Orxit xayanın iltihabıdır və xayalıqda ağrı, şişkinlik, qızartı ilə özünü göstərir. Çox vaxt xaya artımının iltihabı ilə birlikdə keçir. Kəskin xaya ağrısı xaya burulmasından mütləq fərqləndirilməlidir, buna görə vaxtında həkimə müraciət vacibdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Xayanın iltihabı
- xaya iltihabı
- testis iltihabı
Xəstəlik haqqında
Orxit xayanın – kişi cinsiyyət vəzinin iltihabıdır. Xaya spermatozoidlərin və kişi cinsi hormonu testosteronun hasil olunduğu orqandır, buna görə onun iltihabı həm reproduktiv sağlamlığa, həm də hormonal fona təsir edə bilər.
Xaya artımının (epididimisin) xayaya çox yaxın yerləşməsi orxitin nadir hallarda təcrid olunmuş şəkildə keçməsini şərtləndirir. Əksər hallarda xaya və artımın birgə iltihabı – orxoepididimit müşahidə olunur. Təcrid olunmuş orxitin ən tipik səbəbi epidemik parotit (donuzca) virusudur və bu forma əsasən cinsi yetkinlik dövründən sonrakı oğlanlarda və kişilərdə yaranır. Bakterial orxoepididimit isə cavan kişilərdə daha çox cinsi yolla yoluxan infeksiyalarla, yaşlı kişilərdə – sidik yollarının infeksiyası və prostat problemləri ilə bağlıdır.
Kəskin prosesdə yardımın gecikdirilməsi xayanın irinləməsinə (abses) şərait yarada bilər; belə hallarda konservativ müalicə az effektiv olur və bəzən xayanı çıxarmaq lazım gəlir. Kəskin orxit xroniki formaya keçə bilər: xayada və artımda çapıqlaşma inkişaf edir, spermaçıxarıcı yolların keçiriciliyi pozulur, xaya toxuması atrofiyaya uğrayır, bu da sonsuzluq riskini artırır. Ona görə orxiti xatırladan əlamətlər olduqda mümkün qədər tez uroloqa müraciət etmək tövsiyə olunur.
Səbəbləri
Orxitin səbəbləri çoxamillidir. İltihab viruslar, bakteriyalar, spesifik törədicilər, bəzən isə autoimmun proseslər nəticəsində yaranır. Bakteriyalar əksər hallarda sidik kanalından toxumaçıxarıcı axar vasitəsilə artıma və xayaya keçir; qan və limfa yolu ilə yayılma daha az rast gəlinir.
- epidemik parotit (donuzca) virusu – peyvənd olunmamış yeniyetmə və kişilərdə tüpürcək vəzilərinin şişməsindən bir neçə gün sonra orxit yarana bilər;
- cinsi yolla yoluxan infeksiyalar – xlamidiya və qonokok; cinsi fəal cavan kişilərdə orxoepididimitin əsas səbəbləridir;
- sidik yollarının bakterial infeksiyası – bağırsaq çöpü, klebsiella, enterokoklar; daha çox yaşlı kişilərdə prostat vəzinin xoşxassəli hiperplaziyası və sidik ləngiməsi fonunda;
- anal cinsi əlaqə – bağırsaq bakteriyalarının sidik kanalına keçmə riskini artırır;
- sidik yollarında aparılan manipulyasiyalar – sidik kisəsinin kateterizasiyası, sistoskopiya, prostat əməliyyatları;
- spesifik infeksiyalar – vərəm, bruselyoz; xroniki və ya sürətlə keçməyən orxitdə nəzərə alınır;
- xayalığın travması – zədədən sonra iltihab inkişaf edə bilər;
- autoimmun proseslər – immun sistemi öz xaya toxumasına qarşı reaksiya verir;
- immunitetin zəifləməsi – şəkərli diabet, HİV-infeksiyası və digər vəziyyətlər.
Risk amillərinə qorunmasız cinsi əlaqə, cinsi partnyorların tez-tez dəyişdirilməsi, parotitə qarşı peyvəndin olmaması, sidik yollarının anadangəlmə anomaliyaları və uzunmüddətli kateter daşıma aiddir.
Təsnifat
Klinik gedişinə görə:
- kəskin – qəfil başlayır, aydın ağrı və şişkinlik olur, təxirəsalınmaz tibbi yardım tələb edir;
- xroniki – uzun müddət davam edən, kəskinləşmə və remissiya dövrləri ilə keçən mülayim ağrı və diskomfort.
Səbəbinə görə: viral (ən çox parotitlə əlaqəli), bakterial (adətən orxoepididimit şəklində), spesifik (vərəm, bruselyoz), autoimmun və travmatik orxit. Prosesin yayılmasına görə birtərəfli və ikitərəfli orxit ayırd edilir; ikitərəfli zədələnmə sonsuzluq baxımından daha təhlükəlidir. İrinləmə baş verdikdə xayanın absesindən danışılır.
Klinik mənzərə
Kəskin orxitin əlamətləri adətən aydın ifadə olunur:
- xayalıqda ağrı – bir neçə saat və ya gün ərzində artır, qasıq nahiyəsinə, qarnın aşağısına, belə yayıla bilər;
- xayanın böyüməsi və bərkiməsi, toxunma zamanı kəskin ağrılıq;
- xayalıq dərisinin qızarması və şişməsi, dərinin isti olması;
- temperaturun yüksəlməsi, üşütmə, zəiflik, baş ağrısı;
- sidik ifrazı zamanı yanma, tez-tez sidiyə getmə, sidik kanalından ifrazat – infeksion orxoepididimit üçün xarakterikdir;
- parotitlə əlaqəli orxitdə – əvvəlcə qulaqətrafı tüpürcək vəzilərinin şişməsi, sonra xaya ağrısı;
- irinləmə zamanı – ağrının və temperaturun artması, xayalıqda yumşalma, nadir hallarda dəri vasitəsilə irinin çıxması.
Xroniki orxitdə ağrı daimi olmur, adətən fiziki yük, uzun müddət ayaq üstə qalma və ya cinsi əlaqə zamanı güclənir; palpasiyada xayada və ya artımda ağrılı bərkimə müəyyən edilir. Uşaqlarda və yeniyetmələrdə qəfil xaya ağrısının ən təhlükəli səbəbi orxit deyil, xaya burulmasıdır.
Dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək və ya təcili cərrahi yardıma müraciət etmək lazımdır, əgər: xayada ağrı qəfildən, bir neçə dəqiqə ərzində başlayıb, xüsusən uşaqda və ya yeniyetmədə; ağrı ürəkbulanma və qusma ilə müşayiət olunur; xaya yuxarı qalxmış və ya qeyri-adi vəziyyətdə görünür; xayalığa travmadan sonra güclü ağrı və şişkinlik yaranıb; yüksək temperatur, üşütmə və ümumi vəziyyətin kəskin pisləşməsi var. Xaya burulmasında xayanı xilas etmək üçün vaxt çox məhduddur, buna görə «özü keçəcək» deyə gözləmək olmaz.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz şikayətlər, anamnez və müayinə əsasında qoyulur. Uroloq ağrının necə başladığını, cinsi həyat, əvvəlki sidik yolları infeksiyaları, parotit, peyvəndlər və travmalar barədə soruşur, hər iki xayanı, artımları, toxum ciyəsini və qasıq nahiyəsini palpasiya edir.
- xayalıq orqanlarının doppler ilə ultrasəs müayinəsi – əsas instrumental üsuldur: orxitdə qan axını adətən güclənir, xaya burulmasında isə azalır və ya olmur; abses, maye yığılması və şiş də görünə bilər;
- ümumi qan analizi və C-reaktiv zülal – iltihabın ağırlığını göstərir;
- ümumi sidik analizi və sidiyin bakterioloji əkilməsi – sidik yollarının infeksiyasını və törədicinin antibakterial preparatlara həssaslığını müəyyən edir;
- sidiyin ilk porsiyasının və ya sidik kanalından ifrazatın PZR müayinəsi – xlamidiya və qonokoku aşkar edir;
- parotit virusuna qarşı antitellər – viral orxitdən şübhələndikdə;
- zəruri hallarda – vərəm və bruselyoz üçün müayinələr, HİV və sifilisə görə skrininq;
- sağaldıqdan sonra – reproduktiv funksiyanı qiymətləndirmək üçün spermoqramma.
Differensial diaqnostika ilk növbədə xaya burulması, həmçinin xaya şişi, boğulmuş qasıq yırtığı, hidrosel, travma və xaya artımının kistası ilə aparılır; diaqnoz şübhəli olduqda təcili cərrahi müayinə məqsədəuyğundur.
Ağırlaşmalar
- xayanın absesi – irinli ocaq, cərrahi müdaxilə tələb edir;
- xayanın infarktı və nekrozu – şişkinlik qan dövranını pozduqda;
- xayanın atrofiyası – ölçüsünün kiçilməsi və funksiyasının azalması;
- sonsuzluq – xüsusən ikitərəfli zədələnmədə və xroniki prosesdə;
- testosteron çatışmazlığı – xaya toxumasının geniş zədələnməsində;
- xroniki xaya ağrısı;
- xayalıq dərisində fistul.
Müalicə
Orxitin müalicəsi səbəbdən, prosesin kəskinliyindən və ağırlaşmaların olub-olmamasından asılıdır. İrinli iltihab olmadıqda konservativ müalicə aparılır; yüngül hallar ambulator, ağır hallar – yüksək temperatur, güclü ağrı, abses şübhəsi – stasionarda müalicə olunur.
Ümumi tədbirlər:
- yataq rejimi və ya fiziki aktivliyin məhdudlaşdırılması;
- xayalığın qaldırılmış vəziyyətdə saxlanması – xüsusi suspenzorium və ya dəstəkləyici alt paltarı ağrını və şişkinliyi azaldır;
- ilk günlərdə xayalığa parça ilə bükülmüş soyuq kompres qoymaq (birbaşa buz qoymaq olmaz);
- kifayət qədər maye qəbulu;
- müalicə başa çatana qədər cinsi əlaqədən çəkinmək.
Dərman müalicəsi. Bakterial orxit və orxoepididimitdə antibakterial preparatlar təyin olunur; onların qrupunu uroloq ehtimal olunan törədicini (cinsi yolla yoluxan infeksiya və ya sidik yolları infeksiyası) nəzərə alaraq seçir, analizlərin nəticəsinə görə müalicəni korreksiya edir. Kursu yarımçıq dayandırmaq olmaz. Ağrını və iltihabı azaltmaq üçün qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr tətbiq olunur. Viral (parotit) orxitdə antibiotiklər təsirsizdir – müalicə simptomatikdir: istirahət, soyuq, ağrıkəsicilər. Cinsi yolla yoluxan infeksiya aşkar edildikdə cinsi partnyor da müayinə və müalicə olunmalıdır. Spesifik orxit (vərəm, bruselyoz) xüsusi müalicə proqramı tələb edir.
Konservativ müalicənin effekti bir neçə gün ərzində qiymətləndirilir. Vəziyyət yaxşılaşmırsa, ağrı və şişkinlik artırsa, leykositoz saxlanırsa və USM-də xayada destruktiv dəyişikliklər aşkarlanırsa, cərrahi müdaxilə həyata keçirilir.
Cərrahi müalicə xayalığın açılmasından, irinli ocağın sanasiyasından və drenajdan ibarətdir; xaya toxumasının geniş ölümü zamanı xayanın çıxarılması (orxiektomiya) lazım gələ bilər. Əməliyyatdan sonra yara sağalana qədər sarğı, gigiyena və cinsi sakitlik tələb olunur.
Xroniki orxitdə konservativ terapiya əsasdır: törədici aşkarlanıbsa, ona yönəlmiş müalicə, iltihabəleyhinə vasitələr, ağrının kəsilməsi. Evdə xayalığa isti qoymaq, isti vanna qəbul etmək, özbaşına antibiotik içmək və ya xalq üsulları ilə müalicə etmək olmaz.
Profilaktika
- uşaqlara Milli peyvənd təqviminə uyğun olaraq parotitə qarşı peyvənd (qızılca, məxmərək və parotitə qarşı birləşmiş peyvənd) etdirin; peyvənd olunmamış yeniyetmə və kişilər bu barədə həkimlə məsləhətləşə bilər;
- təsadüfi cinsi əlaqələrdən çəkinin, prezervativdən istifadə edin;
- sidik yollarının və prostat vəzinin xəstəliklərini vaxtında müalicə edin;
- sidik ifrazında çətinlik, yanma və ya sidik kanalından ifrazat olduqda həkimə müraciət edin;
- idman zamanı, xüsusən kontakt idman növlərində, qoruyucu vasitələrdən istifadə edin;
- parotitlə xəstələnmiş oğlan və kişilər istirahət rejiminə riayət etməli, xaya ağrısı yarandıqda həkimə məlumat verməlidir;
- kateter daşıyan xəstələr ona qulluq qaydalarına ciddi əməl etməlidir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Orxiti uroloq müalicə edir; uşaqlarda uşaq uroloqu və ya uşaq cərrahı. Cinsi yolla yoluxan infeksiyalar aşkarlandıqda dermatovenoroloq da cəlb oluna bilər. Qəfil güclü xaya ağrısında isə 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır.
Yadda saxla!
- Qəfil başlayan güclü xaya ağrısı, xüsusən uşaqda və yeniyetmədə, təcili vəziyyətdir – xaya burulmasını istisna etmək üçün dərhal 103-ə zəng edin.
- Orxit və orxoepididimit vaxtında müalicə olunmadıqda abses, xayanın atrofiyası və sonsuzluqla nəticələnə bilər.
- Antibiotikləri yalnız həkim təyin etməlidir; viral orxitdə onlar kömək etmir.
- Cinsi yolla yoluxan infeksiya aşkarlanıbsa, partnyor da müalicə olunmalıdır.
- Parotitə qarşı peyvənd viral orxitin ən etibarlı profilaktikasıdır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Bəli, xüsusən iltihab hər iki xayanı zədələdikdə, xroniki gedişdə və ya müalicə gecikdikdə spermatozoidlərin hasil olunması və ya onların çıxış yolları pozula bilər. Vaxtında başlanmış və tam həcmdə aparılmış müalicə bu riski xeyli azaldır. Sağaldıqdan sonra uşaq planlaşdıran kişilərə həkim spermoqramma təyin edə bilər.
Evdə bunu etibarlı şəkildə ayırmaq mümkün deyil. Burulmada ağrı adətən qəfil, çox güclü olur və tez-tez ürəkbulanma, qusma ilə müşayiət olunur, orxitdə isə ağrı daha tədricən artır və temperatur, sidik ifrazında yanma ola bilər. Qəti cavabı həkim müayinəsi və doppler ilə USM verir, buna görə kəskin xaya ağrısında təcili müraciət etmək lazımdır.
Xeyr. Parotit orxiti əsasən cinsi yetkinlik dövründən sonrakı peyvənd olunmamış oğlanlarda və kişilərdə rast gəlinir, kiçik yaşlı uşaqlarda nadir hallarda olur. Adətən tüpürcək vəzilərinin şişməsindən bir neçə gün sonra başlayır. Xaya ağrısı yaranarsa, həkimə müraciət etmək lazımdır.
Orxitin özü yoluxmur, lakin ona səbəb olan infeksiya – məsələn, xlamidiya və ya qonokok – cinsi yolla partnyora ötürülə bilər. Belə hallarda hər iki partnyor müayinə və müalicə olunmalı, müalicə bitənə qədər cinsi əlaqədən çəkinmək lazımdır. Parotit virusu isə hava-damcı yolu ilə yoluxur.
Xeyr, isti kompres və isti vannalar iltihabı və şişkinliyi artıra bilər. Kəskin dövrdə həkimlər adətən parça ilə bükülmüş soyuq kompres və xayalığın qaldırılmış vəziyyətdə saxlanmasını tövsiyə edir. Hər hansı ev tədbiri həkim müayinəsini əvəz etmir.
Kəskin iltihabdan sonra şişkinliyin və bərkiminin tam keçməsi bir neçə həftə çəkə bilər. Lakin xayada uzun müddət qalan bərkimə və ya düyün mütləq uroloqa göstərilməli və USM ilə yoxlanılmalıdır, çünki bəzən şiş də iltihab kimi özünü göstərə bilər. Nəzarət müayinəsinin vaxtını həkim müəyyən edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Sidik ifrazı zamanı ağrılar
Sidik ifrazı zamanı ağrı barədə bilinməli ən vacib məqam odur ki, belə simptom orqanizmdəki pozğunluğun əlamətidir. Pozğunluqlar müxtəlif…
İstiqamət: Urologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
