Epilepsiya — xroniki nevroloji pozğunluqdur, baş beyində neyronların anormal elektrik fəaliyyəti nəticəsində yaranan təkrarlanan tutmalarla özünü göstərir. Simptomlara qıcolmalar, qısamüddətli huş itirmə, qavrayışın, motor aktivliyin və davranışın pozulmaları daxildir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sara xəstəliyi
Xəstəlik haqqında
Epilepsiya baş beynin xroniki xəstəliyidir: sinir hüceyrələrinin bir qrupu vaxtaşırı həddindən artıq və sinxron elektrik boşalmaları yaradır, bu da tutmalar şəklində özünü göstərir. Tutma qısa müddətli huş itirilməsi və qıcolmalarla, bəzən isə yalnız bir neçə saniyəlik “donub qalma”, qeyri-adi hisslər və ya davranış dəyişikliyi ilə keçə bilər.
Epilepsiya ən çox yayılmış nevroloji xəstəliklərdən biridir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə, dünyada təxminən 50 milyon insan epilepsiya ilə yaşayır. Xəstəlik istənilən yaşda başlaya bilər, lakin ən çox uşaqlıqda və 60 yaşdan sonra aşkarlanır. Epilepsiya yoluxucu deyil və psixi xəstəlik hesab olunmur.
Bir dəfə baş vermiş tutma hələ epilepsiya demək deyil: o, yüksək hərarət, qanda şəkərin enməsi və ya alkoqol kimi keçici səbəbdən yarana bilər. Diaqnoz adətən səbəbsiz tutmalar təkrarlandıqda və ya təkrarlanma riski yüksək olduqda qoyulur. ÜST-nin qiymətləndirməsinə görə, düzgün seçilmiş müalicə ilə xəstələrin əksəriyyətində tutmalar tam dayanır və insanlar adi həyat tərzi sürə bilirlər.
Səbəbləri
Xəstəliyin təbiəti yaşdan, irsiyyətdən və əvvəlki beyin zədələnmələrinin mövcudluğundan asılı olaraq əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər. Bir sıra hallarda dəqiq səbəbi aşkar etmək mümkün olmur — belə formalar kriptogen və ya idiopatik hesab olunur. Bununla belə, neyronların patoloji aktivliyini işə sala bilən bir sıra müəyyən edilmiş mexanizmlər mövcuddur.
Əsas səbəblərə aşağıdakılar aiddir:
- Genetik meyillilik. DNT-nin müəyyən sahələrində mutasiyalar ion kanallarının tənzimlənməsini və sinir impulslarının ötürülməsini poza bilər, beyin damarları görünən zədələnmələr olmadan belə qıcolma aktivliyinin yaranması üçün şərait yaradır.
- Ana bətnində pozğunluqlar. Hipoksiya, hamiləlik zamanı infeksiyalar, toksik preparatların qəbulu, dölün metabolik pozğunluqları sinir toxumasının perinatal zədələnmələrinə və epileptogenez ocaqlarının formalaşmasına gətirib çıxara bilər.
- Doğuş travmaları və ağırlaşmaları. Mexaniki zədələnmələr, asfiksiya, uzun çəkən doğuşlar sonradan tutmalarla təzahür edən davamlı nevroloji dəyişikliklərə səbəb ola bilər.
- Baş travmaları. Həm kəskin, həm də köhnə kəllə-beyin travmaları (sarsıntılar və əzilmələr daxil olmaqla) posttravmatik çapıq zonasında epileptik ocağın formalaşmasının səbəbi ola bilər.
- Damarsal patologiyalar. Keçirilmiş insult, anevrizmalar, beynin damarlarının anadangəlmə qüsurları ayrı-ayrı sahələrin işemiyasına və davamlı oyanma ocağının yaranmasına gətirib çıxara bilər.
- Şiş prosesləri. Xoşxassəli və bədxassəli yeni törəmələr beynin qabığının struktur və funksiyalarını dəyişdirərək qıcolma sindromlarının inkişafına səbəb olur.
- Nevroinfeksiyalar. Ensefalit, meningit, toksoplazmoz və mərkəzi sinir sisteminin digər infeksiyaları neyronların iltihabına və ölümünə səbəb olur ki, bu da çox vaxt ikincili epilepsiyanın inkişafına gətirib çıxarır.
- Metabolik pozğunluqlar. Hipoglikemiya, B qrup vitaminlərinin defisiti, kalsium və natrium ionlarının tarazlığının pozulması neyron membranlarının sabitliyini poza, tutmaların yaranmasına şərait yarada bilər.
- Toksik təsir. Alkoqolun, narkotik maddələrin xroniki istifadəsi və ya sənaye zəhərləri ilə təmas neyron əlaqələrini pozur və həm təkqıcolmaların, həm də xroniki epilepsiyanın formalaşmasının səbəbi ola bilər.
- Autoimmun proseslər. Epilepsiyanın bəzi formaları beynin öz strukturlarına qarşı immun aqressiya ilə əlaqələndirilir ki, bu da autoimmun ensefalit kimi nadir, lakin ağır xəstəliklər üçün xarakterikdir.
Uşaq yaşlarında genetik və perinatal mənşəli xəstəlik formaları üstünlük təşkil etdiyi halda, böyüklərdə qazanılmış səbəblər — şişlər, damar kataklizmləri, travmalar — ön plana çıxır. Yaşlı insanlarda epilepsiya çox vaxt degenerativ dəyişikliklərin, o cümlədən Altsheymer xəstəliyinin nəticəsi olur.
Təsnifat
Epilepsiyanın müasir təsnifatı mənşəyə, tutmaların xarakterinə və klinik mənzərəyə əsaslanır. Bir neçə əsas forma ayırd edilir:
- Generalizə olunmuş epilepsiya — beynin hər iki yarımkürəsini əhatə edir. Çox vaxt uşaqlarda və yeniyetmələrdə diaqnoz olunur. Tutmalar qıcolmalar, huşun itməsi, yıxılmalar və avtomatizmlərlə müşayiət oluna bilər.
- Ocaqlı (parsial) — beynin sahələrindən birində ocaqlı pozğunluq nəticəsində inkişaf edir. Simptomatika lokalizasiyadan asılıdır: gicgah zonasının zədələnməsi zamanı eşitmə və ya qoxu hallüsinasiyaları, dejavu, nitq pozğunluqları mümkündür.
- İdiopatik — yaranma səbəbi müəyyən edilməmişdir, lakin irsi meyillilik güman edilir. Tutmalar çox vaxt beyində struktur zədələnmələr olmadan təzahür edir.
- Simptomatik (ikincili) — üzvi zədələnmələr fonunda inkişaf edir: travmalar, şişlər, insultlar, infeksiyalar. Əsas patologiyadan asılı olaraq simptomların müxtəlifliyi ilə xarakterizə olunur.
- Kriptogen — dəqiq səbəb müəyyən edilməmişdir, lakin gizli zədələyici amilin mövcudluğu güman edilir.
- Epileptik sindromlar — epilepsiyanın daha geniş klinik mənzərənin bir hissəsi olduğu kompleks vəziyyətlər. Bunlar arasında — Lennoks-Qasto sindromu, Dravet sindromu və erkən başlanğıclı, müalicəyə rezistent digər ağır formalar.
Beynəlxalq təsnifata görə tutmaların özləri də başlanğıcına görə bölünür:
- Fokal tutmalar — beynin bir yarımkürəsində başlayır; huş saxlanıla və ya pozula bilər, bəzən tutma iki tərəfli tonik-klonik tutmaya keçir.
- Generalizə olunmuş tutmalar — dərhal hər iki yarımkürəni əhatə edir: tonik-klonik tutmalar, absanslar, mioklonik və atonik tutmalar.
- Başlanğıcı naməlum tutmalar — tutmanın necə başladığını müəyyən etmək mümkün olmadıqda.
Səbəbinə görə müasir təsnifat struktur, genetik, infeksion, metabolik, immun və səbəbi naməlum epilepsiyaları ayırd edir; «simptomatik», «idiopatik» və «kriptogen» terminləri köhnə təsnifatdan qalmışdır, lakin hələ də istifadə olunur.
Klinik mənzərə
Epilepsiyanın simptomları xəstəliyin formasından, pasiyentin yaşından və beyində ocağın lokalizasiyasından asılıdır. Lakin xəstəliyə şübhə yaratmağa imkan verən ümumi epilepsiya əlamətləri mövcuddur.
Ən çox rast gəlinən simptomlar:
- Qıcolma tutmaları — qəfil, çox vaxt huş itirmə, əzələlərin seğirməsi, qışqırıq, yıxılma ilə müşayiət olunur.
- Absanslar (kiçik tutmalar) — bir neçə saniyəlik qəfil «donma», baxışın bir nöqtəyə dikilməsi, sonra insan heç nə xatırlamadan əvvəlki işini davam etdirir.
- Aura — tutmanın subyektiv önəlamətləri: dad, qoxu, qorxu, işıq parıltıları hissləri.
- Nitq, qavrayış, davranış pozulmaları — çox vaxt fokal formalarda.
- Gecə sidik saxlamama, motor avtomatizmlər, ətrafların qeyri-iradi hərəkətləri.
- Tutmadan sonra mümkündür Yuxululuq, şüurun qarışıqlığı, zəiflik, baş ağrısı.
Yetkinlərdə epilepsiya simptomları çox vaxt tam huş itirmə ilə müşayiət olunur, uşaqlarda isə absanslarla müşayiət olunan qıcolmasız forma üstünlük təşkil edə bilər.
Tutmalar adətən qısa olur və bir neçə dəqiqə ərzində keçir. Tutma zamanı insanı yıxılmadan və zərbələrdən qoruyun, başının altına yumşaq bir şey qoyun, tutma bitdikdən sonra onu yan tərəfə çevirin; ağzına heç nə salmayın.
Aşağıdakı hallarda dərhal təcili yardım çağırın:
- tutma 5 dəqiqədən çox davam edir və ya tutmalar bir-birinin ardınca, huş bərpa olunmadan təkrarlanır;
- tutma ilk dəfədir baş verir;
- tutmadan sonra nəfəs almaq çətindir və ya huş uzun müddət bərpa olunmur;
- tutma suda, travma ilə, hamiləlikdə və ya şəkərli diabeti olan insanda baş verib.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozun təsdiqlənməsi üçün klinik məlumatları və instrumental metodları birləşdirən kompleks yanaşma tələb olunur. Müasir diaqnostika epilepsiyanın formasını müəyyən etməyə, mümkün səbəbləri təyin etməyə və digər nevroloji xəstəlikləri istisna etməyə imkan verir.
Diaqnostikanın əsas mərhələləri:
- Anamnez — tutmaların tipi və tezliyi, ailə anamnezi, xəstəliyin başlanma xüsusiyyətləri barədə ətraflı sorğu.
- Nevroloji müayinə — koordinasiyanın, əzələ tonusunun, hissiyatın, reflekslərin qiymətləndirilməsi.
- Elektroensefaloqrafiya (EEQ) — beyində epileptik boşalmaları aşkar edən əsas metod. Provokasiya ilə (məsələn, hiperventilyasiya və ya fotostimulyasiya ilə) aparıla bilər.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) — struktur anomaliyaları aşkar edir: kistalar, çapıqlar, şişlər.
- Kompüter tomoqrafiyası (KT) — xüsusilə kəllə-beyin travmalarında və qanaxma şübhəsində informativdir.
- Laborator müayinələr — elektrolitlərin, hormonal balansın, infeksiya əlamətlərinin qiymətləndirilməsi üçün qan analizləri.
- Neyropsixoloji testləşdirmə — operativ müalicəyə hazırlıq zamanı zəruridir, koqnitiv funksiyaları qiymətləndirməyə kömək edir.
Dəqiq diaqnoz effektiv terapiya seçməyə və pasiyentin həyat keyfiyyətini yüksəltməyə imkan verir.
Xidmətlər
Müalicə
Epilepsiyanın müalicəsində məqsəd tutmaların tam dayandırılması və ya maksimum azaldılmasıdır. Müalicəni nevroloq tutmaların növünə, yaşa, yanaşı xəstəliklərə və hamiləlik planlarına əsasən seçir.
- Antiepileptik preparatlar. Müalicənin əsasını təşkil edir. Adətən bir preparatla başlanır, doza tədricən həkim tərəfindən seçilir. Dərmanı hər gün eyni vaxtda qəbul edin. Onu özbaşına dayandırmaq və ya dəyişmək olmaz: bu, ağır tutmalara, o cümlədən epileptik statusa səbəb ola bilər.
- Səbəbin müalicəsi. Tutmalar şiş, infeksiya və ya metabolik pozğunluqla bağlıdırsa, əsas xəstəlik müalicə olunur.
- Cərrahi müalicə. İki və daha çox uyğun preparat kömək etmədikdə və tutmaların mənbəyi dəqiq müəyyən edildikdə, beyində epileptik ocağın çıxarılması mümkündür.
- Neyromodulyasiya. Əməliyyat mümkün olmadıqda azan sinirə zəif elektrik impulsları ilə təsir tutmaların tezliyini azalda bilər.
- Ketogen pəhriz. Bəzi dərmana davamlı formalarda, xüsusilə uşaqlarda, həkim nəzarəti altında tətbiq olunur.
Uzun müddət tutma olmadıqda preparatın dayandırılması barədə qərarı yalnız həkim verir.
Reabilitasiya
Epilepsiya zamanı reabilitasiya tədbirləri yalnız itirilmiş funksiyaların bərpasına deyil, həm də xroniki xəstəlik şəraitində pasiyentin adaptasiya imkanlarının artırılmasına yönəlir. Epilepsiya psixikaya, koqnitiv qabiliyyətlərə və həyat keyfiyyətinə, xüsusilə də tutmaların tez-tez olduğu hallarda, əhəmiyyətli təsir göstərə bilər. Buna görə də bərpa çoxşaxəli olmalı, fərdi xüsusiyyətləri nəzərə almalı və mütəxəssislərin nəzarəti altında aparılmalıdır.
Reabilitasiyanın əsas istiqamətlərinə daxildir:
- Psixoloji dəstək. Epilepsiyası olan insanlar çox vaxt sosial izolyasiya, özünəgüvənin aşağı olması, anksiyete pozğunluqları ilə üzləşirlər. Psixoloqla iş daxili gərginliyi azaltmağa, panik vəziyyətlərlə mübarizə aparmağı öyrənməyə və özünə inamı bərpa etməyə kömək edir. Pasiyentin və onun yaxınlarının emosional özünütənzimləmə üsullarına və stressin dəf edilməsi bacarıqlarına öyrədilməsi də vacibdir.
- Koqnitiv korreksiya. Tez-tez tutmalar yaddaşa, diqqətə, nitq və intellektual funksiyalara mənfi təsir göstərə bilər. Fərdi olaraq seçilmiş neyropsixoloji məşqlər bu bacarıqların bərpasına və koqnitiv ehtiyatın artırılmasına kömək edir.
- Fiziki aktivlik. Müalicəvi bədən tərbiyəsi üzrə müntəzəm məşğələlər, fizioterapevtik prosedurlar və masaj motor aktivliyin saxlanmasına, əzələ atrofiyasının qarşısının alınmasına kömək edir, həmçinin ümumi özünühiss etməni yaxşılaşdırır. Proqramlar xəstəliyin formasını və nevroloji pozğunluqların dərəcəsini nəzərə almaqla seçilir.
- Loqopedik yardım. Xüsusilə nitq ləngimələri və ya fokal tutmaların törətdiyi pozğunluqları olan uşaqlar üçün vacibdir. Mütəxəssis düzgün nitqin formalaşmasına, kommunikasiya bacarıqlarının yaxşılaşdırılmasına, artikulyasiya aparatının inkişafına kömək edir.
- Sosial və peşə uyğunlaşması. Pasiyentin təhsilə və ya əmək fəaliyyətinə qayıdış zamanı müşayiətini, təhlükəsiz davranışın öyrədilməsini, özünənəzarət bacarıqlarının inkişafını əhatə edir. Zərurət olduqda peşəyönümü və yenidən ixtisaslaşma mümkündür.
- Ailə məsləhəti. Qohumların tutmalar zamanı yardım göstərmə qaydaları üzrə öyrədilməsi, ailədə davamlı dəstək sisteminin formalaşdırılması, yaxınlarda narahatlığın azaldılması.
Uşaqlarda reabilitasiya yaş xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla qurulur: oyun metodları, defektoloqlarla məşğələlər, senzomotor və koqnitiv sahənin stimullaşdırılması üçün inkişafetdirici məşqlər tətbiq olunur. Yetkinlərə əmək məsləhətçisi ilə iş, iş şəraitinin uyğunlaşdırılması və zərurət olduqda əlilliyin rəsmiləşdirilməsi tövsiyə oluna bilər.
Profilaktika
Epilepsiyanın profilaktikası birincili və ikinciliyə bölünür. Birincili xəstəliyin yaranmasının qarşısının alınmasına yönəlmişdir, ikincili isə artıq mövcud olan xəstəliyin proqressiyasının qarşısını almağa və tutmaların tezliyini azaltmağa yönəlmişdir.
Əsas profilaktik tədbirlər:
- Beyin travmalarının qarşısının alınması. İdmanla məşğul olarkən başın qorunması, istehsalatda təhlükəsizlik qaydalarına riayət edilməsi, avtoskamyalarından və dəbilqələrdən istifadə — bunların hamısı epileptik tutmaları provokasiya edə bilən beyin zədələnməsi riskini azaldır.
- Hamiləliyin nəzarətdə saxlanması. Epilepsiyası olan qadınlar hamiləliyi planlaşdırarkən həkimlə məsləhətləşməlidirlər. Döl üçün riski minimuma endirmək üçün antiepileptik preparatların qəbulu nəzarətdə saxlanmalıdır.
- Beynin infeksiyalarının və damar patologiyalarının müalicəsi. Müalicə olunmamış neyroinfeksiyalar, insultlar, şişlər ikincili epilepsiyanın inkişafına səbəb ola bilər.
- Yuxu rejiminə riayət edilməsi və streslərdən uzaq durulması. Yuxu çatışmazlığı, xroniki stress və həddindən artıq yorğunluq epileptik tutmaların tez-tez rast gəlinən provokatorlarıdır.
- Alkoqoldan və psixoaktiv maddələrdən imtina. Bu maddələr qıcolma vəziyyətlərini provokasiya edə və xəstəliyin gedişini ağırlaşdıra bilər.
- Təyin olunmuş preparatların müntəzəm qəbulu. Müalicənin özbaşına dayandırılması epileptik statusa — ağır və həyati təhlükəli vəziyyətə — gətirib çıxara bilər.
Artıq diaqnoz qoyulmuş xəstəliyi olan pasiyentlər üçün müntəzəm nəzarət müayinələrindən, EEQ-dən keçmək, həkimin tövsiyələrinə əməl etmək, həmçinin tutma zamanı görüləcək tədbirlər barədə yaxınları məlumatlandırmaq vacibdir.
Yadda saxla!
«Epilepsiya hökm deyil. Düzgün seçilmiş müalicə və həkim tövsiyələrinə riayət etməklə davamlı remissiyaya nail olmaq olar. Diaqnostikanı gecikdirməmək çox vacibdir: diaqnoz nə qədər erkən qoyularsa, terapiyanın effektivliyi bir o qədər yüksək olar. Epilepsiyası olan pasiyentlər provokasiyaedici amilləri aradan qaldırmalı, yuxu rejiminə riayət etməli, streslərdən uzaq durmalı və preparatları ciddi şəkildə qəbul etməlidirlər. Effektiv müalicə müntəzəm müşahidə və medikamentoz terapiya, psixoemosional dəstək və reabilitasiyanı əhatə edən kompleks yanaşma tələb edir».
Suallar və cavablar
İlk müraciət adətən nevroloqa olur, o, tutmaların xarakterini qiymətləndirir və ilkin müayinəni təyin edir. Diaqnoz mürəkkəb olduqda, tutmalar müalicəyə cavab vermədikdə və ya cərrahi müalicə variantı nəzərdən keçirildikdə pasiyent epilepsiya üzrə ixtisaslaşmış epileptoloqa yönləndirilir. Hər iki mütəxəssis birgə işləyərək fərdi müalicə planı hazırlaya bilər.
Nəticə xəstəliyin formasından və səbəbindən asılıdır. Uşaqlıqda başlayan bəzi formalar yaşla birlikdə keçib gedə bilər, digər hallarda isə düzgün seçilmiş dərman müalicəsi ilə tutmalar uzun müddət nəzarətdə saxlanılır. Bir qism pasiyentlərdə xəstəlik xroniki xarakter daşıyır və davamlı müalicə tələb edir. Konkret proqnozu yalnız müayinədən sonra həkim verə bilər.
Epilepsiyası olan qadınların əksəriyyəti həkim nəzarəti altında sağlam hamiləlik keçirə bilir, lakin planlaşdırma mərhələsində nevroloqla məsləhətləşmək vacibdir, çünki bəzi əleyhinə dərmanlar dölə təsir edə bilər. Hamiləlik zamanı tutmaların tezliyi dəyişə bilər, buna görə müntəzəm müşahidə tələb olunur. Müalicə sxemi hər zaman qadının vəziyyətinə uyğun fərdi seçilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
