Paranazal sinusların travmaları üz skeletinin zədələnməsi fonunda sinus divarlarının sınıqları və yumşaq toxuma zədələrini əhatə edə bilər. Görmə, tənəffüs və kəllədaxili ağırlaşmalar qiymətləndirilməlidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Burnun əlavə boşluqlarının travmaları
- burunətrafı sinusların zədələnməsi
Xəstəlik haqqında
Paranazal (burunətrafı) sinuslar – üz kəllə sümüklərinin daxilində yerləşən və burun boşluğu ilə əlaqəli hava boşluqlarıdır: üst çənə (qaymori), alın, ələk sümüyünün hüceyrələri və pazvari sümük sinusu. Onlar göz yuvası, kəllə əsası və beyin qişaları ilə yaxından həmsərhəddir, buna görə də onların travması təkcə burunla məhdudlaşmaya bilər.
Sinus travmaları məişət, nəqliyyat, idman, istehsalat və hərbi zədələr zamanı baş verir. Onlar çox vaxt burun sümüklərinin, yanaq sümüyünün, göz yuvasının sınıqları, eləcə də beyin silkələnməsi və ya əzilməsi ilə birgə rast gəlinir. Zədə yalnız selikli qişanın qanaxması ilə məhdudlaşa bilər, ağır hallarda isə sinus divarları sınır, beyin qişaları zədələnir.
Travmadan sonra sinus boşluğunda qan yığılır (hemosinus). Qan mikroblar üçün əlverişli mühitdir və müalicə olunmadıqda irinli iltihaba çevrilə bilər. Ona görə də belə travmalarda vaxtında diaqnostika və müalicə görmə, tənəffüs və kəllədaxili ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün həlledicidir.
Səbəbləri
Sinus travmalarının səbəbi üz nahiyəsinə güclü mexaniki təsirdir. Ən çox rast gəlinən hallar:
- Yol-nəqliyyat hadisələri – sükana, panelə və ya şüşəyə zərbə; təhlükəsizlik kəməri taxılmadıqda risk xeyli artır.
- Məişət travmaları və yıxılmalar – xüsusilə uşaqlarda və ahıl insanlarda üz üstə yıxılma.
- Dava-dalaş zamanı alınan zərbələr – çox vaxt burun, yanaq və göz yuvası nahiyəsinə.
- İdman travmaları – boks, döyüş sənətləri, futbol, xokkey, at idmanı.
- İstehsalat travmaları – ağır əşyaların düşməsi, alətlərin zərbəsi.
- Odlu silah və qəlpə yaraları – çox vaxt yad cisimlərin sinusa düşməsi ilə müşayiət olunur.
Travmadan sonra iltihabın inkişafına burundakı mikrobların sinusa keçməsi, açıq yarada birbaşa yoluxma, sinusun çıxış kanalının ödem və ya qəlpələrlə bağlanması, uzun müddət uzanmış vəziyyətdə ifrazatın durğunluğu şərait yaradır.
Təsnifat
Lokalizasiyasına görə:
- üst çənə (qaymori) sinusunun zədələnməsi;
- alın sinusunun zədələnməsi – ön və ya arxa divarın sınığı;
- ələk sümüyü hüceyrələrinin zədələnməsi;
- pazvari sümük sinusunun zədələnməsi;
- bir neçə sinusun birgə zədələnməsi.
Xarakterinə görə qapalı və açıq (dəri yarası ilə), izolə olunmuş və birgə (göz yuvası, kəllə əsası, çənə sümükləri, beyin zədəsi ilə) travmalar fərqləndirilir. Üz skeletinin ağır sınıqları üçün çənə-üz cərrahlarının istifadə etdiyi beynəlxalq təsnifatlar mövcuddur.
Klinik mənzərə
Əlamətlər zədələnmiş sinusdan və travmanın ağırlığından asılıdır:
- zərbə yerində ağrı, şişkinlik, göyərmə; göz ətrafında qançır (“eynək” əlaməti);
- burundan qanaxma;
- burun nəfəsinin çətinləşməsi, iybilmənin azalması;
- üzün formasının dəyişməsi, yanaq və ya alın nahiyəsində çökəklik;
- üzdə, üst dodaqda və ya dişlərdə keyləşmə;
- dəri altında hava toplanması – barmaqla basanda xırıltı hissi (xüsusilə burnu sümkürdükdən sonra);
- gözdə ikiləşmə, göz almasının hərəkətinin məhdudlaşması;
- baş ağrısı, başgicəllənmə, qulaqlarda küy;
- huşun itməsi və ya qısa müddətli dumanlanması.
Uşaqlarda üz sümükləri daha elastik olduğundan sınıqlar az görünə bilər, lakin şiş tez yayılır; uşağın üz travması həmişə həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər: huş itibsə və ya pasiyent yuxulu, çaşqındırsa; burundan və ya qulaqdan şəffaf su kimi maye axırsa; görmə pisləşibsə, gözdə ikiləşmə, göz almasının irəli çıxması varsa; qanaxma dayanmırsa; təkrarlanan qusma, güclü baş ağrısı, qıcolma varsa; nəfəs almaq çətindirsə.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostikanı otorinolarinqoloq, lazım olduqda neyrocərrah, oftalmoloq və çənə-üz cərrahı ilə birlikdə aparır. Əvvəlcə ümumi vəziyyət, huş, tənəffüs və qanaxma qiymətləndirilir, sonra üz və burun müayinə olunur: deformasiya, ağrılı nöqtələr, dəri altında hava, üzün həssaslığı, gözlərin hərəkəti yoxlanılır.
- Kompüter tomoqrafiyası – əsas müayinədir: sinus divarlarının sınıqlarını, qəlpələrin sürüşməsini, sinusda qanı, göz yuvasının və kəllə əsasının vəziyyətini, kəllədaxili havanı göstərir.
- Burun boşluğunun endoskopik müayinəsi – qanaxma mənbəyini, selikli qişanın cırılmalarını, ifrazatı aşkar edir.
- Rentgenoqrafiya – kompüter tomoqrafiyası mümkün olmadıqda ilkin müayinə kimi istifadə edilə bilər.
- Oftalmoloji müayinə – görmə itiliyi, göz almasının hərəkətləri, göz dibi.
- Burun ifrazatının laboratoriya müayinəsi – şəffaf maye axdıqda onun beyin-onurğa mayesi olub-olmadığını təyin etmək üçün.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya – beyin və yumşaq toxuma zədəsindən şübhə olduqda.
Differensial diaqnostika yumşaq toxumaların əzilməsi, burun sümüklərinin izolə sınığı və travmadan sonrakı kəskin sinusitlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- travmadan sonrakı kəskin və xroniki sinusit, sinusun irinlənməsi;
- sinusda kistaya bənzər törəmə (mukosele) – bəzən illər sonra yaranır;
- göz yuvasının iltihabı, görmənin pisləşməsi;
- burundan beyin-onurğa mayesinin axması (likvoreya);
- meningit və digər kəllədaxili irinli ağırlaşmalar;
- üzün deformasiyası, iybilmənin davamlı azalması;
- burun nəfəsinin uzunmüddətli pozulması.
Müalicə
Müalicə taktikası zədənin ağırlığından, sinus divarlarının vəziyyətindən və birgə travmalardan asılıdır. İlk növbədə həyati vacib funksiyalar – tənəffüs, qan dövranı, huş – sabitləşdirilir, ağır kəllə-beyin travması olduqda neyrocərrahi yardım üstünlük təşkil edir.
İlk yardım. Pasiyenti oturtmaq və başını bir az qabağa əymək (qan udlağa axmasın), burun qanaxmasında burun qanadlarını sıxmaq, üzə parça ilə bükülmüş soyuq qoymaq lazımdır. Burnu güclü sümkürmək olmaz – bu, hava və mikrobların toxumalara keçməsinə səbəb ola bilər. Sınıq sümükləri əllə düzəltməyə cəhd etmək olmaz.
Konservativ müalicə qəlpələrin sürüşməsi olmayan və ağırlaşmasız travmalarda tətbiq olunur:
- qanaxmanı dayandırmaq üçün burun tamponadası, lazım olduqda qanaxan damarın koaqulyasiyası;
- burun boşluğunun həkim tərəfindən təmizlənməsi və sinusların drenajının bərpası;
- selikli qişanın ödemini azaltmaq üçün yerli damar daraldıcı vasitələr (qısa müddətə);
- göstəriş olduqda infeksiyanın qarşısını almaq üçün antibakterial preparatlar;
- ağrıkəsici və iltihab əleyhinə vasitələr, lazım olduqda qanaxmanı azaldan preparatlar;
- bəzi hallarda sinus möhtəviyyatının müayinəsi üçün diaqnostik punksiya.
Cərrahi müalicə qəlpələrin sürüşməsi, göz yuvasının divarlarının zədəsi, alın sinusunun arxa divarının sınığı, likvoreya, yad cisim və iltihabi ağırlaşmalar olduqda göstərişdir. Mümkün olduqda burun boşluğu vasitəsilə endoskopik üsullar tətbiq edilir: sinusdan qan laxtaları, yad cisimlər və cansız toxumalar çıxarılır, sinusun burunla əlaqəsi bərpa olunur. Ağır sınıqlarda sümük qəlpələri yerinə qoyulur və fiksasiya edilir, beyin qişasının defekti bağlanır. Əməliyyatın vaxtı – təcili və ya ödem azaldıqdan sonra planlı – zədənin xarakterindən asılı olaraq seçilir.
Bərpa dövründə həkimin icazəsi olmadan burnu sümkürmək, təyyarə ilə uçmaq, dalğıclıq və ağır fiziki yüklənmə məsləhət görülmür. Dərmanları özbaşına qəbul etmək olmaz. Nəzarət müayinələrinə vaxtında gəlmək, qızdırma, üzdə artan şiş, burundan irinli ifrazat və ya görmə dəyişikliyi yaranarsa, dərhal həkimə xəbər vermək lazımdır.
Profilaktika
- avtomobildə təhlükəsizlik kəmərini taxmaq, uşaqları yaşa uyğun avtomobil oturacağında daşımaq;
- velosiped, motosiklet və skuter sürərkən dəbilqədən istifadə etmək;
- kontakt idman növlərində qoruyucu maska və dəbilqədən istifadə etmək;
- istehsalatda təhlükəsizlik qaydalarına və mühafizə vasitələrinə riayət etmək;
- evdə yıxılma riskini azaltmaq, xüsusilə ahıl insanlar və kiçik uşaqlar üçün;
- üz travmasından sonra yüngül görünsə belə həkimə müraciət etmək – bu, ağırlaşmaların qarşısını alır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sinus travmalarında otorinolarinqoloqa müraciət edilir; zədənin xarakterindən asılı olaraq çənə-üz cərrahı, oftalmoloq və neyrocərrah qoşulur. Ağır hallarda təcili yardım çağırılmalıdır.
Yadda saxla!
- Üz travmasından sonra burundan şəffaf maye axması, görmənin pisləşməsi və ya huşun pozulması təcili yardım tələb edir – 103-ə zəng edin.
- Travmadan sonra burnu güclü sümkürmək olmaz.
- Sinus travmalarının dəqiq diaqnostikasında əsas müayinə kompüter tomoqrafiyasıdır.
- Sinusda yığılmış qan iltihabın mənbəyi ola bilər, buna görə həkim nəzarəti və vaxtında müalicə vacibdir.
Suallar və cavablar
Oturun, başınızı bir az qabağa əyin və burun qanadlarını sıxın, burnun üzərinə soyuq qoyun. Başı arxaya atmaq olmaz, çünki qan udlağa axır. Qanaxma dayanmırsa, huş pozulubsa və ya burundan şəffaf maye axırsa, dərhal 103-ə zəng edin.
Bunu yalnız həkim müayinəsi və kompüter tomoqrafiyası ilə dəqiq müəyyən etmək mümkündür. Yanaqda keyləşmə, gözdə ikiləşmə, dəri altında xırıltı, üzün formasının dəyişməsi sinus divarlarının sınığından şübhələnməyə əsas verir. Bu əlamətlər olmasa belə, güclü zərbədən sonra həkimə müraciət etmək məsləhətdir.
Xeyr. Selikli qişanın zədəsi və sürüşməsiz sınıqlar çox vaxt konservativ müalicə olunur. Əməliyyat qəlpələrin sürüşməsi, göz yuvasının zədəsi, likvoreya, yad cisim və ya irinli ağırlaşmalar olduqda lazım olur.
Travmadan sonra burundan su kimi şəffaf maye axması kəllə əsasının zədəsi və beyin-onurğa mayesinin axması ilə bağlı ola bilər. Bu, meningit riskini artırır və təcili müayinə tələb edir. Belə halda dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Sinus divarlarının sınığı olduqda təzyiq dəyişməsi havanın toxumalara keçməsinə və ağrıya səbəb ola bilər. Uçuş, dalğıclıq və ağır fiziki yüklənmə yalnız müalicə edən həkimin icazəsindən sonra mümkündür.
Bəzi pasiyentlərdə burun nəfəsinin pozulması, iybilmənin azalması, xroniki sinusit və ya illər sonra mukosele yarana bilər. Ona görə də müalicədən sonra həkimin təyin etdiyi nəzarət müayinələrindən keçmək vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Burun selikli qişasının anemizasiyası
Tələbat olan otorinolarinqoloji prosedurlardan biri burun selikli qişasının anemizasiyasıdır. Bu, burun boşluğunun selikli qişalarının səthinin vazokonstriktorların – qan…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Qulağın iltihabı
İsti yay günlərində çoxumuz sərin suya girmək istəyirik. Və hərə bir yerə üz tutur: kimisi yaxınlıqdakı gölməçələrə, çaylara,…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Larinqoskopiya nədir?
Larinqoskopiya – otolarinqologiyada geniş yayılmış müayinə üsuludur; ondan istifadə edərək həkim qırtlağı patoloji dəyişikliklər baxımından müayinə etmək, aşkar…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
