Perikardit ürəyi əhatə edən perikard qişasının iltihabıdır. Sinə ağrısı, perikardial sürtünmə səsi və bəzən perikard boşluğunda maye toplanması ilə gedə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ürək pərdəsinin iltihabı
- ürəkətrafı kisənin iltihabı
Xəstəlik haqqında
Perikardit — ürəyi xaricdən əhatə edən nazik, iki qatlı qişanın (perikardın, ürəkətrafı kisənin) iltihabıdır. Perikardın vərəqləri arasında normada az miqdarda maye olur ki, bu da ürəyin yığılması zamanı sürtünməni azaldır. Perikard ürəyi döş qəfəsində müəyyən vəziyyətdə saxlayır, onu həddindən artıq genişlənmədən və qonşu orqanlardan keçə biləcək infeksiyadan qoruyur.
İltihab zamanı perikard vərəqləri qalınlaşır, bir-birinə sürtünür, aralarında maye (eksudat) toplana bilər. Az miqdarda maye çox vaxt təhlükə yaratmır, lakin maye sürətlə və ya çox toplananda ürəyi sıxır və onun qanla dolmasına mane olur — bu, həyat üçün təhlükəli vəziyyətdir (ürək tamponadası).
Perikardit istənilən yaşda rast gəlinir, lakin kəskin forması daha çox gənc və orta yaşlı kişilərdə müşahidə olunur. Halların əksəriyyəti idiopatik (səbəbi dəqiq müəyyən edilməyən) və ya virus mənşəlidir; vərəmin geniş yayıldığı regionlarda vərəm perikarditi də mühüm səbəbdir. Kəskin perikardit adətən yaxşı proqnoza malikdir və vaxtında müalicə ilə bir neçə həftəyə sağalır, lakin bəzi pasiyentlərdə təkrarlanır. Sinə ağrısı ilə başladığı üçün perikardit infarkt kimi təhlükəli xəstəliklərdən mütləq fərqləndirilməlidir.
Səbəbləri
Perikarditin səbəbləri müxtəlifdir. Çox vaxt dəqiq səbəbi müəyyən etmək mümkün olmur; belə hallarda iltihabın böyük hissəsinin virus infeksiyası ilə bağlı olduğu güman edilir.
- Virus infeksiyaları — Koksaki və ekoviruslar, adenoviruslar, qrip virusları, herpes virusları, COVID-19 törədicisi, İİV; ən çox rast gəlinən səbəbdir, çox vaxt soyuqdəymədən və ya bağırsaq infeksiyasından sonra başlayır.
- Bakterial infeksiyalar — vərəm törədicisi, nadir hallarda stafilokokk, streptokokk, pnevmokokk və digər bakteriyalar; irinli perikardit ağır gedir və təcili müalicə tələb edir.
- Göbələk və parazitar infeksiyalar — çox nadirdir, əsasən immun sistemi zəif olanlarda.
- Autoimmun və sistemli xəstəliklər — sistemli qırmızı qurdeşənəyi, revmatoid artrit, sistemli sklerodermiya, vaskulitlər və s.
- Ürək zədələnməsindən sonrakı sindromlar — miokard infarktından, ürək əməliyyatından, kateter prosedurlarından və ya döş qəfəsi travmasından sonra.
- Böyrək çatışmazlığı — qanda azot mübadiləsi məhsullarının toplanması (uremiya), həmçinin dializlə bağlı vəziyyətlər.
- Şişlər — ağciyər, süd vəzi xərçəngi, limfomalar və digər şişlərin perikarda yayılması.
- Şüa terapiyası — döş qəfəsinə şüalanmadan sonra, bəzən illər keçdikdən sonra.
- Bəzi dərmanlar və metabolik pozğunluqlar — nadir hallarda; qalxanabənzər vəzin funksiyasının ciddi azalması perikardda maye toplanmasına səbəb ola bilər.
Təsnifat
Gedişinə görə:
- Kəskin perikardit — ilk dəfə yaranan, adətən bir neçə həftə ərzində keçən iltihab.
- Uzanan (davamlı) perikardit — simptomlar remissiya olmadan dörd-altı həftədən çox davam edir.
- Residivləşən perikardit — ilk epizoddan sonra simptomsuz dövr keçdikdən sonra təkrarlanan iltihab.
- Xroniki perikardit — üç aydan çox davam edən.
Perikarddakı dəyişikliklərin xarakterinə görə:
- quru (fibrinoz) — maye az və ya yoxdur, əsasən ağrı və sürtünmə küyü ilə gedir;
- eksudativ — perikard boşluğunda maye toplanır (seroz, qanlı, irinli);
- konstriktiv — perikard qalınlaşır, çapıqlaşır, bəzən əhəngləşir və ürəyi «zirehə» alır;
- eksudativ-konstriktiv — maye toplanması ilə perikardın sərtləşməsinin birləşməsi.
Səbəbinə görə idiopatik, infeksion (virus, bakterial, vərəm, göbələk), autoimmun, şiş mənşəli, metabolik və travmadan sonrakı perikardit ayırd edilir.
Klinik mənzərə
Kəskin perikarditin əsas əlaməti sinə ağrısıdır. Ağrı adətən döş sümüyünün arxasında və ya ürək nahiyəsində olur, kəskin, sancan xarakter daşıyır, boyuna, sol çiyinə və kürəyə yayıla bilər. Tipik xüsusiyyətləri: dərindən nəfəs aldıqda, öskürəkdə, udqunanda və arxası üstə uzandıqda güclənir, oturub irəli əyildikdə azalır. Bu ağrı adətən fiziki yüklə əlaqəli deyil. Digər mümkün əlamətlər:
- bədən hərarətinin yüksəlməsi, üşütmə, tərləmə;
- ümumi zəiflik, yorğunluq, əzələ ağrıları (xüsusilə virus infeksiyasından sonra);
- quru öskürək;
- təngnəfəslik, xüsusilə uzananda;
- ürəkdöyünmə, taxikardiya;
- maye çox toplandıqda — ayaqlarda ödem, qarnın böyüməsi, boyun venalarının şişməsi, sağ qabırğaaltında ağırlıq;
- konstriktiv perikarditdə — tədricən artan təngnəfəslik, ödemlər, fiziki yükə dözümsüzlük.
Uşaqlarda perikardit nadirdir və çox vaxt virus infeksiyasından sonra yaranır; kiçik uşaqlar ağrını dəqiq izah edə bilmir, narahatlıq, qızdırma, sürətli nəfəs və halsızlıq ön plana çıxır. Yaşlılarda simptomlar daha az ifadəli ola bilər.
Dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər sinə ağrısı ilk dəfə yaranıb və ya güclüdürsə (infarkt istisna edilməlidir); təngnəfəslik sürətlə artırsa; huşun itməsi, kəskin zəiflik, başgicəllənmə, soyuq tər, dərinin avazıması, ürəyin çox sürətli döyünməsi varsa — bu əlamətlər ürək tamponadasından xəbər verə bilər. Belə hallarda evdə gözləmək olmaz.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Perikarditin diaqnozu şikayətlərin, müayinənin və instrumental məlumatların birgə qiymətləndirilməsi əsasında qoyulur. Həkim ağrının xarakterini, yaxın keçmişdə keçirilmiş infeksiyaları, travmaları, ürək əməliyyatlarını, autoimmun və böyrək xəstəliklərini, şişləri dəqiqləşdirir. Stetoskopla dinləmə zamanı xarakterik perikard sürtünmə küyü eşidilə bilər, lakin o, hər zaman olmur və tez dəyişir.
- Elektrokardioqrafiya (EKQ) — perikarditə xas geniş yayılmış dəyişiklikləri göstərir və infarktı fərqləndirməyə kömək edir; dəyişikliklər mərhələlərlə getdiyi üçün təkrar çəkilir.
- Exokardioqrafiya (ürəyin USM-i) — əsas müayinədir: perikard boşluğunda mayeni, onun miqdarını və ürəyə təsirini (tamponada əlamətləri) göstərir.
- Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası — ürək kölgəsinin böyüməsini, ağciyər və plevra xəstəliklərini aşkar edir.
- Qan analizləri — ümumi qan analizi, C-reaktiv zülal və EÇS (iltihabın aktivliyini və müalicəyə cavabı izləmək üçün), troponin (ürək əzələsinin də zədələnməsini — miokarditi aşkar etmək üçün), böyrək funksiyası, qalxanabənzər vəzin hormonları.
- Səbəbin axtarışı — göstəriş olduqda vərəm, İİV, autoimmun markerlər (antinüklear anticisimlər və s.) üzrə analizlər.
- Kompüter tomoqrafiyası və ürəyin MRT-si — perikardın qalınlaşmasını, iltihabın aktivliyini, konstriksiyanı və miokardın vəziyyətini qiymətləndirmək üçün.
- Perikard mayesinin müayinəsi — punksiya zamanı alınan maye bakterial, vərəm və şiş mənşəli səbəbləri aydınlaşdırır.
Differensial diaqnostika ilk növbədə kəskin koronar sindrom (infarkt), ağciyər arteriyasının tromboemboliyası, aortanın laylanması, pnevmoniya, plevrit və döş qəfəsinin əzələ-skelet ağrıları ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- Ürək tamponadası — perikardda toplanan maye ürəyi sıxır, arterial təzyiq kəskin düşür; təcili punksiya tələb edən həyati təhlükəli vəziyyətdir.
- Residivlər — iltihabın təkrarlanması pasiyentlərin bir qismində, xüsusilə müalicə vaxtından əvvəl dayandırıldıqda baş verir.
- Konstriktiv perikardit — perikardın çapıqlaşması və sərtləşməsi ürəyin genişlənməsinə mane olur, ürək çatışmazlığı əlamətləri yaranır; daha çox vərəm, irinli və şüa perikarditindən sonra inkişaf edir.
- Mioperikardit — iltihabın ürək əzələsinə (miokarda) keçməsi; troponinin yüksəlməsi ilə aşkarlanır və daha diqqətli nəzarət tələb edir.
- Ritm pozğunluqları — xüsusilə qulaqcıqların fibrillyasiyası.
Müalicə
Perikarditin müalicəsini həkim xəstəliyin səbəbinə, ağırlığına və ağırlaşma riskinə görə seçir. Yüksək hərarət, çox maye, tamponada əlamətləri, şiddətli ağrı, immun çatışmazlığı, troponinin yüksəlməsi və ya ilkin müalicəyə cavab olmadıqda pasiyent xəstəxanaya yerləşdirilir. Yüngül, tipik kəskin perikarditdə müalicə ambulator, lakin həkim nəzarəti altında aparıla bilər.
- Qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar — idiopatik və virus perikarditinin müalicəsinin əsasını təşkil edir, ağrını və iltihabı azaldır. Kursun müddətini və preparatın tədricən azaldılmasını həkim iltihab göstəricilərinə (C-reaktiv zülala) əsasən müəyyən edir.
- Residivlərin qarşısını alan iltihabəleyhinə vasitə — müasir tövsiyələrə görə əsas müalicəyə əlavə edilir və təkrarlanma riskini xeyli azaldır.
- Kortikosteroidlər — birinci sıra vasitə deyil; əsasən digər preparatlara əks-göstəriş olduqda, autoimmun səbəbli və ya müalicəyə tabe olmayan hallarda istifadə edilir, çünki residiv riskini artıra bilər.
- Səbəbə yönəlmiş müalicə — bakterial perikarditdə antibiotiklər və boşluğun drenajı, vərəm perikarditində vərəmə qarşı kompleks müalicə, böyrək çatışmazlığında dializə başlanması və ya onun intensivləşdirilməsi, autoimmun və şiş xəstəliklərinin müvafiq müalicəsi.
- Perikardiosentez — ürəyi sıxan və ya səbəbi aydın olmayan mayenin ultrasəs nəzarəti altında iynə ilə çıxarılması; maye laborator müayinəyə göndərilir. Tamponada zamanı təcili aparılır.
- Cərrahi müalicə — konstriktiv perikarditdə perikardın çıxarılması (perikardektomiya), təkrar toplanan mayedə perikardda «pəncərə» yaradılması.
Fiziki aktivlik: simptomlar keçənə və iltihab göstəriciləri normallaşana qədər intensiv fiziki yükdən çəkinmək lazımdır; idmançıların yarışlara qayıtması adətən ən azı üç ay sonra, kardioloqun icazəsi ilə mümkündür.
Nə etmək olmaz: sinə ağrısını əzələ və ya onurğa ağrısı sayıb ağrıkəsicilərlə evdə müalicə etmək, müalicəni özbaşına dayandırmaq və ya dəyişmək. Qeyri-steroid preparatlar mədəyə zərər verə bildiyi üçün həkim çox vaxt mədəni qoruyan vasitə də təyin edir.
Reabilitasiya
Kəskin perikarditdən sonra bərpa dövrü bir neçə həftədən bir neçə aya qədər çəkə bilər. Bu müddətdə kardioloq nəzarəti, lazım olduqda EKQ, exokardioqrafiya və C-reaktiv zülalın təkrar yoxlanılması tövsiyə olunur. Fiziki yük tədricən, həkimlə razılaşdırılaraq artırılır. Balanslaşdırılmış qidalanma, kifayət qədər yuxu, siqaret və alkoqoldan imtina sağalmanı dəstəkləyir. Residivləşən perikarditi olan pasiyentlər uzun müddət müşahidə altında olmalı, yeni ağrı və ya qızdırma yarandıqda gecikmədən həkimə müraciət etməlidirlər.
Profilaktika
Perikarditin xüsusi profilaktikası yoxdur, lakin riski və ağırlaşmaları azaltmaq mümkündür:
- qrip, COVID-19 və peyvənd təqviminə daxil olan digər infeksiyalara qarşı vaxtında peyvənd olunmaq;
- əlləri müntəzəm yumaq, kəskin respirator infeksiyalar zamanı xəstələrlə yaxın təmasdan çəkinmək;
- virus infeksiyası zamanı və ondan sonra bir neçə gün ağır fiziki yükdən qaçmaq;
- vərəmin vaxtında aşkarlanması və müalicəsi, vərəmli xəstə ilə təmasda olduqda müayinədən keçmək;
- autoimmun xəstəlikləri, böyrək çatışmazlığını və qalxanabənzər vəzin xəstəliklərini həkim nəzarətində saxlamaq;
- keçirilmiş perikarditdən sonra müalicə kursunu sona qədər davam etdirmək — bu, residiv riskini azaldır;
- sinə ağrısı yarandıqda özünümüalicə etməmək və vaxtında həkimə müraciət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Perikarditi kardioloq müalicə edir; ilkin müayinəni terapevt və ya ailə həkimi apara bilər. Kəskin sinə ağrısı və təngnəfəslik zamanı isə dərhal 103 çağırmaq lazımdır.
Yadda saxla!
- Perikardit ağrısı nəfəs alanda və uzananda güclənir, irəli əyiləndə azalır, lakin hər yeni sinə ağrısında ilk növbədə infarkt istisna olunmalıdır.
- Kəskin perikardit əksər hallarda vaxtında müalicə ilə bir neçə həftəyə sağalır.
- Müalicəni vaxtından əvvəl dayandırmaq residiv riskini artırır.
- Artan təngnəfəslik, huşun itməsi, təzyiqin düşməsi — dərhal 103-ə zəng edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Ailəvi Aralıq dənizi qızdırması
- Kavasaki xəstəliyi
- Açıq arterial axacaq
- Açıq oval pəncərə
- Ağciyər arteriyasının tromboemboliyası
- Ağciyər hipertenziyası
- Ağciyər ödemi
- Ailəvi hiperxolesterinemiya
- Aorta anevrizması
- Aorta qapağı çatışmazlığı
- Aortal stenoz
- Aortanın koarktasiyası
- Aortanın laylanması
- Arterial hipotenziya
- Arteriyaların stenozu
Suallar və cavablar
Perikardit ağrısı adətən kəskin, sancan olur, nəfəs aldıqda və uzandıqda güclənir, irəli əyildikdə azalır; infarkt ağrısı isə daha çox sıxıcı, basıcı xarakter daşıyır və bədən vəziyyətindən asılı deyil. Lakin bu fərqlər etibarlı deyil və simptomlar üst-üstə düşə bilər. Ona görə hər yeni, güclü sinə ağrısında dərhal 103 çağırmaq və EKQ çəkdirmək lazımdır.
Müalicə perikarditin səbəbi, ağırlığı, perikardda mayenin miqdarı, müayinə nəticələri və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq kardioloq tərəfindən müəyyən edilir. Tipik virus və ya idiopatik perikarditdə iltihabəleyhinə müalicə aparılır, bakterial, vərəm, autoimmun və digər səbəblərdə isə müvafiq xüsusi müalicə əlavə olunur. Böyük həcmdə maye və tamponada əlamətləri olduqda punksiya tələb oluna bilər.
Bəli, kəskin perikardit keçirənlərin bir qismində iltihab təkrarlanır. Residiv riski müalicə kursu tam başa çatdırılmadıqda və ya vaxtından əvvəl dayandırıldıqda artır. Həkimin təyin etdiyi müddətə və tədricən azaltma qaydasına əməl etmək, simptomlar təkrarlandıqda gecikmədən müraciət etmək vacibdir.
Simptomlar tam keçənə və iltihab göstəriciləri normallaşana qədər intensiv fiziki yükdən çəkinmək lazımdır. Peşəkar və yarış idmanına qayıtmaq adətən ən azı üç ay sonra, kardioloqun müayinəsindən sonra mümkündür. Gündəlik yüngül gəzinti isə vəziyyət yaxşılaşdıqca həkimlə razılaşdırılaraq bərpa edilə bilər.
Perikardit COVID-19 infeksiyasından sonra yarana bilər. Bəzi peyvəndlərdən sonra, xüsusilə gənc kişilərdə, nadir hallarda perikardit və miokardit qeydə alınıb, lakin onlar adətən yüngül keçir. İnfeksiyanın özü ürək üçün daha böyük risk yaradır, ona görə peyvəndlə bağlı qərarı həkimlə müzakirə etmək məsləhətdir.
Yüngül, tipik kəskin perikarditdə müalicə ambulator aparıla bilər, lakin yalnız diaqnoz həkim tərəfindən təsdiqləndikdən və infarkt, tamponada kimi təhlükəli vəziyyətlər istisna edildikdən sonra. Yüksək hərarət, çox maye, təngnəfəslik və ya müalicəyə cavab olmadıqda xəstəxanaya yerləşdirmə lazımdır. Özbaşına ağrıkəsici qəbul edib həkimə getməmək təhlükəlidir.
Mövzu üzrə məqalələr
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Densitometriya – bu nədir və ona necə hazırlaşmaq lazımdır
Densitometriya — sümük karkasının möhkəmliyi barədə mühakimə yürütməyə və onun quruluşunun zəifləməsinin ilk əlamətlərini görməyə imkan verən diaqnostik…
İstiqamət: Revmatologiya
Hipertoniya xəstəliyinin müalicəsi
Hipertoniya xəstəliyi arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sisteminin xəstəliyidir. Təzahürlər əsasən beyin damarlarının (baş ağrıları, başgicəllənmə,…
İstiqamət: Kardiologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
