayinə aparıldıqdan sonra belə aydın olmayaraq qalır.
Təsnifat
Obmorokların (huşdan getmənin) təsnifatının əsasında onların inkişaf səbəbləri və mexanizmi dayanır. Buna əsasən huşun itirilməsinin bir neçə növü ayırd edilir.
1. Neyrogen:
- vazovaqal (qan damarlarının kəskin genişlənməsi nəticəsində);
- irritativ (üçlü və ya dil-udlaq sinirinin nevralgiyası zamanı huşdan getmə, karotid sinus sindromu).
2. Ortostatik:
- vegetativ sinir sisteminin çatışmazlığı ilə şərtlənən;
- dövr edən qan həcminin azalması ilə bağlı olan;
- dərman qəbulu ilə çağırılan.
3. Kardiogen təbiətli – ürək xəstəlikləri nəticəsində yaranan – ağciyər arteriyasının və ya aorta qapağının stenozu, hipertrofik kardiomiopatiya, miokard infarktı və digərləri.
4. Aritmogen – sinus düyününün zəiflik sindromu, blokadalar, kardiostimulyatorun işinin pozulması nəticəsində, antiaritmik preparatların qəbulu fonunda inkişaf edir.
5. Serebrovaskulyar – ekstrakranial damarlar sistemində pozğunluqlar zamanı yaranır.
6. Atipik – huşun itirilməsinin səbəbi müayinədən sonra belə aydın olmayaraq qalır.
Huşdan getmənin gedişatında 3 mərhələ ayırd edilə bilər:
- xəbərçilər (huşdan getməönü, presinkopal mərhələ);
- ən şiddətli mərhələ (bilavasitə huşdan getmə, sinkopa);
- bərpa dövrü (postsinkopal mərhələ).
Klinik mənzərə
Bayılmadan əvvəl çox vaxt xəbərçi əlamətlər olur. Onları vaxtında tanımaq yıxılmanın qarşısını almağa imkan verir:
- qəfil zəiflik, «pis olma» hissi, başgicəllənmə;
- gözlərin qaralması, görmənin dumanlanması, qulaqlarda küy;
- ürəkbulanma, isti basması və ya soyuq tər;
- dərinin avazıması;
- əl-ayaqlarda keyimə.
Bayılma zamanı insan huşunu itirir və yıxılır, dəri solğun olur, nəbz zəifləyir, bəzən qısa müddətli seğirmələr olur. Huş adətən bir dəqiqədən az müddətdə bərpa olunur, bir müddət zəiflik və yorğunluq qalır. Bəzi hallarda, xüsusilə ürək ritminin pozulmasında, bayılma heç bir xəbərçi əlamət olmadan baş verir — bu, təcili müayinə tələb edir. Uzun sürən qıcolmalar, dilin dişlənməsi, huşa gəldikdən sonra uzun müddət çaşqınlıq isə bayılmadan çox epileptik tutmaya xasdır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Qısamüddətli huşunu itirmənin baş verməsinə səbəb olan amili müəyyən etmək üçün mütəxəssisə ilk müraciət zamanı xəstənin mövcud şikayətləri ilə bağlı sorğusunu və fiziki müayinəni əhatə edən anamnezin toplanması aparılır.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
Huşdan getmələrin ən təhlükəli nəticələrinə orqanizmin həyat fəaliyyətinə ciddi təhlükə yaradan vəziyyətlər aiddir:
- asfiksiyaya səbəb ola bilən dilin batması;
- qan dövranı və tənəffüs sistemlərinin normal fəaliyyətinin pozulması;
- qısamüddətli amneziya (yaddaş itirilməsi);
- ürək mənşəli bayılmada ürəyin qəfil dayanması riski;
- avtomobil idarə edərkən, hündürlükdə və ya suda huşun itirilməsi zamanı ağır bədbəxt hadisələr;
- bərk səthə yıxılma halında kəllə-beyin travmaları və ya sınıqlar.
Bundan əlavə, ağırlaşmalar huşdan getmə ilə müşayiət olunan xəstəliklərin özləri tərəfindən provokasiya edilə bilər. Belə ki, yardımın olmadığı halda kardioloji patologiyalar və hipoqlikemiya letal nəticəyə səbəb ola bilər, daxili qanaxma, ağır susuzlaşma və ya ağciyər arteriyasının tromboemboliyası kimi səbəblərin vaxtında aşkarlanmaması isə həyat üçün təhlükəli ola bilər.
Müalicə
Hər şeydən əvvəl hər birimiz huşunu itirmiş xəstəyə necə ilk yardım göstərməyi dəqiq bilməliyik. Mümkün olarsa, yıxılmanın qarşısını almağa çalışmaq lazımdır – insan zəiflik, baş gicəllənməsi, “pis olma” hissindən şikayət etdikdə onu qolundan tutmaq. Sonra ona üfüqi vəziyyət vermək lazımdır – rahatlıqla kürəyi üstə uzatmaq, ayaqlarını bir az qaldırmaq, köynəyin yaxasını açmaq, qalstuk və kəməri boşaltmaq, təmiz havanın axınını təmin etmək. Bu tədbirlər baş beynə qan axınını asanlaşdıracaq – xəstə daha tez özünə gələcək. Huşsuz insanın üzünə sərin su çiləmək olar; nişadır spirti iyləndirmək müasir ilk yardım tövsiyələrinə daxil deyil və tənəffüs yollarını qıcıqlandıra bilər. Əgər 1-2 dəqiqə ərzində xəstə huşuna gəlmirsə, dərhal təcili tibbi yardım çağırmaq lazımdır. Tənəffüs və nəbzi izləmək vacibdir – əgər onlar yoxdursa, dərhal ürək-ağciyər reanimasiyasına başlamaq və tibb briqadası gələnə qədər onu davam etdirmək lazımdır.
Huşdan getmələrin müalicəsi səbəbdən asılıdır: refleks bayılmada əsas yer maye rejiminə, xəbərçi əlamətləri tanımağa və əzələləri gərginləşdirmə manevrlərinə verilir, bəzi hallarda qan damarlarının tonusunu yüksəldən, arterial təzyiqi tənzimləyən preparatlar təyin olunur; ortostatik bayılmada təzyiqi aşağı salan dərmanlara yenidən baxılır; ürək mənşəli bayılmada isə əsas ürək xəstəliyi müalicə olunur. Ayrı-ayrı hallarda xəstəyə kardiostimulyatorun və ya kardioverter-defibrillyatorun implantasiyası, ritm pozulmasının kateter ablyasiyası göstəriş oluna bilər.
Profilaktika
Refleks və ortostatik bayılmaların əksəriyyətinin qarşısını sadə tədbirlərlə almaq olar:
- kifayət qədər maye qəbul etmək, xüsusilə isti havada və fiziki yükdən sonra (ürək və ya böyrək xəstəliyi varsa, maye miqdarını həkimlə razılaşdırmaq);
- yeməyi buraxmamaq;
- uzun müddət hərəkətsiz ayaq üstə durmaqdan, boğucu və isti otaqlardan çəkinmək;
- yataqdan və ya oturduğunuz yerdən yavaş-yavaş qalxmaq;
- xəbərçi əlamətlər yarandıqda dərhal uzanmaq və ya oturmaq; ayaqları çarpazlayıb əzələləri gərginləşdirmək, əlləri bir-birinə sıxmaq təzyiqi qaldırmağa kömək edir;
- spirtli içkilərdən çəkinmək;
- təzyiqi aşağı salan və ya ürək ritminə təsir edən dərmanlar qəbul edirsinizsə, bayılma halını həkimə bildirmək;
- ürək xəstəliklərini və şəkərli diabeti vaxtında müalicə etmək.
Bayılma ilk dəfə baş veribsə, müayinədən keçməyənə qədər avtomobil idarə etməyin və hündürlükdə işləməyin.
Hansı həkimə müraciət etməli
Bayılmalar ilk dəfə baş veribsə, terapevtə müraciət etmək lazımdır. Həkim anamnez topladıqdan sonra ilkin diaqnoz qoyacaq və ehtimal olunan səbəbdən asılı olaraq sizi dar ixtisaslı mütəxəssisə yönləndirəcək və ya müalicəni özü aparacaq. Qısamüddətli huş itkisi ilə müşayiət olunan xəstəliklərin aşkarlanması və müalicəsi ilə bir neçə ixtisas sahəsinin həkimləri məşğul olur.
Diqqət: insan huşunu itiribsə və bir-iki dəqiqə ərzində özünə gəlmirsə, bayılma döş qəfəsində ağrı, nəfəs darlığı, ürək döyüntüsünün pozulması, qıcolma, nitqin pozulması, üzün asimmetriyası, qolda zəiflik və ya zədə ilə müşayiət olunursa, fiziki yük zamanı baş veribsə, həmçinin hamiləlik zamanı və ya ürək xəstəliyi olan insanda baş veribsə, dərhal təcili yardım çağırın.
Bu vəziyyətlə məşğul olan həkimlər: terapevt, kardioloq, nevroloq, endokrinoloq, psixiatr, hematoloq.
Yadda saxla!
Huşun itirilməsi bir çoxlarına məlum olan təhlükəli vəziyyətdir. Ən çox onu peşəkar həkim yardımı tələb edən ciddi xəstəliklər provokasiya edir. Bəzi hallarda insan patoloji səbəb olmadan huşdan gedə bilər, lakin burada da öz təhlükələri mövcuddur. Yıxılma zamanı xəstə travma ala bilər. Tez-tez huşdan getmə halları insanların vəziyyətinə, həyat keyfiyyətinə və iş qabiliyyətinə təsir göstərir. Əgər simptom dövri olaraq təkrarlanırsa, patologiyanın olmadığına əmin olmaq və ya onun müalicəsinə başlamaq üçün həkimə müraciət etmək və tam müayinədən keçmək lazımdır.
Huşdan getmənin profilaktikası üçün bir neçə qaydaya əməl etmək kifayətdir:
- uzun müddət isti havada və ya boğucu otaqda qalmaqdan çəkinmək;
- kifayət qədər, 2 – 2,5 litr, təmiz qazsız su içmək;
- normal qidalanmaq, heç bir halda səhər yeməyini buraxmamaq;
- şaquli vəziyyətə kəskin keçiddən çəkinmək.
Huşdan getməönü vəziyyət (gözlərin qarşısında ləkələrin görünməsi, izahsız zəiflik) yarandıqda dərhal uzanmaq və ya oturmaq və su içmək lazımdır.
Faydalı Məqalələr
Huşitirmə öncəsi vəziyyət
Huşitirmə öncəsi vəziyyət — beynin qan təchizatının müvəqqəti pisləşməsindən xəbər verən və həqiqi huşitirmədən əvvəl gələ bilən klinik…
İstiqamət: Kardiologiya
Nevrologiya üzrə xəstəliklər
- Açıq oval pəncərə
- Afaziya
- Alkoqol polinevropatiyası
- Alsheymer xəstəliyi
- Amneziya
- Aqnoziya
- Ataksiya
- Baş beyin kistası
- Bel osteoxondrozu
- Bel-kürək əzələlərinin mioziti
- Beyin damarlarının anevrizması
- Beyin damarlarının aterosklerozu
- Beyin qan dövranının xroniki çatışmazlığı
- Beyin silkələnməsi
- Blefarospazm
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
