Malabsorbsiya sindromu nazik bağırsaqda qida maddələrinin həzm və ya sorulmasının pozulması nəticəsində yaranan simptomlar kompleksidir. İshal, çəki itkisi və qida çatışmazlıqları yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bağırsaqda sorulmanın pozulması sindromu
- sorulma çatışmazlığı sindromu
Xəstəlik haqqında
Malabsorbsiya sindromu nazik bağırsaqda qida maddələrinin, vitaminlərin, mineralların və suyun həzminin və ya sorulmasının pozulması nəticəsində yaranan əlamətlər kompleksidir. Bu, müstəqil xəstəlik deyil, müxtəlif xəstəliklərin ümumi təzahürüdür: problem qidanın parçalanmasında, bağırsaq selikli qişasından keçməsində və ya maddələrin limfa və qana daşınmasında ola bilər.
Qida yalnız enerji mənbəyi deyil, həm də zülallar, yağlar, vitaminlər və mikroelementlər üçün «tikinti materialıdır». Onların daimi çatışmazlığı tədricən bütün orqanizmə təsir göstərir: çəki itkisi, anemiya, sümüklərin zəifləməsi, immunitetin aşağı düşməsi, dəri və saçlarda dəyişikliklər yaranır.
Malabsorbsiya istənilən yaşda rast gəlinir. Uşaqlarda onun tez-tez rast gəlinən səbəbləri laktaza çatışmazlığı, seliakiya (taxıl zülalı qlütenə qarşı immun reaksiya), inək südü zülalına allergiya, mukovissidoz və bağırsaq infeksiyalarının nəticələridir; uşaqlarda uzun sürən malabsorbsiya boy və inkişafın ləngiməsinə səbəb ola bilər. Böyüklərdə xroniki pankreatit, seliakiya, Kron xəstəliyi, mədə və bağırsaq əməliyyatlarından sonrakı vəziyyətlər daha çox rol oynayır.
Müalicənin əsasını səbəbin aradan qaldırılması və ya nəzarətdə saxlanması, həmçinin çatışmayan maddələrin bərpası təşkil edir.
Səbəbləri
Malabsorbsiyanın səbəbləri anadangəlmə və qazanılmış ola bilər. Mexanizmə görə onları bir neçə qrupa bölmək olar:
- Mədəaltı vəzinin ekzokrin çatışmazlığı. Xroniki pankreatit, mukovissidoz və mədəaltı vəzi əməliyyatlarından sonra həzm fermentləri çatışmır, xüsusilə yağların həzmi pozulur.
- Öd turşularının çatışmazlığı. Ödün axınının pozulması, qaraciyər xəstəlikləri, qalça bağırsağın xəstəlikləri və ya çıxarılması yağların və yağda həll olan vitaminlərin sorulmasını pozur.
- Ferment çatışmazlıqları. Laktaza çatışmazlığı (anadangəlmə və ya yaşla qazanılan), saxaraza-izomaltaza çatışmazlığı, anadangəlmə qlükoza-qalaktoza malabsorbsiyası.
- Nazik bağırsaq selikli qişasının zədələnməsi. Seliakiya, Kron xəstəliyi, bağırsaq infeksiyaları və parazitlər (məsələn, lyamblioz), şüa terapiyasından sonrakı enterit, bəzi dərmanların təsiri.
- Bağırsaq səthinin azalması. Nazik bağırsağın böyük hissəsi çıxarıldıqdan sonra «qısa bağırsaq sindromu», mədə əməliyyatları, piylənmənin cərrahi müalicəsi.
- Nazik bağırsaqda bakteriyaların həddindən artıq çoxalması. Bağırsaq motorikasının pozulması, divertikullar və əməliyyatdan sonrakı anatomik dəyişikliklər zamanı yaranır.
- Limfa axınının pozulması. Bağırsaq limfangiektaziyası, limfomalar.
- Sistem xəstəlikləri. Şəkərli diabet, qalxanabənzər vəzin xəstəlikləri, HİV-infeksiyası, amiloidoz.
Təsnifat
Malabsorbsiya sindromu bir neçə əlamətə görə təsnif edilir:
- mənşəyinə görə – birincili (anadangəlmə, irsi ferment və daşıyıcı sistem qüsurları) və ikincili (qazanılmış xəstəliklərin nəticəsi);
- həcminə görə – ümumi (bir çox qida maddəsinin sorulması pozulur) və selektiv (məsələn, yalnız laktozanın və ya B12 vitamininin sorulması pozulur);
- ağırlıq dərəcəsinə görə – yüngül (cüzi çəki itkisi, zəiflik, vitamin çatışmazlığının az ifadəli əlamətləri), orta (nəzərəçarpan çəki itkisi, anemiya, elektrolit pozğunluqları) və ağır (ifadəli arıqlama, ödemlər, osteoporoz, hormonal pozğunluqlar, ağır anemiya).
Klinik mənzərə
Əlamətlər malabsorbsiyanın səbəbindən, hansı maddələrin sorulmadığından və xəstəliyin müddətindən asılıdır. Bəzən onlar müəyyən qidaları (süd, şirniyyat, un məmulatları) qəbul etdikdən sonra yaranır.
Bağırsaq əlamətləri:
- xroniki ishal – tez-tez, bol, sulu və ya duru nəcis;
- yağlı nəcis (steatoreya) – parlaq, iyi kəskin, çətin yuyulan nəcis;
- qarında köp, qurultu, spastik ağrılar.
Qida çatışmazlığının əlamətləri:
- izahedilməz çəki itkisi, zəiflik, tez yorulma;
- dəmir, B12 vitamini və fol turşusu çatışmazlığı səbəbindən anemiya – solğunluq, təngnəfəslik, başgicəllənmə;
- B12 vitamini çatışmazlığında – əl və ayaqlarda keyimə, gizildəmə, yerişin qeyri-sabitliyi;
- D vitamini və kalsium çatışmazlığında – sümük ağrıları, əzələ qıcolmaları;
- K vitamini çatışmazlığında – asan əmələ gələn qançırlar, qanaxmalar;
- A vitamini çatışmazlığında – qaranlıqda görmənin pisləşməsi;
- zülal çatışmazlığında – ayaqlarda ödemlər;
- quru dəri, kövrək dırnaqlar, saç tökülməsi, ağız bucaqlarında çatlar, dilin iltihabı.
Uşaqlarda boy və çəki artımının ləngiməsi, qarnın böyüməsi, əsəbilik, cinsi yetişkənliyin gecikməsi diqqəti cəlb edir. Qadınlarda aybaşı dövrü pozula bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər:
- ishal qanla müşayiət olunursa;
- susuzlaşma əlamətləri – ağız quruluğu, sidiyin azalması, uşaqlarda göz yaşı olmadan ağlama, ləngimə – varsa;
- yüksək temperatur, güclü qarın ağrısı, təkrarlanan qusma yaranıbsa;
- sürətli arıqlama baş veribsə, xüsusən uşaqda.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostikanın məqsədi həm sorulmanın pozulmasını təsdiqləmək, həm də onun səbəbini tapmaqdır. Həkim əvvəlcə şikayətləri, nəcisin xarakterini, qidalanma ilə əlaqəni, keçirilmiş əməliyyatları, ailədə seliakiya və digər xəstəliklərin olub-olmamasını öyrənir, çəkini, dərini, ödemləri qiymətləndirir.
- Qan analizləri – ümumi qan analizi, ferritin, B12 vitamini, fol turşusu, albumin, kalsium, D vitamini, elektrolitlər və laxtalanma göstəriciləri çatışmazlığın dərəcəsini göstərir.
- Seroloji testlər – toxuma transqlutaminazasına qarşı anticisimlər və ümumi immunoqlobulin A seliakiyanın skrininqi üçün istifadə edilir.
- Nəcis müayinələri – koproqram və nəcisdə yağın təyini, nəcis elastazası (mədəaltı vəzinin funksiyası), kalprotektin (bağırsaqda iltihab), parazitlərin axtarışı.
- Hidrogen nəfəs testi – laktoza dözümsüzlüyünü və nazik bağırsaqda bakteriyaların həddindən artıq çoxalmasını aşkar etməyə kömək edir.
- Endoskopiya – onikibarmaq bağırsağın selikli qişasından biopsiya ilə ezofaqoqastroduodenoskopiya seliakiyanın və digər xəstəliklərin təsdiqi üçün əsas üsuldur; lazım olduqda kolonoskopiya aparılır.
- Vizual müayinələr – qarın boşluğunun USM-i, KT və ya MRT enteroqrafiya bağırsaq divarını, mədəaltı vəzini və limfa düyünlərini qiymətləndirir.
- Uşaqlarda – mukovissidozdan şübhələnildikdə tər testi, irsi formalarda genetik müayinə.
Seliakiyadan şübhələnildikdə müayinədən əvvəl qlütensiz pəhrizə özbaşına keçmək olmaz – nəticələr yanlış mənfi ola bilər. Differensial diaqnostika qıcıqlanmış bağırsaq sindromu, xroniki bağırsaq infeksiyaları, hormonal pozğunluqlar və şişlərlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- dəmir, B12 vitamini və fol turşusu çatışmazlığı anemiyası;
- osteopeniya və osteoporoz, sümük sınıqları;
- susuzlaşma və elektrolit pozğunluqları, ürək ritminin pozulması;
- zülal çatışmazlığı, ödemlər, immunitetin zəifləməsi;
- uşaqlarda boy və inkişafın ləngiməsi;
- sonsuzluq və hamiləlik ağırlaşmaları;
- B12 vitamini çatışmazlığında nevroloji pozğunluqlar;
- seliakiyada pəhrizə əməl edilmədikdə bağırsaq limfomasının riskinin artması.
Müalicə
Malabsorbsiyanın müalicəsi iki istiqamətdə aparılır: səbəbin aradan qaldırılması və ya nəzarətdə saxlanması, həmçinin çatışmayan qida maddələrinin bərpası. Müalicə planını qastroenteroloq (uşaqlarda – pediatr və ya uşaq qastroenteroloqu) diaqnostika nəticələrinə əsasən fərdi qurur.
Pəhriz terapiyası əsas yeri tutur:
- seliakiyada – ömürlük ciddi qlütensiz pəhriz: buğda, çovdar, arpa və onlardan hazırlanan məhsullar istisna edilir;
- laktaza çatışmazlığında – laktozanın məhdudlaşdırılması, laktozasız süd məhsulları; qatıq, pendir kimi turş süd məhsulları çox vaxt daha yaxşı qəbul edilir;
- saxaraza-izomaltaza çatışmazlığında – adi şəkərin və bəzi nişastalı məhsulların məhdudlaşdırılması;
- yağların həzmi pozulduqda – həkimin tövsiyəsi ilə yağın miqdarının və növünün tənzimlənməsi.
Dərman müalicəsi səbəbdən asılıdır:
- mədəaltı vəzi çatışmazlığında – pankreatik ferment preparatları ilə əvəzedici terapiya;
- bakteriyaların həddindən artıq çoxalmasında və bəzi infeksiyalarda – antibakterial preparatlar, parazitlərdə – antiparazitar vasitələr;
- Kron xəstəliyində – iltihabəleyhinə və immunitetə təsir edən preparatlar;
- öd turşularının itkisi ilə əlaqəli ishalda – öd turşularını birləşdirən preparatlar;
- çatışmazlıqların bərpası – dəmir preparatları, B12 vitamini inyeksiyaları, fol turşusu, kalsium, D və digər yağda həll olan vitaminlər, elektrolitlər.
Ağır hallarda xüsusi qida qarışıqları ilə enteral qidalanma və ya müvəqqəti venadaxili (parenteral) qidalanma tətbiq olunur. Cərrahi müalicə yalnız səbəb cərrahi xarakter daşıdıqda, məsələn, bağırsaq darlığı və ya fistul olduqda nəzərdən keçirilir.
Evdə qida gündəliyi aparmaq faydalıdır: o, əlamətlərlə qidalar arasında əlaqəni görməyə kömək edir. İshal zamanı maye itkisini oral rehidratasiya məhlulları ilə bərpa etmək lazımdır. Diaqnoz qoyulmadan bir çox məhsulu rasiondan çıxarmaq, nəzarətsiz ishalkəsici, «təmizləyici» vasitələr və böyük miqdarda vitaminləri özbaşına qəbul etmək tövsiyə olunmur.
Profilaktika
- xroniki ishal, çəki itkisi kimi əlamətlər olduqda vaxtında həkimə müraciət etmək;
- bağırsaq infeksiyalarının profilaktikası – əllərin yuyulması, keyfiyyətli içməli su, qidanın düzgün emalı;
- spirtli içkilərdən imtina – xroniki pankreatitin qarşısı alına bilən əsas səbəbi;
- seliakiya, Kron xəstəliyi, pankreatit diaqnozu olanlarda pəhrizə və həkim tövsiyələrinə ardıcıl əməl etmək;
- yaxın qohumlarında seliakiya olan şəxslərin müayinədən keçməsi;
- mədə-bağırsaq əməliyyatlarından sonra vitamin və mineral səviyyələrinin müntəzəm yoxlanılması;
- uşaqlarda boy və çəki artımının pediatr tərəfindən izlənməsi.
Hansı həkimə müraciət etməli
Böyüklər qastroenteroloqa, uşaqlar pediatra və ya uşaq qastroenteroloquna müraciət etməlidir. Pəhrizin qurulmasında dietoloq kömək edə bilər.
Yadda saxla!
- Malabsorbsiya müstəqil xəstəlik deyil – onun arxasında mütləq səbəb axtarılmalıdır.
- Uzun sürən ishal, səbəbsiz arıqlama və anemiya həkimə müraciət üçün əsasdır.
- Seliakiyadan şübhələnildikdə müayinədən əvvəl qlütensiz pəhrizə özbaşına keçməyin.
- Seliakiyada ömürlük qlütensiz pəhriz bağırsağın bərpasına kömək edir və ağırlaşmaların, o cümlədən limfomanın riskini azaldır.
- Vitamin və mineral çatışmazlıqları həkim nəzarəti ilə bərpa edilməlidir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Laktoza dözümsüzlüyü
- B12-defisitli anemiya
- Bədən çəkisinin çatışmazlığı
- Fol turşusu defisitli anemiya
- Ekzokrin pankreas çatışmazlığı
- Maqnezium çatışmazlığı
- A hepatit
- A hipervitaminoz A
- A hipovitaminozu A
- A vitamini çatışmazlığı
- Alkoqol qaraciyər zədələnmələri
- Amebiaz
- Anal çat
- Anal kanal polipi
- Anal kanal xərçəngi
Suallar və cavablar
Bəli, bu, selektiv malabsorbsiyanın ən geniş yayılmış formasıdır: laktaza fermenti çatışmadığı üçün süd şəkəri parçalanmır və köp, qurultu, ishal yaranır. Əksər hallarda laktozanın miqdarını azaltmaq və laktozasız məhsullardan istifadə etmək kifayət edir.
Tövsiyə olunmur. Qlütensiz pəhriz anticisimlərin səviyyəsini aşağı salır və bağırsaq selikli qişasını qismən bərpa edir, buna görə seroloji testlər və biopsiya yanlış mənfi nəticə verə bilər. Əvvəlcə müayinədən keçmək, pəhrizi isə diaqnoz təsdiqləndikdən sonra başlamaq lazımdır.
Seliakiyada qlütensiz pəhriz ömürlük saxlanılır. Hətta qlütenin az miqdarı bağırsaq selikli qişasını yenidən zədələyə bilər, hərçənd bəzən heç bir hiss olunan əlamət yaratmır. Pəhrizə ciddi əməl etmək bağırsağın bərpasına və ağırlaşmaların qarşısının alınmasına kömək edir.
Bəli, uzun sürən malabsorbsiyada orqanizm böyümə üçün lazım olan zülal, enerji, vitamin və mineralları kifayət qədər almır. Buna görə uşaqda boy və çəki artımının ləngiməsi, tez-tez ishal və köp olduqda pediatra müraciət etmək lazımdır. Səbəb aradan qaldırıldıqda bir çox uşaqda inkişaf yaxşılaşır.
Probiotiklərin faydası malabsorbsiyanın səbəbindən asılıdır və bütün hallarda sübut olunmayıb. Onlar əsas müalicəni – pəhrizi, ferment preparatlarını, səbəbin müalicəsini – əvəz etmir. Qəbulun məqsədəuyğunluğunu həkimlə müzakirə etmək lazımdır.
Bu, səbəbdən asılıdır. İnfeksiyadan sonrakı malabsorbsiya və ya bakteriyaların həddindən artıq çoxalması müalicədən sonra çox vaxt keçib gedir. Seliakiya, laktaza çatışmazlığı və ya xroniki pankreatit kimi ömürlük vəziyyətlərdə isə pəhriz və müalicə ilə əlamətləri yaxşı nəzarətdə saxlamaq mümkündür.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
