Fobiya (Phobia) — konkret predmetlərə və ya situasiyalara qarşı davamlı və həddindən artıq dəhşət hissidir, bu hiss adi qorxu təcrübəsinin hüdudlarını aşır və gündəlik həyat ritmini əhəmiyyətli dərəcədə pozur.
Yayımlanma tarixi:
Tarixi məlumatlar
Fobik halların ilk təsvirlərinə hələ antik tibbdə rast gəlinir. Hippokrat və onun ardıcılları pasiyentlərdə normal həyata mane olan ifadəli irrasional qorxu qeyd edirdilər. Fobik hallar psixi pozuntuların ayrı kateqoriyası kimi nisbətən gec — yalnız Maarifçilik dövrünün sonuna və sənaye dövrünün əvvəlinə doğru qəbul olunmağa başladı.
«Fobiya» sözü peşəkar mühitdə fransız həkimi Filip Pinel sayəsində meydana gəldi; o, XIX əsrin əvvəlində insanların qeyri-adi dərəcədə güclü və məntiqi izahla əsaslandırılmayan qorxularının elmi təsvirini təqdim etdi. Bu cür yaşantıların daha ətraflı təhlili XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəlinin mütəfəkkirlərinin əsərlərində davam etdirildi; onların sırasında Karl Yaspers və Ziqmund Freyd seçilir. Freyd bu cür qorxuları gizli daxili ziddiyyətin nəticəsi, sıxışdırılmış yaşantılar və erkən emosional travmalar fonunda yaranan psixikanın özünəməxsus müdafiə manevri kimi nəzərdən keçirirdi.
XX əsr ərzində fobik hallara maraq xeyli gücləndi. Onlar klinik müşahidələrin, eksperimental tədqiqatların və psixoterapevtik axtarışların obyekti oldu. Bu, patoloji qorxunun müxtəlif formalarını sistemləşdirməyə və düşünülmüş yardım strategiyaları təklif etməyə imkan verdi.
Fobiyaların beynəlxalq tibbi təsnifatda rəsmi qeydiyyatı XX əsrin ortalarında, psixi pozuntular XBT-yə daxil edildikdən sonra həyata keçirilmişdi; orada onlar müəyyən obyektlərə və ya situasiyalara qarşı davamlı və qeyri-mütənasib dəhşətlə müşayiət olunan, bunun nəticəsində insanın əmək, sosial və şəxsi sferasının zərər gördüyü anksiyete pozuntularının bir növü kimi müəyyən edildi. Müasir XBT-11-də fobik hallar ətraflı şəkildə strukturlaşdırılmışdır. Təsnifat sisteminə spesifik fobiyalar, sosial qorxu təzahürləri və aqorafobiya daxildir ki, bu da həmin pozuntuların müxtəlifliyini və mürəkkəbliyini vurğulayır.
Səbəbləri
Patoloji qorxular ayrı-ayrılıqda və ya birgə təsir göstərə bilən çoxsaylı amillərin təsiri altında yaranır. Fobiyaların inkişaf səbəbləri həm psixologiya, həm də nevrologiya baxımından öyrənilir və bioloji, psixoemosional və sosial aspektləri əhatə edir.
Fobiyaların yaranmasına şərait yaradan amillər:
- İrsi meyillilik və yüksək təşvişlilik kimi temperament xüsusiyyətləri;
- Qorxulu obyekt və ya vəziyyətlə bağlı keçirilmiş travmatik hadisə;
- Başqa insanların qorxu reaksiyalarını müşahidə etməklə öyrənilmiş davranış;
- Xroniki stress və emosional yüklənmə;
- Uşaqlıqda həddindən artıq himayədarlıq və ya sərt tərbiyə.
Fobiyaların patogenezi belə təsəvvür edilə bilər. Tədricən davamlı qaçınma modeli formalaşır, bu da qorxunu möhkəmləndirir və onu obsesiv edir. Zaman keçdikcə insan yalnız obyektin özündən deyil, həm də onun haqqında düşüncənin özündən qorxmağa başlayır ki, bu da anksioz pozuntunu gücləndirir və qorxu indeksini artırır.
İnkişaf mexanizmi
Əvvəlcə insan yalnız yüngül daxili gərginlik hiss edir; bu, hər dəfə onu qorxudan obyektlə qarşılaşdıqda və ya özü üçün xoşagəlməz vəziyyətə düşdükdə yaranır.
Əgər müdaxilə edilməzsə, qaçınma davranışı genişlənir: insan əvvəllər vərdiş etdiyi marşrutlardan imtina edir, insanlarla daha az ünsiyyət qurur, iş fəaliyyətini, bəzən isə gündəlik işlərini də məhdudlaşdırır — yalnız qorxu yaradan şeylə rastlaşmamaq üçün. Özünəməxsus bir tələ formalaşır: insan qorxulu situasiya ilə qarşılaşmadan nə qədər çox qaçırsa, beyin bu obyekti bir o qədər güclü şəkildə «təhlükəli» kimi qeydə alır, təşvişi gücləndirir və obsesiv düşüncələri möhkəmləndirir.
Fərdi «qorxu səviyyəsi» yüksəlir, obsesiv yaşantılar isə davamlı xarakter alaraq tədricən sakit, rasional qiymətləndirmələri sıxışdırıb çıxarır və həyat tərzinin seçiminə təsir göstərir.
Təsnifat
Fobik yaşantılar ən müxtəlif formalar ala və həyatın demək olar ki, istənilən sahəsinə təsir göstərə bilər. Ən çox mütəxəssislər bu pozuntunun aşağıdakı növləri ilə qarşılaşırlar:
- Aqorafobiya — insanın özünü müdafiəsiz və ya «tələyə düşmüş» hiss etdiyi məkanlar qarşısında, məsələn, meydanda, ticarət mərkəzində və ya sıx izdihamda panika hissidir.
- Sosial təşviş — ətrafdakıların tənqidi baxışını ağrılı şəkildə gözləməkdir; hətta adi söhbət və ya insanların qarşısında çıxış etmək zərurəti belə güclü utanma və gərginlik yaradır (xüsusilə belə qorxu aktyorlar üçün dağıdıcıdır, onları tədricən bunun öhdəsindən gəlməyə öyrədirlər).
- İzolyasiya olunmuş fobiyalar — konkret hadisələrə və ya canlılara davamlı rəddetmə: hündürlük, ayrı-ayrı heyvanlar, həşəratlar, qaranlıq otaqlar, tənhalıq və qeyri-mütənasib təşviş mənbəyinə çevrilən bir çox digər amillər.
- Ölüm qorxusu (tanatofobiya) — öz ölümünün mümkünlüyü və ya həyatdan köçmə prosesi haqqında fikirlərin ağrılı yaşantısıdır; bu, insanın sakit yaşamasına mane olur və daimi təşvişli düşüncələrlə müşayiət edilir.
- Klaustrofobiya — dar məkanlarda: liftdə, vaqonda, dar dəhlizdə və ya hər hansı digər qapalı mühitdə kəskin gərginlik və «tələ» hissidir.
Klinik mənzərə
Fobik yaşantılar insan fəaliyyətinin bir neçə səviyyəsini — emosional, düşüncə və fiziki səviyyələri — eyni anda əhatə edir.
Ən çox rast gəlinən təzahürlər bunlardır:
- Müəyyən bir predmetin, hadisənin və ya bəzi şəraitlərin görünməsi zamanı yaranan obsesiv təhlükə hissi.
- Qorxulu stimulla hər hansı bir şəkildə əlaqəli olan yerlərdən və hərəkətlərdən sistemli şəkildə qaçınma.
- İnsan əvvəlcədən beynində xoşagəlməz ssenarini canlandırdıqda və təhlükənin qaçılmaz olduğuna əmin olduqda artan daxili gərginlik.
- Birdən-birə meydana gələ bilən və üşütmə, istilik hissi, zəiflik və ya nəzarəti itirmə duyğusu ilə müşayiət oluna bilən kəskin qorxu tutmaları.
- Yuxu problemləri, qıcıqlanma, diqqətin dağılması, daimi daxili gərginlik səbəbindən adi işləri yerinə yetirməkdə çətinliklər.
- Məchulluq hissi, qorxulu tətiklə qarşılaşma gözləntisinin kəskinləşməsi və uzun müddət başda dolaşan narahatedici fikirlər.
Fobiyaların əsas xüsusiyyəti — onların davamlı və obsesiv xarakteridir. Vəziyyətin tam təhlükəsizliyini başa düşsə belə, insan gündəlik rejimini, marşrutlarını, vərdişlərini və bəzən hətta sosial əlaqələrini qorxuya uyğunlaşdırır. Əgər qaranlıqdan adi uşaq qorxusu böyümə ilə birlikdə yox olursa, yetkin insanda işıq olmamasına qarşı davamlı qorxu aşılmaz maneəyə çevrilə bilər — məsələn, parlaq işıqlandırma olmadan yuxuya gedə bilməmək və ya yarıqaranlıq otaqda tək qalmaq zərurəti yarandıqda ağır narahatlığın meydana çıxması.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Fobiyaların diaqnostikası diqqətli anamnez toplanması və pasiyentin psixoemosional vəziyyətinin qiymətləndirilməsi ilə başlayır. Normal qorxunu patoloji — irrasional, obsesiv, qaçınma və fiziki simptomlarla müşayiət olunan — qorxudan fərqləndirmək vacibdir. Diaqnostikanın əsas məqsədi fobiyanın növünü, anksioz pozuntunun şiddət dərəcəsini və onun insanın həyatına təsirini müəyyən etməkdir.
Diaqnostika üsullarına aşağıdakılar daxildir:
- Psixoloji sorğu vərəqləri və şkalalar — müxtəlif situasiyalarda təşviş səviyyəsinin, qorxu dərəcəsinin və qorxu indeksinin qiymətləndirilməsi.
- Davranışın müşahidə olunması — real və ya modelləşdirilmiş şəraitdə qaçınma strategiyalarının və təşvişin fiziki təzahürlərinin qeydə alınması.
- Differensial diaqnostika — fobiya simptomlarını imitasiyaya edə bilən somatik xəstəliklərin və ya digər psixi pozuntuların istisna edilməsi.
Mövcudluğun dəqiq diaqnostikası fərdi müalicə strategiyası tərtib etməyə və psixoterapiya üsullarını, zərurət olduqda isə dərman dəstəyini seçməyə imkan verir. Erkən diaqnostika ölüm fobiyası, tək qalmaq qorxusu və ya insanın həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdıra bilən digər təşviş pozuntuları zamanı xüsusilə vacibdir.
Ağırlaşmalar
Fobiyalar, xüsusən uzun müddət davam etdikdə və müalicə olunmadıqda, psixi və fiziki sağlamlıq üçün çoxlu mənfi nəticələrə səbəb ola bilər. Onlar yalnız irrasional narahatlıq və qaçınma ilə məhdudlaşmır, həmçinin davamlı stress reaksiyalarına səbəb ola və həyat keyfiyyətini aşağı sala bilər.
Fobik reaksiyalar çox vaxt həyatı əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirə bilən əlavə problemlərin yaranması üçün başlanğıc nöqtəsinə çevrilir. Ən çox rast gəlinən nəticələr arasında:
- Kəskin panik reaksiya epizodları — titrəmə, hava çatışmazlığı və ya ürək ritminin sürətlənməsi kimi kəskin bədən hissləri ilə müşayiət olunan güclü qorxu partlayışları.
- Davamlı əsəbilik — daxili gərginlik adi fon halına çevrilir, insan daha tez yorulur, xırda narahatlıqlara daha şiddətli reaksiya verir və daim təhlükə gözləyir.
- Cəmiyyətdən uzaqlaşma — ünsiyyət dairəsi tədricən daralır, insan birgə tədbirlərdən və izdihamlı yerlərdən imtina edir ki, bu da tənhalıq və özgələşmə hissini gücləndirir.
- İş və ya təhsildə səmərəliliyin azalması — müəyyən vəziyyətlərdən qorxu üzündən çıxış etmək, həmkarlarla ünsiyyət qurmaq, dərslərə getmək və ya publiklik tələb edən tapşırıqları yerinə yetirmək çətinləşir.
- Xroniki stresin bədən əlamətləri — müntəzəm gərginlik baş ağrılarına, yuxu ilə bağlı çətinliklərə, arterial təzyiqin sıçrayışlarına və mövcud xəstəliklərin kəskinləşməsinə səbəb olur.
- Müşayiət edən psixi pozuntuların formalaşması — fobik pozuntunun uzun müddət mövcud olması depressiv vəziyyətlərin, obsessiv hərəkətlərin və patoloji narahatlığın riskini artırır.
Bu cür nəticələr köməyə müraciəti gecikdirməməyin nə üçün vacib olduğunu aydın şəkildə göstərir. İnsan nə qədər uzun müddət obsessiv qorxu ilə tək qalarsa, patoloji reaksiya bir o qədər güclü şəkildə möhkəmlənir və emosional tarazlığı bərpa etmək bir o qədər çətinləşir.
Müalicə
Fobiyaların terapiyası psixoloji üsulların və, zərurət olduqda, dərman dəstəyinin kombinasiyası üzərində qurulur. Müalicənin əsas vəzifəsi israrlı qorxunun intensivliyini azaltmaq, insana gündəlik həyatda hərəkət sərbəstliyini qaytarmaq və onu narahatedici impulsların təsirinə tabe olmaq əvəzinə, öz emosional vəziyyətini idarə etməyi öyrətməkdir.
Ən səmərəli yanaşmalara aşağıdakılar aiddir:
- Koqnitiv transformasiya metodları. Mütəxəssis insana qorxunu qidalandıran avtomatik fikirləri təhlil etməyə və qorxuducu obyektlərə və ya vəziyyətlərə daha ölçülüb-biçilmiş baxış formalaşdırmağa kömək edir. Çox vaxt bu proses tədricən narahatlıq mənbəyinə yaxınlaşma ilə birləşdirilir ki, beyin onu artıq təhlükə kimi qavramasın.
- Ekspozisiya praktikaları.
- Desensitizasiya üsulları. Rahatlaşdırıcı texnikalar qorxuducu amillərlə ardıcıl tanışlıqla birləşdirilir.
- Psixo-maarifləndirici iş. İnsana qorxunun necə formalaşdığı, fikirlərin niyə israrlı hal aldığı və narahatlıq zamanı orqanizmdə nələrin baş verdiyi izah edilir. Məlumatlılıq qeyri-müəyyənlik hissini azaldır və nəzarəti gücləndirir.
- Qrup işi. Oxşar çətinliklərlə üzləşən insanlarla ünsiyyət tənhalıq hissini azaldır, dəstək verir və öz qorxularına münasibəti dəyişməyə kömək edir.
Dərman yardımı narahatlıq xüsusilə güclü ifadə olunduqda və ya panik tutmalar mövcud olduqda qoşula bilər. Sinir sisteminin işini tənzimləyən və daxili gərginliyi azaldan vasitələr tətbiq olunur — konkret adlar göstərilmədən.
Müalicə hər zaman fərdiləşdirilir. Tək qalmaq qorxusu və ya ölüm qorxusu zamanı vurğu inanclarla işə və davranış imkanlarının tədricən genişləndirilməsinə qoyulur, sosial formada isə ünsiyyət bacarıqlarının inkişafına və ətrafdakıların qiymətləndirməsinə həssaslığın azaldılmasına yönəldilir.
Sistemli iş zamanı hətta ən sabit və geniş yayılmış fobiyalar da idarəolunan olur və insana məhdudiyyətlər diktə etməyi dayandırır.
Reabilitasiya
Əsas müalicə kursundan sonra psixoemosional sağlamlığın möhkəmləndirilməsinə və residivlərin qarşısının alınmasına yönəlmiş reabilitasiya vacibdir. O, insana özünəinamı qorumağa, narahatedici gərginliyi azaltmağa və adi həyat funksiyalarını bərpa etməyə kömək edir.
Reabilitasiya metodlarına daxildir:
- Özünütənzimləmə məşqləri — nəfəs məşqləri, relaksasiya texnikaları, meditasiya, təhlükəsiz vəziyyətlərin vizuallaşdırılması.
- Sosial adaptasiya — özünəinamın bərpası və yayınmanın azalması üçün tədricən ictimai və iş vəziyyətlərinə cəlb olunma.
- Dəstək qrupları — oxşar qorxularla üzləşmiş insanlarla təcrübə mübadiləsi, bu da tənhalıq hissini azaldır və motivasiyanı artırır.
- Fiziki aktivlik — stresi və narahatlığı azaltmağa kömək edən idman və ya yoqa məşğələləri.
- Psixo-maarifləndirmə — fobiyanın təbiəti, narahatlığın əlamətləri və stresli vəziyyətlərə cavab üsulları haqqında biliklərin möhkəmləndirilməsi.
Kompleks reabilitasiya – bu, qorxudan birdəfəlik necə qurtulmaq olar sualına cavabdır. Reabilitasiya tədbirləri insana narahatlıq hallarını müstəqil şəkildə nəzarətdə saxlamağı, yeni fobiyaların inkişafının qarşısını almağı və psixi sağlamlığı qorumağı öyrənməyə imkan verir. Bu metodların müntəzəm tətbiqi emosional dayanıqlığı gücləndirməyə, tam funksionallığı bərpa etməyə və həyatda adi fəallığı qaytarmağa kömək edir.
Profilaktika
Profilaktik tədbirlər fobiyaların formalaşma riskini azaltmağa və ya onların residivinin qarşısını almağa kömək edir.
Tövsiyələr aşağıdakı kimidir:
- Sağlam həyat tərzinin qorunması: tam yuxu, balanslaşdırılmış qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik.
- Stresin idarə olunması və emosional özünütənzimləmə: meditasiya, nəfəs məşqləri, relaksasiya texnikaları.
- Qorxuların mərhələli şəkildə dəf edilməsi: narahatlıq yaradan obyektlər və ya vəziyyətlərlə təhlükəsiz və nəzarətli qarşılaşma.
- Güclü emosional yüklənmələr və ya travmatik hadisələr zamanı psixoloji dəstək.
- Sosial ünsiyyət və özünəinamlı davranış bacarıqlarının öyrədilməsi.
- Mühitin mənfi təsirinin məhdudlaşdırılması: qorxulu və ya narahatedici materiallara baxışın nəzarətdə saxlanması, yaxın ətrafın dəstəyi.
Bu tədbirlərin müntəzəm tətbiqi insana təkrarlanan qorxunun yaranma ehtimalını azaltmağa, psixoemosional sağlamlığı qorumağa və fobiyaların gündəlik həyata təsirini minimuma endirməyə kömək edir.
Yadda saxla!
Fobiyaların vaxtında aşkarlanması və müalicəsi psixi sağlamlığı qorumaq üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Vasvası qorxu gündəlik fəallığı məhdudlaşdıra, narahatlığı gücləndirə və müşayiətedici pozuntulara səbəb ola bilər. Kompleks terapiya yalnız qorxunun şiddətini azaltmağa deyil, həm də vasvası fikirləri və orqanizmin fiziki reaksiyalarını idarə etməyi öyrənməyə imkan verir. Yardım üçün erkən müraciət müalicənin effektivliyini artırır, ağırlaşmaların riskini azaldır və dolğun sosial və peşə həyatına qayıtmağa kömək edir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Yüngül hallarda, xüsusən qorxu gündəlik həyata ciddi mane olmadıqda, psixoloq və ya psixoterapevtlə işləmək kifayət edə bilər. Fobiya güclü narahatlıq, panika tutmaları və ya digər psixi pozğunluqlarla müşayiət olunduqda psixiatr konsultasiyası tələb oluna bilər. Çox vaxt bu mütəxəssislər birgə işləyir, ilkin qiymətləndirmə isə hansı yanaşmanın uyğun olduğunu göstərir.
Bəzi yüngül, uşaqlıq qorxuları yaş artdıqca özbaşına zəifləyə bilər. Lakin qurulmuş qaçınma davranışı olan davamlı fobiyalar müalicəsiz adətən öz-özünə keçmir, əksinə vaxt keçdikcə gündəlik fəaliyyəti daha çox məhdudlaşdıra bilər. Erkən müraciət və psixoterapiya metodları, məsələn tədricən məruz qalma, qorxunun idarə olunmasında yüksək effektivlik göstərir.
Anksioz pozğunluqlara meyillilik qismən genetik amillərlə bağlıdır, buna görə valideynlərində fobiya olan uşaqlarda risk bir qədər yüksək ola bilər. Lakin bu, xəstəliyin mütləq ötürüləcəyi demək deyil — ailə mühiti, tərbiyə üsulu və uşaqlığın travmatik təcrübələri də mühüm rol oynayır. Risk mövcud olsa belə, erkən dəstək və düzgün yanaşma inkişafın qarşısını ala bilər.
Mövzu üzrə məqalələr
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
