Mezenterial işemiya bağırsaqları qanla təmin edən damarların tıxanması və ya daralması nəticəsində bağırsaq qan dövranının pozulmasıdır. Kəskin forması həyat üçün təhlükəli təcili cərrahi vəziyyətdir və burada hər saat həlledicidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bağırsaq damarlarının trombozu
- mezenterial tromboz
- bağırsaq işemiyası
- qarın anginası
- Angina abdominalis
Mezenterial işemiya bağırsaqları qanla təmin edən damarların tıxanması və ya daralması nəticəsində bağırsaq qan dövranının pozulmasıdır. Kəskin forması həyat üçün təhlükəli təcili cərrahi vəziyyətdir və hər saat önəmlidir.
Xəstəlik haqqında
Nazik və yoğun bağırsaqlar əsasən aortadan çıxan üç böyük damarla – çölyak gövdəsi, yuxarı və aşağı mezenterial arteriyalarla qanla təmin olunur. Bu damarlar qəfil tıxandıqda bağırsaq divarı oksigensiz qalır və bir neçə saat ərzində ölməyə (nekroz) başlayır. Əvvəlcə selikli qişa zədələnir, sonra proses bütün divara yayılır, bakteriyalar qana və qarın boşluğuna keçir, peritonit və sepsis inkişaf edir.
Kəskin mezenterial işemiya nisbətən nadir rast gəlinir, lakin ən təhlükəli qarın xəstəliklərindən biridir. Əsasən ahıl yaşlı insanlarda, xüsusilə ürək ritmi pozuntusu, ateroskleroz və ürək çatışmazlığı olanlarda müşahidə olunur. Əsas çətinlik erkən diaqnozdur: ilk saatlarda ağrı çox güclü olur, lakin həkim baxışında qarın yumşaq və «sakit» görünə bilər. Məhz buna görə xəstəlik çox vaxt gec tanınır.
Xroniki mezenterial işemiya isə aterosklerozla damarların tədricən daralması nəticəsində inkişaf edir. Yemək həzm olunarkən bağırsağın qana tələbatı artır, daralmış damarlar onu ödəyə bilmir və yeməkdən sonra ağrı yaranır. Bu, ürəyin stenokardiyasına bənzədiyi üçün «qarın anginası» adlanır.
Səbəbləri
Bağırsağın qan təchizatı arteriyanın qəfil tıxanması, onun tədricən daralması, ümumi qan axınının kəskin azalması və ya venoz axının pozulması nəticəsində pozula bilər.
- arterial emboliya – ürəkdən qopan laxtanın mezenterial arteriyanı tıxaması; ən çox qulaqcıqların fibrilyasiyası, yaxın keçmişdə keçirilmiş miokard infarktı və ürək qapaqlarının xəstəliklərində;
- arterial tromboz – aterosklerotik pilək üzərində laxtanın əmələ gəlməsi; çox vaxt əvvəllər xroniki işemiya əlamətləri olan pasiyentlərdə;
- qeyri-okklüziv işemiya – damar açıq olsa da, şok, ağır ürək çatışmazlığı, susuzlaşma, damar daraldıcı dərmanlar fonunda bağırsağa az qan çatır; adətən reanimasiya şöbəsində olan ağır xəstələrdə;
- mezenterial venaların trombozu – irsi və ya qazanılmış trombofiliya, qaraciyər sirrozu, pankreatit, qarın boşluğunun şişləri və iltihabları, hormonal kontraseptivlər; daha gənc yaşda da rast gəlinir;
- xroniki formanın səbəbləri – əsasən ateroskleroz, nadir hallarda vaskulitlər və damarın xaricdən sıxılması;
- risk amilləri – ahıl yaş, siqaret, arterial hipertenziya, şəkərli diabet, yüksək xolesterin, antikoaqulyantların özbaşına dayandırılması.
Təsnifat
- kəskin mezenterial işemiya – arterial emboliya, arterial tromboz, qeyri-okklüziv və venoz formalar; ən ağır gedişə emboliya və arterial tromboz malikdir;
- xroniki mezenterial işemiya – damarların tədricən daralması fonunda yeməkdən sonrakı ağrılar və arıqlama ilə gedir;
- işemik kolit – yoğun bağırsağın qan dövranının pozulması; çox vaxt daha yüngül keçir, sol tərəfli qarın ağrısı və qanlı nəcislə özünü göstərir.
Klinik mənzərə
Kəskin forma. Əlamətlər səbəbdən asılı olaraq fərqli sürətlə inkişaf edir: emboliyada saatlar, venoz trombozda isə bir neçə gün ərzində.
- qəfil, çox güclü, dözülməz, adətən göbək ətrafında yerləşən qarın ağrısı – həkim baxışındakı dəyişikliklərə «uyğun gəlməyən» qədər güclü;
- pasiyentin narahatlığı, yerində qərar tuta bilməməsi; adi ağrıkəsicilər kömək etmir;
- ürəkbulanma, qusma, bəzən bağırsağın qəfil boşalması və ya ishal;
- nəcisdə qan qarışığı və ya tünd qırmızı nəcis – adətən daha gec;
- sonradan – qarnın şişməsi və gərginliyi, hərarət, təzyiqin düşməsi, ürək döyüntüsünün artması, huşun pozulması.
Ahıl insanlarda və şəkərli diabeti olanlarda ağrı daha zəif ola bilər, ilk əlamət isə çaşqınlıq və ümumi vəziyyətin pisləşməsi olur.
Xroniki forma:
- yeməkdən sonra yarım saat – bir saat ərzində başlayan və bir neçə saat davam edən qarın ağrısı;
- «yemək qorxusu» – ağrıdan qorxaraq az yemək və nəticədə tədricən arıqlama;
- köp, ishal, ürəkbulanma.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər qəfil, dözülməz qarın ağrısı yaranıbsa – xüsusən qulaqcıqların fibrilyasiyası, keçirilmiş infarkt və ya tromboz olan insanda, həmçinin ağrı qanlı nəcis, qusma, güclü zəiflik və ya təzyiqin düşməsi ilə müşayiət olunursa. Belə hallarda dərhal 103 nömrəsinə zəng edin; evdə gözləməyin, təcili yardım gələnədək yemək yeməyin, ağrıkəsici və işlətmə dərmanı qəbul etməyin, qarna isti qızdırıcı qoymayın.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Kəskin formada diaqnostika təxirəsalınmaz aparılır. Həkim ağrının necə başladığını, ürək xəstəliklərini, ritm pozuntusunu, keçirilmiş trombozları və qəbul edilən dərmanları soruşur, qarnı müayinə edir. Ağrının gücü ilə baxış nəticələri arasındakı uyğunsuzluq və risk amilləri təcili müayinəyə göstərişdir.
- qarın boşluğu damarlarının kontrastlı KT-angioqrafiyası – əsas müayinə; damarın tıxanmasını, bağırsaq divarının vəziyyətini, qarın boşluğunda sərbəst qaz və maye olub-olmamasını göstərir;
- qan analizləri – leykositlər, laktat, D-dimer, elektrolitlər, böyrək funksiyası; normal nəticələr diaqnozu istisna etmir, laktatın artması isə çox vaxt gec əlamətdir;
- EKQ və exokardioqrafiya – ritm pozuntusunu və ürəkdə laxtanın mənbəyini aşkar edir;
- kateter angioqrafiyası – çox vaxt eyni zamanda damardaxili müalicə ilə birlikdə aparılır;
- diaqnostik laparoskopiya və ya laparotomiya – bağırsağın canlılığını bilavasitə qiymətləndirmək üçün;
- xroniki formada – mezenterial arteriyaların dupleks USM-i, KT- və ya MR-angioqrafiya; digər səbəbləri istisna etmək üçün endoskopik müayinələr.
Differensial diaqnostika kəskin pankreatit, mədə xorasının perforasiyası, bağırsaq keçməzliyi, öd kolikası, aorta anevrizmasının partlaması və miokard infarktı ilə aparılır.
Xidmətlər
- Damarların KT-si
- Qarın boşluğunun kontrastlaşdırma ilə MSKT-si
- Qarın boşluğunun kontrastla KT-si
- Angioqrafiya
- Aortanın qarın şöbəsinin USM-i
- Laktatdehidrogenaza (LDH)
- Klinik qan analizi: ümumi analiz, leykosit formulu, EÇS (ÜQA, LF, EÇS) qan yaxmasının məcburi əl mikroskopiyası ilə
- Laparoskopiya
- Nazik bağırsağın rezeksiyası
Ağırlaşmalar
- bağırsağın nekrozu və qanqreni;
- bağırsaq divarının deşilməsi, peritonit, sepsis;
- çoxorqanlı çatışmazlıq;
- geniş bağırsaq rezeksiyasından sonra qısa bağırsaq sindromu – qida maddələrinin sorulmasının ağır pozulması;
- işemik kolitdən sonra bağırsağın daralması (striktura);
- yüksək ölüm riski – xüsusən gecikmiş diaqnozda.
Müalicə
Kəskin forma təcili cərrahi və reanimasiya müalicəsi tələb edir; onu evdə və ya ambulator şəraitdə müalicə etmək mümkün deyil.
- ilk saatlarda – venadaxili maye, şokun müalicəsi, oksigen, ağrının kəsilməsi, mədənin zondla boşaldılması;
- yeni laxtaların əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün təcili antikoaqulyant müalicə; bakteriyaların qana keçməsi təhlükəsinə görə geniş spektrli antibiotiklər;
- qan axınının bərpası – endovaskulyar üsullar (laxtanın kateterlə çıxarılması, trombolizis, stentləmə) və ya açıq cərrahi əməliyyat (embolektomiya, şuntlama);
- ölü bağırsaq hissəsinin rezeksiyası; sərhəd nahiyələrin canlılığı şübhəli olduqda bir-iki gün sonra planlı təkrar baxış əməliyyatı aparılır;
- qeyri-okklüziv formada – əsas səbəbin (şok, ürək çatışmazlığı) aradan qaldırılması, bəzən damargenişləndirici dərmanların birbaşa arteriyaya yeridilməsi;
- venoz trombozda – əsasən antikoaqulyant müalicə, bağırsaq nekrozu olduqda isə əməliyyat.
Xroniki forma. Damarın daralmış hissəsi planlı şəkildə stentlənir və ya cərrahi yolla bərpa edilir. Bununla yanaşı aterosklerozun müalicəsi aparılır: xolesterini azaldan preparatlar (statinlər), antiaqreqantlar, arterial təzyiq və qan şəkərinə nəzarət, siqaretin tam tərgidilməsi. Az həcmdə və tez-tez yemək ağrını bir qədər azalda bilər, lakin damarın bərpasını əvəz etmir.
Sonrakı müalicə. Emboliyanın səbəbi qulaqcıqların fibrilyasiyası olduqda uzunmüddətli, çox vaxt ömürlük antikoaqulyant profilaktikası lazımdır. Geniş rezeksiyadan sonra pasiyent qidalanma üzrə mütəxəssisin nəzarəti altında olur, bəzən xüsusi qarışıqlar və ya venadaxili qidalanma tələb olunur. Güclü qarın ağrısını evdə ağrıkəsicilər və isti qızdırıcı ilə «keçirməyə» çalışmaq təhlükəlidir – bu, diaqnozu gecikdirir.
Profilaktika
- qulaqcıqların fibrilyasiyasında həkimin təyin etdiyi antikoaqulyantların fasiləsiz qəbulu və müntəzəm nəzarət;
- siqaretdən tam imtina;
- arterial təzyiq, xolesterin və qan şəkərinə nəzarət, ürəyə faydalı qidalanma, fiziki fəallıq;
- yeməkdən sonra təkrarlanan ağrılar və səbəbsiz arıqlama olduqda damarların vaxtında müayinəsi;
- trombofiliya və keçirilmiş tromboz olduqda hormonal dərmanlar barədə qərarın həkimlə birlikdə verilməsi;
- kifayət qədər maye qəbulu, xüsusən ahıl yaşda və isti havada.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kəskin ağrıda – təcili yardım (103), cərrah və damar cərrahı. Xroniki formada – qastroenteroloq, damar cərrahı və kardioloq.
Yadda saxla!
Ürək ritmi pozuntusu olan ahıl insanda qəfil, çox güclü qarın ağrısı mezenterial işemiya şübhəsi yaradır – burada saatlar həyatı müəyyən edir.
- Qəfil dözülməz qarın ağrısı olarsa, ağrıkəsici ilə gözləməyin – dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
- Antikoaqulyantları özbaşına dayandırmayın.
- Yeməkdən sonra təkrarlanan ağrılar və səbəbsiz arıqlama varsa, həkimə müraciət edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
İlk saatlarda o, pankreatit, öd kolikası, bağırsaq keçməzliyi və hətta qida zəhərlənməsi ilə səhv salına bilər. Ağrının gücü ilə baxış nəticələri arasındakı uyğunsuzluq və risk amilləri həkimi KT-angioqrafiyaya yönəldir.
Bağırsağın kiçik hissəsinin çıxarılması adətən həzmə ciddi təsir etmir. Geniş rezeksiyada isə qısa bağırsaq sindromu yaranır və uzunmüddətli xüsusi qidalanma tələb olunur.
Xroniki forma kəskin trombozla ağırlaşa bilər, ona görə diaqnoz qoyulduqdan sonra damarın bərpası adətən planlı şəkildə tövsiyə olunur. Müalicəni gecikdirmək arıqlamanın və qidalanma pozuntularının dərinləşməsinə də səbəb olur.
Qulaqcıqların fibrilyasiyasında emboliyanın qarşısını almaq üçün aspirin kifayət deyil – antikoaqulyantlar lazımdır. Preparatı və müalicə müddətini həkim seçir.
Arterial formalar əsasən ahıl yaşda rast gəlinir. Venoz tromboz isə daha gənc yaşda da yarana bilər – xüsusən trombofiliya, qaraciyər xəstəlikləri, hormonal kontraseptiv qəbulu və qarın boşluğunda iltihab olduqda.
Az həcmdə və tez-tez yemək, ağır və yağlı yeməklərdən çəkinmək ağrını bir qədər azalda bilər. Lakin pəhriz damarın daralmasını aradan qaldırmır, buna görə damar cərrahının müayinəsi və müalicəsi vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
