Dispepsiya (mədə həzmsizliyi) – qarın yuxarı hissəsində təkrarlanan diskomfort və ya ağrı hissi, həzm pozğunluğunun bir sıra digər simptomları ilə müşayiət olunan, xəstədə ildə ən azı üç ay ardıcıl və ya sağlamlıq dövrləri ilə müşahidə edilən vəziyyətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Həzm pozğunluğu
Xəstəlik haqqında
Dispepsiya bu gün son dərəcə geniş yayılmışdır – onun simptomları ilə dövri olaraq inkişaf etmiş ölkələrin əhalisinin 40%-i qarşılaşır. Onların 80%-i dərhal həkimə müraciət etmir, özünü müalicə edir ki, bu da çox vaxt problemi daha da ağırlaşdırır. Dispepsiya daha çox 17 ilə 35 yaş arası böyüklərdə yaranır.
Əksər hallarda bu patologiya ciddi ağırlaşmalara gətirib çıxarmır, lakin onun təzahürləri belə xəstəyə əhəmiyyətli narahatlıq yaradır. Halların 2/3-si funksional xarakter daşıyır – müayinə zamanı həzm və ya digər sistem orqanları tərəfindən struktural dəyişiklikləri aşkar etmək mümkün olmur.
Səbəbləri
Mədə və bağırsaqların orqanik dispepsiyasının ən çox rast gəlinən səbəbləri:
- QERB, yaxud qastroezofageal reflüks xəstəliyi;
- Mədə və ya onikibarmaq bağırsağın xora xəstəliyi;
- Qida borusunun spazmı;
- Seliak xəstəliyi;
- Qida borusu, mədə xərçəngi;
- Miokard işemiyası;
- Mədə boşalmasının somatik xəstəliklər (şəkərli diabet, virus infeksiyaları) və ya dərman preparatlarının təsiri nəticəsində ləngiməsi; dərmanlar (QİƏP, dəmir preparatları, bəzi antibiotiklər, estrogenlər və digər dərmanlar).
Funksional dispepsiyanın səbəbi psixoemosional stresslər və xəstədə stresslə əlaqəli digər pozğunluqların (anksiyete, depressiv və digər) inkişafı ilə birlikdə həzm traktı orqanlarının işinin vegetativ tənzimlənməsinin xüsusiyyətləridir.
Risk amilləri bunlardır:
- Azhərəkətli həyat tərzi;
- Qeyri-düzgün qidalanma (rasyonda çoxlu yağlı, qızardılmış, ədviyyatlı məhsulların, şirniyyatların olması);
- C və B qrupları vitaminlərinin hipovitaminozu;
- Siqaret çəkmə, alkoqoldan sui-istifadə;
- Mədə-bağırsaq traktının selikli qişasını potensial zədələyən dərmanların nəzarətsiz qəbulu;
- Mədədə Helicobacter pylori bakteriyasının olması;
- Tez-tez stress vəziyyətləri;
- Həddindən artıq yorulma, iş və istirahət rejiminə əməl etməmək;
- Vaxt qurşaqlarının tez-tez dəyişməsi.
Təsnifat
Dispepsiyanın təbiətinə görə onun 2 növü fərqləndirilir: funksional (halların 70%-ə qədəri) və orqanik.
Səbəb amilindən asılı olaraq patologiyanın 6 tipi ayırd edilir:
- Alimentar (ayrı-ayrı qida maddələrinin mənimsənilməsinin pozulması ilə əlaqəli: zülalların (çürümə), karbohidratların (qıcqırma), yağların (yağlı, sabunlu));
- Fermentativ (mədə-bağırsaq traktının bu və ya digər orqanında həzm fermentlərinin ifrazının pozulması nəticəsində yaranır; belə dispepsiya qastrogen (mədə), enteroqen (bağırsaq), pankreogen və hepatogen ola bilər);
- Infeksion (onun əsasında bağırsaq infeksiyaları (salmonellyoz, dizenteriya və digərləri) dayanır);
- Malabsorbsion sindrom zamanı (nazik və ya yoğun bağırsaqda qida maddələrinin sorulma proseslərinin pozulması səbəbindən);
- Dərman preparatlarının qəbulu ilə induksiya olunan (xüsusən, QSİƏP-lər, qlükokortikoidlər);
- Intoksikasion dispepsiya (ağır infeksion xəstəliklərin, kəskin zəhərlənmələrin nəticəsi olur).
Praktikada üstünlük təşkil edən simptomatikaya görə dispepsiyanın təsnifatı tətbiq olunmuşdur:
- Reflüksabənzər;
- Xoraabənzər;
- Diskinetik;
- Qarışıq, yaxud qeyri-müəyyən.
Klinik mənzərə
Bu patologiyanın əsas əlaməti – epiqastrium nahiyəsində (qarın yuxarı hissəsində) diskomfort, ağırlıq, ağrı hissidir. Digər simptomlarla müşayiət oluna bilər:
- Ürək yanması;
- Gəyirmə;
- Ürəkbulanma, qusma;
- Qarında köp və qazların çıxması;
- Defekasiya ritminin pozulması (ishal) və ya nəcis kütlələrinin xarakterinin dəyişməsi (məsələn, sabunlu dispepsiyada onun tərkibində çoxlu miqdarda həzm olunmamış yağlar olur, buna görə də səthi parlaq olur və unitazın divarlarından pis yuyulur).
Xəstəliyin təzahürləri yeməkdən sonra və ya qida qəbulu ilə əlaqəsiz yarana bilər və bağırsağın boşalmasından sonra yüngülləşmir.
Dispepsiyanın reflüksabənzər variantı döş sümüyü arxasında yanıcı xarakterli ağrı, gəyirmə, mədənin turş tərkibinin qayıtması ilə xarakterizə olunur.
Patologiyanın xoraabənzər forması zamanı xəstə mədə nahiyəsində orta və nəzərəçarpacaq dərəcədə ifadəli gecə və ya səhər tezdən yaranan ağrıların mövcudluğunu qeyd edir; bu ağrılar qorxu hissi və ağır xəstəlik barədə daimi düşüncələrlə müşayiət olunur, daha çox stressdən və ya emosional həddən artıq yorğunluqdan sonra yaranır.
Diskinetik variantda dispepsiyanın əsas simptomları epiqastrium nahiyəsində ağırlıq, mədənin doluluq hissi, qarında köp, ürəkbulanma, bəzən isə xəstənin vəziyyətini yüngülləşdirən qusma olur.
Xəstəliyin qarışıq formasında onun təzahürlərini yuxarıda göstərilən variantlardan birinə aid etmək olmur, onlar müxtəlifdir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Dispepsiya əlamətləri olan pasiyentlər ilkin olaraq terapevtə və ya qastroenteroloqa müraciət edirlər. Diaqnostik axtarış ardıcıl şəkildə bir-birini əvəz edən mərhələləri əhatə edir:
- Şikayətlərin toplanması. Pasiyent onu narahat edən xəstəlik əlamətlərini ətraflı təsvir edir, onların qida qəbulu, dərmanlar və ya diaqnozun qoyulması üçün digər vacib incəliklərlə əlaqəsini qeyd edir.
- Anamnezin toplanması. Həkim pasiyentin təsvir etdiyi simptomların nə vaxt ilk dəfə yarandığını, zaman keçdikcə necə dəyişdiyini, hər gün baş verib-vermədiyini və ya pasiyentin vəziyyətində aydın dövrlərin olduğunu qeyd edə bilib-bilmədiyini dəqiqləşdirir. Mütəxəssis pasiyentdə dispepsiya əlamətlərinin güclənməsinə potensial olaraq səbəb ola biləcək amilləri (stresslər, konkret qida, spirtli içki, fiziki aktivlik) və ya əksinə, onları yüngülləşdirən amilləri təhlil edir. Həmçinin həkim əvvəllər keçirilmiş həzm sistemi xəstəlikləri və ümumilikdə pasiyentin orqanizminin somatik vəziyyəti, hər hansı xroniki xəstəliklərin (stenokardiya, şəkərli diabet) mövcudluğu ilə maraqlanır, pasiyentin əlində olan müayinələrin nəticələrini öyrənir.
- Obyektiv müayinə. Həkim pasiyenti müayinə edir, qarını palpasiya edərək ağrı, bağırsaq gurultusu, patoloji törəmələr və digər xəstəlik əlamətlərinin olub-olmadığını qiymətləndirir. O, taxikardiya (ürək ritminin sürətlənməsi) və ya ürəyin işində pozğunluqları aşkarlamağa çalışaraq ürəyi auskultasiya edir.
Mütəxəssis tərəfindən ehtimal edilən diaqnozdan asılı olaraq, onu təsdiqləməyə və ya istisna etməyə imkan verən aşağıdakı əlavə müayinə metodları pasiyentə tövsiyə oluna bilər:
- Klinik qan analizi;
- Ümumi sidik analizi;
- Qanın biokimyəvi analizi (şəkər səviyyəsi, lipidogramma, qaraciyər və ürək fəaliyyətinin markerləri, ferritin);
- Elektrokardioqrafiya (EKQ);
- Urea nəfəs testi;
- Nəcisdə gizli qan analizi;
- Koproqrafiya;
- Qarın boşluğu orqanlarının USM-i;
- Qida borusu və mədənin kontrastlaşdırılması ilə rentgenoqrafiya;
- Qida borusu, mədə, onikibarmaq bağırsağın endoskopik müayinəsi (EFQDS);
- Kolonoskopiya (yoğun bağırsağın endoskopik müayinəsi);
- Götürülmüş materialın sonrakı sitoloji və histoloji müayinəsi üçün EFQDS və ya kolonoskopiya zamanı biopsiya;
- Qida borusu və ya antrroduodenal manometriya;
- Mədədaxili pH-metriya;
- Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün kardioloq, psixoterapevt və digər ixtisaslı həkimlərin konsultasiyası;
- İPP (proton pompası inhibitorları) qrupundan olan preparatlarla sınaq müalicəsi.
Xidmətlər
Müalicə
Orqaniki dispepsiyanın təzahürlərini minimuma endirməyə əsas xəstəliyin müalicəsi kömək edəcək – dispepsiya həmin xəstəliyin simptomudur.
- Mədə-bağırsaq traktı xəstəliklərində xəstəyə antibiotiklər, spazmolitiklər, proton nasosu inhibitorları, mədə şirəsinin turşuluğunu azaldan preparatlar (antasidlər), sitoprotektorlar, qastroprotektorlar, prokinetiklər və digər vasitələr təyin oluna bilər.
- Şəkərli diabetdə adekvat insulinoterapiya və ya ağızdan qəbul edilən şəkərsalıcı vasitələrin düzgün seçilmiş dozaları, bu xəstəliyin ağırlaşmalarının korreksiyasına yönəlmiş terapiya ilə birlikdə, vacibdir.
- Əgər mədə-bağırsaq simptomlarının səbəbi miokard işemiyasıdırsa, xəstə nitratlar, ürək qlikozidləri, arterial təzyiqin adekvat korreksiyaedici terapiyası və digər preparatlarla spesifik müalicə üçün təcili olaraq kardiologiya şöbəsinə hospitalizasiya oluna bilər.
Funksional dispepsiyası olan xəstələrə aşağıdakılar təyin oluna bilər:
- Proton nasosu inhibitorları, prokinetiklərlə simptomatik müalicə;
- Psixoterapiya;
- Antidepressantlar;
- Anksiolitik vasitələr.
Yetkinlərdə mədə və bağırsağın istənilən növ dispepsiyasının dərmansız müalicəsi aşağıdakıları əhatə edir:
- Simptomatikanı kəskinləşdirən məhsulların, həmçinin yağlı, qızardılmış, acı, ədviyyatlı yeməklərin, alkoqolun rasiondan çıxarılması ilə qidalanma sisteminin korreksiyası;
- Əmək və istirahət rejiminə riayət olunması;
- Stresslərin minimuma endirilməsi.
Reabilitasiya
Dispepsiya sindromu üzrə müalicə kursu keçmiş xəstələrin reabilitasiyaya ehtiyacı yoxdur.
Profilaktika
Dispepsiya sindromunun simptomlarının yaranmasının qarşısını aşağıdakı tövsiyələrə əməl etməklə almaq olar:
- Düzgün, sağlam, balanslaşdırılmış qidalanma;
- Zərərli vərdişlərdən (siqaret çəkmək, spirtli içkilər qəbul etmək) imtina;
- Stressli vəziyyətlərin sayına təsir göstərmək mümkün olmadıqda stressə davamlılığın inkişaf etdirilməsi;
- Tam dəyərli, keyfiyyətli yuxu;
- Aktiv həyat tərzi;
- Sağlamlığa diqqətli münasibət – problemin erkən diaqnostikası və onun adekvat müalicəsinin vaxtında başlanması üçün patologiyanın ilk əlamətləri yarandıqda həkimə müraciət.
Yadda saxla!
Mən praktik həkiməm. Tez-tez belə bir vəziyyətlə rastlaşıram ki, dispepsiya simptomları olan pasiyentlər narahatlıqlarının kifayət qədər dözümlü olduğunu əsas gətirərək, «hər şey öz-özünə keçər» və «heç nə ciddi deyil» deyə düşünərək, mütəxəssisə müraciət etməyə tələsmirlər. Razıyam ki, dispepsiya hallarının əksəriyyəti həqiqətən pasiyentin sağlamlığı üçün ciddi təhlükə yaratmır, baxmayaraq ki, müəyyən narahatedici hisslərə səbəb olur. Lakin klinik mənzərədə dispepsiya zamanı aşağıdakı həyəcanverici simptomların olması — mümkün qədər tez həkimə müraciət etmək və təhlükəli patologiyanın ciddi diaqnostik axtarışını aparmaq üçün əsasdır. Bunlar:
- Iştahanın nəzərəçarpacaq dərəcədə azalması, hətta tam itməsinə qədər;
- Davamlı ürəkbulanma, tez-tez qusma;
- Udmanın çətinləşməsi və ya ağrılı olması;
- Birdən yaranan təngnəfəslik, ürəkdöyünmənin sürətlənməsi, tərləmə tutmaları;
- Nəcis kütləsində qanın olması;
- Izah olunmayan bədən çəkisinin azalması.
Mədə və ya bağırsaq dispepsiyası simptomları yuxarıda qeyd olunan əlamətlərlə birləşən xəstələr üçün həkimə müraciəti uzatmaq xüsusilə təhlükəlidir. Vaxtında qoyulmuş diaqnoz və adekvat müalicə hətta ciddi patologiya ilə də mübarizə aparmağa və həyatınızın keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edəcəkdir.
Suallar və cavablar
Bu, həzm orqanlarının funksiyasının pozulmasının simptomokompleksidir. Onun əsas təzahürü – mədədə narahatlıq, ağrıdır. Digər simptomlar – yeməkdən sonra epiqastriumda ağırlıq, ürəkbulanma, qıcqırma, gəyirmə, bağırsaq şişkinliyi və sair.
Bəli, belə hallar tez-tez olur. Deməli, sizin vəziyyətinizdə dispepsiya funksional xarakter daşıyır. Onun simptomlarını aradan qaldırmağa psixoterapevt kömək edəcək.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
