Postural ortostatik taxikardiya sindromu ayağa qalxarkən nəbzin həddən artıq sürətlənməsi və başgicəllənmə, halsızlıq, ürəkdöyünmə ilə gedən vegetativ sinir sisteminin pozuntusudur. Əsasən gənc qadınlarda rast gəlinir. Həyat tərzi tədbirləri və müalicə ilə əlamətlər xeyli azalır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ortostatik dözümsüzlük sindromu
- postural taxikardiya sindromu
- ortostatik taxikardiya
Xəstəlik haqqında
İnsan ayağa qalxanda qanın bir hissəsi ağırlıq qüvvəsinin təsiri ilə ayaqlara və qarın orqanlarına toplanır. Sağlam insanda vegetativ sinir sistemi bu dəyişikliyə saniyələr ərzində uyğunlaşır: damarlar daralır, nəbz cüzi artır və beyin qan təchizatı saxlanılır. Postural ortostatik taxikardiya sindromunda bu uyğunlaşma pozulur: arterial təzyiq adətən normal qalır, lakin nəbz kompensator olaraq həddən artıq sürətlənir və beyin qan təchizatının azalması əlamətləri yaranır.
Sindrom ən çox yeniyetməlik və gənc yaşda, əsasən qadınlarda rast gəlinir. Çox vaxt virus infeksiyası, o cümlədən COVID-19, cərrahi əməliyyat, hamiləlik, ağır stress və ya uzun yataq rejimindən sonra başlayır. Həyatı təhdid etmir, lakin təhsil, iş və gündəlik fəaliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdıra bilər. Əlamətlər «görünməz» olduğu üçün xəstələr bəzən uzun müddət diaqnozsuz qalır. Düzgün diaqnoz və ardıcıl müalicə ilə əksər pasiyentlərdə vəziyyət xeyli yaxşılaşır.
Səbəbləri
Postural taxikardiya müstəqil xəstəlikdən çox, müxtəlif mexanizmlərin nəticəsində yaranan sindromdur. Bir pasiyentdə bir neçə səbəb birləşə bilər:
- Kiçik sinir liflərinin zədələnməsi (neyropatiya) – ayaq damarlarının daralmasını təmin edən sinirlər zəif işləyir, qan aşağıda toplanır.
- Qan həcminin azalması (hipovolemiya) – az maye qəbulu, duz itkisi və ya hormonal tənzimləmənin pozulması nəticəsində dövr edən qanın miqdarı azalır.
- Simpatik sinir sisteminin həddən artıq aktivliyi – ayaq üstə adrenalinəbənzər maddələrin çox ifraz olunması ürəkdöyünmə, titrəmə və narahatlığa səbəb olur.
- Bədən hazırlığının azalması – uzun müddət yataq rejimi və hərəkətsizlik ürəyin həcmini və ayaq əzələlərinin «nasos» funksiyasını zəiflədir.
- Virus infeksiyaları və postkovid vəziyyəti – infeksiyadan sonra immun və vegetativ tənzimləmənin pozulması.
- Oynaqların hipermobilliyi sindromu – birləşdirici toxumanın həddən artıq elastikliyi damar divarına da təsir edir və qan ayaq venalarında asan toplanır.
- Autoimmun xəstəliklər – bəzi pasiyentlərdə müşayiət edən autoimmun proseslər aşkar olunur.
- Təhrik edən amillər – isti mühit, bol yemək, alkoqol, susuzlaşma, aybaşı dövrü əlamətləri gücləndirir.
İrsi meyl də mümkündür: bəzi ailələrdə oxşar əlamətlər bir neçə nəfərdə müşahidə olunur.
Klinik mənzərə
Əlamətlərin əsas xüsusiyyəti onların ayaq üstə yaranması və uzandıqda azalmasıdır.
- Ürəkdöyünmə – ayağa qalxanda və uzun müddət ayaq üstə durarkən ürəyin sürətli və güclü vurması.
- Başgicəllənmə – gözlərin qaralması, qulaqlarda küy, bayılmaya yaxın vəziyyət; bəzən bayılma.
- Halsızlıq və xroniki yorğunluq – adi gündəlik işlərdən sonra belə tükənmə hissi.
- «Beyin dumanı» – diqqətin cəmlənməsinin və düşünmənin çətinləşməsi, unutqanlıq.
- Baş ağrısı, titrəmə, tərləmə, nəfəs çatışmırmış kimi hiss.
- Həzm əlamətləri – ürəkbulanma, qarında narahatlıq, tez doyma, qəbizlik və ya ishal.
- Ayaqların göyərməsi – ayaq üstə durarkən ayaqların qırmızı-bənövşəyi rəng alması.
- Fiziki yükə dözümsüzlük, yuxu pozuntuları.
Əlamətlər oturduqda və ya uzandıqda azalır, isti havada, isti duşdan və yeməkdən sonra, səhər saatlarında və aybaşı dövründə güclənir. Yeniyetmələrdə sindrom tez-tez sürətli boy artımı dövründə başlayır və məktəbə davamiyyəti çətinləşdirir. Hamiləlikdə əlamətlər həm yaxşılaşa, həm də pisləşə bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər bayılma fiziki yük zamanı və ya uzanmış vəziyyətdə baş veribsə, döş qəfəsində ağrı, ağır nəfəs darlığı, qeyri-müntəzəm ürək ritmi varsa, bayılma zamanı travma alınıbsa. Belə hallarda 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır – bu əlamətlər ürək xəstəliyinin işarəsi ola bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz şikayətlərin xarakterinə, ortostatik sınağın nəticəsinə və digər səbəblərin istisnasına əsaslanır. Həkim əlamətlərin nə vaxt başladığını, nəyin onları gücləndirdiyini, qəbul edilən dərmanları və maye rejimini dəqiqləşdirir.
- Aktiv ortostatik sınaq və ya tilt-test – uzanmış vəziyyətdən ayağa qalxdıqdan sonra ilk on dəqiqə ərzində nəbz böyüklərdə dəqiqədə 30 vurma və daha çox, yeniyetmələrdə isə 40 vurma və daha çox davamlı olaraq artır, arterial təzyiq isə əhəmiyyətli dərəcədə düşmür. Əlamətlər adətən ən azı üç ay davam etməlidir.
- EKQ, Holter monitorinqi, exokardioqrafiya – ritm pozuntularını və struktur ürək xəstəliklərini istisna edir.
- Qan analizləri – ümumi qan analizi və ferritin (anemiya, dəmir çatışmazlığı), qalxanabənzər vəzi hormonları, elektrolitlər, qlükoza, kortizol.
- Göstərişə görə – vegetativ funksiyanın xüsusi testləri, tərləmə testi, dəri biopsiyası ilə kiçik liflərin qiymətləndirilməsi.
Differensial diaqnostika ortostatik hipotenziya, qeyri-adekvat sinus taxikardiyası, hipertireoz, anemiya, susuzlaşma, dərmanların əlavə təsiri və təşviş pozuntusu ilə aparılır.
Xidmətlər
- Ortostatik sınaq
- EKQ – Elektrokardioqrafiya
- Holter monitorinqi
- Ürəyin USM-i / Exokardioqrafiya (EXOKQ)
- Arterial təzyiqin sutkalıq monitorinqi (ATSM)
- Klinik qan analizi: ümumi analiz, leykosit formulu, EÇS (ÜQA, LF, EÇS) qan yaxmasının məcburi əl mikroskopiyası ilə
- Ferritin
- Tireotrop hormon
- Natrium, kalium, xlor
Ağırlaşmalar
- iş və təhsil qabiliyyətinin azalması, sosial təcrid;
- bayılma zamanı yıxılma və travmalar;
- hərəkətsizlik nəticəsində bədən hazırlığının daha da azalması və əlamətlərin güclənməsi – «qapalı dairə»;
- uzunmüddətli narahatlıq, depressiya və yuxu pozuntuları;
- nəzarətsiz pəhriz və maye məhdudiyyəti fonunda vəziyyətin pisləşməsi;
- diaqnoz gecikdikdə lazımsız müayinələr və əsassız dərman qəbulu, bunlarla bağlı əlavə təsirlər.
Müalicə
Müalicə fərdi olur və həmişə qeyri-dərman tədbirlərindən başlanır – onlar müalicənin əsasıdır. Məqsəd əlamətləri azaltmaq və gündəlik fəaliyyəti bərpa etməkdir.
- Kifayət qədər maye qəbulu – gün ərzində bərabər paylanmaqla; səhər yataqdan qalxmazdan əvvəl bir stəkan su içmək faydalı ola bilər.
- Duzun artırılması – yalnız həkimlə razılaşdırılmaqla; yüksək təzyiq, ürək və böyrək xəstəliyi olduqda duz artırılmır.
- Kompression corablar və qarın bandajı – qanın ayaqlarda və qarında toplanmasını azaldır.
- Tədricən artırılan məşqlər – əvvəlcə uzanmış və ya oturaq vəziyyətdə (avarçəkmə trenajoru, üzgüçülük, oturaq velosiped), sonra şaquli vəziyyətdə; ilk həftələrdə vəziyyət müvəqqəti pisləşə bilər, bu normaldır.
- Qidalanma – kiçik porsiyalarla tez-tez yemək, bol və karbohidratla zəngin yeməklərdən, alkoqoldan çəkinmək.
- Əks-manevrlər – ayaqları çarpazlamaq, ayaq və qarın əzələlərini gərmək, çömbəlmək; başgicəllənmə başlayanda dərhal oturmaq və ya uzanmaq.
- Yuxu rejimi – çarpayının baş tərəfini bir qədər qaldırmaq bəzi pasiyentlərə kömək edir.
Qeyri-dərman tədbirləri kifayət etmədikdə həkim əlamətlərin xarakterinə uyğun olaraq ürək ritmini yavaşladan preparatlar, qan həcmini artıran hormonal vasitələr və ya damar tonusunu yüksəldən preparatlar təyin edə bilər. Müşayiət edən dəmir çatışmazlığı və digər pozuntular da müalicə olunur. Dərmanları özbaşına qəbul etmək, xüsusən enerji içkiləri və stimulyatorlarla «güc toplamağa» çalışmaq olmaz – bu, ürəkdöyünməni gücləndirir. Uzun müddət yataqda qalmaq da vəziyyəti pisləşdirir.
Reabilitasiya
- fizioterapevtin nəzarəti altında strukturlaşdırılmış, tədricən artırılan məşq proqramı;
- sabit gündəlik rejim, kifayət qədər yuxu və istirahət fasilələri;
- təhsil və iş şəraitinin uyğunlaşdırılması – oturaraq işləmək imkanı, uzun müddət ayaq üstə durmaqdan qaçmaq;
- psixoloji dəstək, lazım olduqda koqnitiv-davranış terapiyası – xroniki xəstəliyə uyğunlaşmaq üçün.
Profilaktika
Sindromun xüsusi profilaktikası yoxdur, lakin onun yaranma və pisləşmə riskini azaltmaq olar:
- infeksiyalardan və əməliyyatdan sonra erkən, lakin tədricən aktivləşmə;
- zərurət olmadan uzun yataq rejimindən qaçmaq;
- kifayət qədər maye qəbulu, xüsusən isti havada və fiziki yük zamanı;
- müntəzəm fiziki aktivlik və bədən hazırlığının qorunması;
- isti hamamdan, saunadan və uzun müddət hərəkətsiz ayaq üstə durmaqdan çəkinmək;
- alkoqolu məhdudlaşdırmaq, sabit yuxu rejiminə riayət etmək.
Yadda saxla!
Postural ortostatik taxikardiya sindromu real və idarə olunan vəziyyətdir – «sinir» və ya «xəyali» xəstəlik deyil.
- Ayağa qalxanda təkrarlanan ürəkdöyünmə və başgicəllənmə varsa, kardioloq və ya nevroloqa müraciət edin.
- Yük zamanı bayılma, döş ağrısı və ya nəfəs darlığı ciddi ürək xəstəliyinə işarə ola bilər – 103 nömrəsinə zəng edin.
- Maye, duz və kompression geyim barədə həkimin tövsiyələrinə ardıcıl əməl edin.
- Məşqləri tərk etməyin – tədricən artırılan fiziki aktivlik müalicənin əsasıdır.
Suallar və cavablar
Bir çox insanda, xüsusən infeksiyadan sonra başlayan hallarda, əlamətlər bir neçə ay və ya il ərzində əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Həyat tərzi tədbirləri və məşqlər bərpanı sürətləndirir. Bəzi pasiyentlərdə əlamətlər dalğavari gedir və uzunmüddətli nəzarət tələb edir.
Xeyr, ürəyin özü adətən sağlamdır. Sürətli nəbz vegetativ sinir sisteminin və damar tonusunun pozulmasına cavab reaksiyasıdır. Bununla belə, diaqnozdan əvvəl ürək səbəbləri mütləq istisna edilir.
Hamiləlikdə əlamətlər bəzən yaxşılaşır, bəzən isə pisləşir, xüsusən ilk trimestrdə. Hamiləlik və dərman müalicəsi həkimlə əvvəlcədən planlaşdırılmalıdır, çünki bəzi preparatlar bu dövrdə dəyişdirilir və ya dayandırılır.
Beş-on dəqiqə uzandıqdan sonra nəbzi ölçün, sonra ayağa qalxın və on dəqiqə ərzində bir neçə dəfə təkrar ölçün; nəticələri və hiss etdiyiniz əlamətləri yazın. Bu qeydlər həkimə kömək edir, lakin diaqnozu əvəz etmir. Ölçmə zamanı başınız gicəllənərsə, dərhal oturun.
Kofein bəzi pasiyentlərdə ürəkdöyünməni və narahatlığı gücləndirir, ona görə enerji içkilərindən çəkinmək daha yaxşıdır. Qəhvə və çayın miqdarını fərdi dözümlülüyə görə həkimlə müzakirə etmək məqsədəuyğundur. Alkoqol damarları genişləndirdiyi üçün əlamətləri pisləşdirir.
Ola bilər, lakin yeniyetmələrdə başgicəllənmənin səbəbləri çoxdur: az maye qəbulu, anemiya, sürətli boy artımı, ürək ritmi pozuntuları. Pediatr müayinəsi və sadə ortostatik sınaq səbəbi aydınlaşdırmağa kömək edir. Fiziki yük zamanı bayılma olubsa, mütləq kardioloq müayinəsi lazımdır.
Kardiologiya üzrə xəstəliklər
- Açıq arterial axacaq
- Açıq oval pəncərə
- Ağciyər arteriyasının tromboemboliyası
- Ağciyər hipertenziyası
- Ağciyər ödemi
- Ailəvi hiperxolesterinemiya
- Aorta anevrizması
- Aorta qapağı çatışmazlığı
- Aortal stenoz
- Aortanın koarktasiyası
- Aortanın laylanması
- Arterial hipotenziya
- Arteriyaların stenozu
- Ateroskleroz
- Atrioventrikulyar blokada
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
