Enkoprez – 4 yaşdan böyük uşaqda nəcisin təkrar-təkrar alt paltarına və ya uyğun olmayan yerə ifraz olunmasıdır. Əksər hallarda onun səbəbi xroniki qəbizlikdir və vaxtında başlanan səbirli müalicə ilə vəziyyət yaxşılaşır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Uşaqlarda nəcis saxlamamaq
- Encopresis
Xəstəlik haqqında
Enkoprez – artıq tualetdən istifadə etməyi öyrənməli olan, 4 yaşdan böyük uşaqda nəcisin təkrar-təkrar uyğun olmayan yerə – alt paltarına, yatağa və ya döşəməyə – ifraz olunmasıdır. Bu, uşaqlıq dövrünün kifayət qədər tez-tez rast gəlinən problemidir və oğlanlarda qızlara nisbətən daha çox müşahidə olunur.
Əksər hallarda enkoprezin əsasında xroniki qəbizlik durur. Düz bağırsaqda uzun müddət toplanan bərk nəcis onu genişləndirir, bağırsaq divarının həssaslığı azalır və uşaq defekasiya istəyini vaxtında hiss etmir. Bərk kütlənin ətrafından duru və ya yumşaq nəcis sızaraq paltarı çirkləndirir. Daha nadir hallarda enkoprez qəbizlik olmadan, emosional və davranış amilləri fonunda inkişaf edir.
Vacib məqam: uşaq bunu qəsdən və ya tənbəllikdən etmir, çox vaxt sızmanı özü də hiss etmir. Enkoprez uşağın özünəinamına, ailədəki və məktəbdəki münasibətlərə təsir göstərə bilər, ona görə də danlamaq yox, həkimlə birlikdə səbirli müalicə lazımdır. Düzgün yanaşma ilə əksər uşaqlarda vəziyyət əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşır, lakin bu, adətən bir neçə ay çəkir.
Səbəbləri
Enkoprezin ən çox rast gəlinən səbəbi funksional (üzvi xəstəliklə bağlı olmayan) xroniki qəbizlikdir. Ona gətirib çıxaran amillər:
- ağrılı defekasiya – bərk nəcis və ya anal çat ağrı yaradır, uşaq qorxaraq tualetə getməkdən çəkinir və nəcisi saxlayır;
- qidalanma xüsusiyyətləri – lifli qidaların (tərəvəz, meyvə, tam taxıllı məhsullar) az olması, maye qəbulunun kifayət etməməsi;
- tualet vərdişləri – tualetə öyrətmənin tələsik və ya məcburi aparılması, oyuna görə defekasiya istəyinin təxirə salınması;
- məktəb və bağça şəraiti – tualetin narahat olması, utancaqlıq, tənəffüs zamanı vaxt çatışmazlığı;
- həyatda dəyişikliklər və stress – bağçaya və ya məktəbə başlamaq, köçmək, ailədə yeni uşağın doğulması.
Nəcis saxlandıqca düz bağırsaq genişlənir, defekasiya istəyi zəifləyir və qapalı dairə yaranır. Qəbizlik olmadan baş verən enkoprez daha çox emosional gərginlik və davranış xüsusiyyətləri ilə bağlı olur.
Nadir hallarda səbəb üzvi xəstəlik ola bilər: Hirşsprunq xəstəliyi, onurğa beyninin anadangəlmə qüsurları (məsələn, spina bifida), düz bağırsaq və anusun inkişaf qüsurları, serebral iflic, qalxanabənzər vəzin funksiyasının azalması, çölyak xəstəliyi. Bu səbəbləri həkim müayinə zamanı istisna edir.
Təsnifat
Qəbizliyin olub-olmamasına görə enkoprezin iki əsas forması ayırd edilir:
- qəbizliklə müşayiət olunan (retentiv) enkoprez – ən çox rast gəlinən formadır; düz bağırsaqda bərk nəcis toplanır, onun ətrafından duru nəcis sızır, uşaq nadir hallarda, bəzən iri həcmdə və ağrılı defekasiya edir;
- qəbizliksiz (qeyri-retentiv) enkoprez – daha az rast gəlinir; nəcis normal konsistensiyada olur, lakin uyğun olmayan yerdə ifraz olunur; çox vaxt emosional gərginlik və ya davranış çətinlikləri ilə əlaqəli olur.
Başlanma vaxtına görə də iki variant fərqləndirilir:
- birincili enkoprez – uşaq heç vaxt bağırsağın boşalmasına tam nəzarət etməyi öyrənməmişdir;
- ikincili enkoprez – uşaq artıq müəyyən müddət tualetdən düzgün istifadə etmiş, sonra problem yenidən yaranmışdır; bu forma tez-tez stress və ya ağrılı qəbizlik epizodundan sonra başlayır.
Formanın düzgün müəyyən edilməsi vacibdir, çünki müalicə yanaşması fərqlidir: retentiv formada əsas məqsəd qəbizliyi aradan qaldırmaq, qeyri-retentiv formada isə davranış və emosional dəstəkdir.
Klinik mənzərə
Enkoprezin əlamətləri tədricən yaranır və valideynlər onları bəzən ishal və ya gigiyena məsələsi kimi qəbul edirlər. Ən çox rast gəlinən əlamətlər:
- alt paltarında nəcis ləkələri, bəzən uşağın özünün hiss etmədiyi xoşagəlməz qoxu;
- duru və ya yumşaq nəcisin sızması (qəbizlik fonunda bu, səhvən ishal kimi qiymətləndirilə bilər);
- nadir, bərk və ya çox iri həcmli nəcis, ağrılı defekasiya;
- qarın ağrıları, iştahanın azalması;
- nəcisi saxlamağa yönəlmiş davranış: ayaqları çarpazlamaq, ayaq ucunda durmaq, küncə çəkilmək, tualetdən imtina etmək;
- gündüz və ya gecə sidik saxlamamaq, təkrarlanan sidik yolları infeksiyaları;
- utancaqlıq, çirklənmiş paltarı gizlətmək, həmyaşıdlardan uzaqlaşmaq.
Əgər 4 yaşdan böyük uşaqda paltarın çirklənməsi təkrarlanırsa, pediatra müraciət etmək lazımdır. Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər nəcisdə qan, qusma, qarnın köpməsi, çəki itkisi və ya hərarət müşahidə olunursa.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Enkoprezin diaqnozunu pediatr və ya uşaq qastroenteroloqu qoyur. Əksər hallarda diaqnoz üçün ətraflı söhbət və fiziki müayinə kifayət edir.
- Anamnez – həkim defekasiyanın tezliyini, nəcisin konsistensiyasını, tualetə öyrətmənin necə keçdiyini, qidalanmanı, məktəb və ailə şəraitini, problemin nə vaxt başladığını soruşur. Bir neçə həftəlik defekasiya gündəliyi çox faydalıdır.
- Fiziki müayinə – qarnın palpasiyası zamanı yığılmış nəcis kütləsi əllənə bilər; anal nahiyəyə baxış çat və qıcıqlanmanı aşkar edir; bel-oma nahiyəsi və ayaqların reflekslərinin yoxlanması onurğa beyni problemlərini istisna etməyə kömək edir. Rektal müayinə yalnız zərurət olduqda aparılır.
- Ultrasəs müayinəsi – bəzi hallarda düz bağırsağın genişlənməsini və nəcis yığılmasını qiymətləndirməyə imkan verir.
- Qarın boşluğunun rentgenoqrafiyası – yalnız fiziki müayinə məlumat vermədikdə təyin edilir.
- Laborator analizlər – şübhə olduqda qalxanabənzər vəzin hormonları, çölyak xəstəliyi üçün testlər, sidik analizi.
Həyəcan doğuran əlamətlər olduqda (doğuşdan bəri qəbizlik, qarnın köpməsi, inkişafdan geri qalma, nevroloji kənaraçıxmalar) anorektal manometriya, düz bağırsağın biopsiyası və ya onurğanın MRT müayinəsi aparıla bilər.
Xidmətlər
Müalicə
Müalicə uşağın yaşına və enkoprezin formasına görə fərdi seçilir və adətən bir neçə ay davam edir. Əsas mərhələlər:
- İzahat və dəstək – həkim uşağa və valideynlərə problemin necə yarandığını izah edir. Uşağın günahkar olmadığını anlamaq ailədə gərginliyi azaldır.
- Bağırsağın təmizlənməsi – retentiv formada əvvəlcə yığılmış nəcis kənarlaşdırılır. Bunun üçün çox vaxt ağızdan qəbul edilən osmotik laksativlər, bəzi hallarda həkimin təyinatı ilə imalə istifadə olunur.
- Dəstəkləyici müalicə – retentiv formada nəcisi yumşaq saxlamaq üçün osmotik laksativlər uzun müddət, adətən aylarla qəbul edilir. Onları vaxtından əvvəl dayandırmaq qəbizliyin qayıtmasına səbəb ola bilər.
- Tualet rejimi – uşaq hər gün yeməkdən sonra bir neçə dəqiqə tualetdə oturur, ayaqları altlığa söykənir. Uğurlar tərif və ya mükafat təqvimi ilə qeyd olunur, cəza tətbiq edilmir.
- Qidalanma və hərəkət – lifli qidalar, kifayət qədər su, fiziki aktivlik.
- Psixoloji dəstək – stress və davranış çətinlikləri olduqda uşaq psixoloqu ilə iş aparılır. Qeyri-retentiv formada laksativlər adətən lazım olmur: əsas yeri tualet rejimi və davranış terapiyası tutur.
Laksativləri, imalə və şamları həkimin təyinatı olmadan istifadə etmək olmaz. Üzvi səbəb aşkar edildikdə həmin xəstəlik müalicə olunur.
Reabilitasiya
Enkoprezdən sonra bərpa dövrü uzun olur və əsas məqsəd yaranmış düzgün vərdişləri möhkəmləndirməkdir. Uzun müddət genişlənmiş düz bağırsağın normal ölçüsünə və həssaslığına qayıtması üçün vaxt lazımdır, buna görə də simptomlar keçdikdən sonra da rejimə əməl etmək vacibdir.
- tualet rejimi və yeməkdən sonra tualetdə oturmaq vərdişi davam etdirilir;
- laksativlərin miqdarı yalnız həkimin göstərişi ilə, tədricən azaldılır;
- uşaq mütəmadi olaraq pediatrın və ya uşaq qastroenteroloqunun nəzarətində olur;
- müəllimlərlə razılaşaraq uşağa lazım olduqda tualetə sərbəst getmək imkanı yaradılır, çantada ehtiyat paltar saxlanılır;
- uğurlar təriflənir, təsadüfi epizodlar sakit qarşılanır, uşaq ələ salınmır və utandırılmır.
Təkrarlanmalar tez-tez olur, xüsusilə xəstəlik, səfər və ya rejimin pozulması zamanı. Bu, müalicənin uğursuz olduğunu göstərmir: vaxtında həkimə müraciət etmək və rejimi bərpa etmək adətən kifayət edir. Uşaqda özünəinamın azalması, narahatlıq və ya ruh düşkünlüyü müşahidə edilirsə, uşaq psixoloqunun dəstəyi faydalıdır.
Profilaktika
Enkoprezin qarşısını almağın əsas yolu qəbizliyin vaxtında aşkarlanması və aradan qaldırılmasıdır. Faydalı tədbirlər:
- tualetə öyrətməyə uşaq hazır olduqda başlamaq, onu məcbur etməmək və danlamamaq;
- qidada kifayət qədər tərəvəz, meyvə və tam taxıllı məhsulların olması;
- gün ərzində kifayət qədər su içmək;
- gündəlik fiziki aktivlik və açıq havada oyunlar;
- uşağı defekasiya istəyini təxirə salmamağa, tualetə vaxtında getməyə öyrətmək;
- tualetdə rahat poza üçün ayaq altlığından istifadə etmək;
- ağrılı və ya nadir defekasiya, anal çat əlamətləri olduqda gecikmədən pediatra müraciət etmək;
- bağça və ya məktəbə başlamaq, köçmək kimi dəyişikliklər zamanı uşağa emosional dəstək göstərmək.
Ailədə sakit və etibarlı atmosfer uşağın öz problemlərini gizlətmədən valideynlərə danışmasına kömək edir.
Yadda saxla!
- Enkoprez uşağın günahı deyil: o, sızmanı çox vaxt hiss etmir və bunu qəsdən etmir. Danlamaq və cəzalandırmaq vəziyyəti yalnız pisləşdirir.
- Ən çox rast gəlinən səbəb xroniki qəbizlikdir, buna görə də müalicənin əsasını bağırsağın təmizlənməsi və nəcisin yumşaq saxlanılması təşkil edir.
- Müalicə aylarla davam edir. Dərmanları və tualet rejimini həkimin icazəsi olmadan dayandırmayın.
- Təkrarlanmalar mümkündür və bu, normal haldır: rejimi bərpa etmək və həkimlə əlaqə saxlamaq kifayətdir.
- Pediatra və ya uşaq qastroenteroloquna müraciət edin. Nəcisdə qan, qusma, qarnın köpməsi, çəki itkisi və ya hərarət varsa, təcili tibbi yardım alın.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Hirşprunq xəstəliyi
- Anal çat
- Anal kanal polipi
- Anal kanal xərçəngi
- Anal kondilomalar
- Anal saçaqları
- Arxa keçiddə ağrı
- Bağırsaq xərçəngi
- Düz bağırsağın sallanması
- Düz bağırsaq fistulası
- Düz bağırsaq polipi
- Düz bağırsaq xərçəngi
- Epitelial büzdüm yolu (pilonidal sinus)
- Hemoroid
- Hemoroidal düyünün trombozu
Suallar və cavablar
İlk növbədə pediatra müraciət etmək lazımdır. Zərurət olduqda həkim uşaq qastroenteroloquna, üzvi səbəbdən şübhələndikdə uşaq cərrahına və ya nevroloqa göndəriş verir. Emosional gərginlik və davranış çətinlikləri olduqda uşaq psixoloqunun dəstəyi faydalıdır.
Qəbizliklə bağlı formada əvvəlcə bağırsaqda yığılmış nəcis kənarlaşdırılır, sonra nəcisi yumşaq saxlamaq üçün həkimin seçdiyi osmotik laksativlər uzun müddət qəbul edilir. Paralel olaraq yeməkdən sonra tualetdə oturmaq rejimi, lifli qida, kifayət qədər su və fiziki aktivlik tövsiyə olunur. Müalicə adətən bir neçə ay çəkir və onu həkimin icazəsi olmadan dayandırmaq olmaz.
Xeyr, uşaq bunu qəsdən etmir: genişlənmiş düz bağırsaq səbəbindən o, çox vaxt defekasiya istəyini və sızmanı hiss etmir. Danlamaq, cəzalandırmaq və utandırmaq problemi daha da dərinləşdirir. Sakit münasibət, uğurların təriflənməsi və müalicə planına birgə əməl etmək ən yaxşı nəticəni verir.
Mövzu üzrə məqalələr
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Hamiləlik zamanı babasil
Babasil – düz bağırsağın ətrafında düyünlər əmələ gətirən hemorroidal venaların iltihabı və patoloji genişlənməsi ilə bağlı xəstəlikdir. Bu,…
İstiqamət: Proktologiya
Xroniki hepatitin müalicəsi
Xroniki hepatitlər – keçirilmiş virus hepatitindən, bəzi medikamentlərin qəbulundan sonra, spirtli içkilərdən sui-istifadə zamanı inkişaf edən və iltihabi…
İstiqamət: Hepatologiya
Hepatitlər – qaraciyərin iltihabi xəstəlikləri
Hər il hepatologiya sahəsində qaraciyər xəstəliklərini daha effektiv diaqnostika etməyə və müalicə etməyə imkan verən kəşflər olunur. Xəstəliyin…
İstiqamət: Hepatologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
