Portal hipertenziya portal venoz sistemdə təzyiqin patoloji yüksəlməsidir. Ən çox qaraciyər sirrozu ilə əlaqəli olub assit, splenomeqaliya və qida borusu varikozları kimi ağırlaşmalar yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qapı venası hipertenziyası
Xəstəlik haqqında
Qapı venası qarındaxili yerləşən cütləşməmiş orqanlardan – nazik və yoğun bağırsaq, mədə, mədəaltı vəzi, öd kisəsi, habelə dalaqdan qan toplayan venoz damarlardan qanın kollektorudur. Qapı venası qaraciyərin qapı nahiyəsindən daxil olur, sonra isə qaraciyər parenximasında güclü venoz şəbəkə əmələ gətirir. Portal hipertenziyanın səbəbləri kifayət qədər müxtəlifdir, lakin halların 85%-ində qaraciyərin sirrozlu transformasiyası ilə bağlıdır.
Qapı venasında təzyiqin artması digər venoz damarlarla şuntların açılmasına gətirib çıxarır. Zaman keçdikcə əvvəlcə hipertenziyanı azaltmağa yönəlmiş bu kompensator reaksiya patoloji dəyişikliklərə səbəb olur. Belə ki, qapı venası hipertenziyası sindromunun ən təhlükəli və geniş yayılmış ağırlaşması qida borusu və mədə venalarının genişlənməsi və onlardan qanaxmadır. Bu vəziyyətin qorxulu tərəfi ondadır ki, o, residivə meyllidir. Bir il ərzində qanaxma halların 28–70%-ində, iki il ərzində isə 80–90%-ində təkrarlanır. Hər üçüncü xəstədə təkrar qanaxmalar konservativ müalicəyə davamlıdır, ifadəli qan itkisi isə qaraciyər funksiyasının kəskin dekompensasiyasına gətirib çıxarır.
Portal hipertenziyanın diaqnostikası klinik məlumatlar, laborator və instrumental tədqiqatlar əsasında aparılır. Kompleks müayinə patoloji prosesin lokalizasiyasını, qapı venasındakı hipertenziyanın ağırlıq dərəcəsini və ağırlaşma riskini müəyyən etməyə imkan verir.
Birinci mərhələdə portal hipertenziyanın konservativ müalicəsi aparılır. Patoloji prosesin proqressivləşməsi zamanı cərrahi müalicə məsələsi həll edilir. Əməliyyat həmçinin qida borusunun patoloji dəyişmiş venalarından qanaxma zamanı göstəriş ola bilər.
Səbəbləri
Portal hipertenziyanın səbəbləri 3 sinfə bölünür – qaraciyərönü, qaraciyərdaxili və qaraciyərüstü.
Qaraciyərönü amillər onunla əlaqədardır ki, qapı venası sistemində təzyiqin artması onun qaraciyərə tökülməsindən əvvəl baş verir. Bunlar aşağıdakı vəziyyətlər ola bilər:
- qapı və ya dalaq venasının trombozu;
- portal venanın anadangəlmə darlaşması;
- damarların xaricdən sıxılması;
- arteriovenoz birləşmə.
Qaraciyərdaxili amillər qrupu baxılan sindromun patogenezinə ən böyük töhfəni verir. Əsas səbəblər çox vaxt virus və alkoqol hepatiti, qaraciyərin piy distrofiyası və müxtəlif mənşəli sirroz, o cümlədən mukovissidoz və mis mübadiləsinin pozulması fonunda olan sirroz ilə əlaqədardır.
Qaraciyərüstü (qaraciyərsonrası) amillər aşağıdakı vəziyyətləri əhatə edə bilər:
- aşağı boş venada trombun olması;
- kardiomiopatiya;
- anadangəlmə və qazanılmış ürək qüsurları;
- konstriktiv perikardit.
Bununla belə, bəzi hallarda qaraciyər sirrozu olmadıqda portal sindromun konkret səbəbini müəyyən etmək mümkün olmur. Belə vəziyyətdə idiopatik qeyri-sirrozlu portal hipertenziya diaqnozu qoyulur. Hesab olunur ki, xəstəliyin əsasında immun pozğunluqlar dayanır, çünki idiopatik forma adətən sistem qırmızı qurdeşənəyi, autoimmun tiroidit, revmatoid artrit və digər bu kimi proseslərdən əziyyət çəkən xəstələrdə inkişaf edir, bu zaman qanda DNT-yə qarşı antitellər aşkarlanır.
Portal hipertenziyanın qorxulu tərəfi mədə və qida borusu venalarından qanaxmanın inkişafıdır. Bu vəziyyətin patogenezində bir-biri ilə əlaqəli bir neçə səbəbin birləşməsi rol oynayır:
- portal təzyiqin artması, portal durğunluğun ağırlıq dərəcəsi;
- portal hövzənin damarlarının morfoloji yenidənqurulması, qida borusu-mədə varikoz venalarının formalaşması;
- qida borusu və mədənin kardial hissəsinin selikli qişasında iltihabi dəyişikliklərin olması, onların ağırlığı toxuma qidalanmasının pozulma dərəcəsindən, qida borusu motorikasının və kardiya funksiyasının zəifləməsindən, mədə-qida borusu reflüksünün mövcudluğundan asılıdır;
- qanın laxtalanma proseslərinin pozulması ki, bu da makro- və mikrosirkulyasiya səviyyəsində trombotik və hemorragik təzahürlərlə müşayiət oluna bilər.
Təsnifat
Qastroenterologiyada portal hipertenziyanın aşağıdakı etiopatogenetik növləri ayırd edilir:
- hepatik-üstü variant;
- hepatikdaxili variant;
- hepatikxarici variant;
- qarışıq variant.
Klinik mənzərə
Portal hipertenziyanın simptomları klinik formaya görə müəyyən edilir. Çox vaxt xəstəni dispeptik sindromun təzahürləri narahat edir:
- iştahasızlıq;
- ürəkbulanma;
- meteorizm (qazlanma);
- ishala meyllilik;
- ümumi zəiflik;
- fiziki yükə pis dözümlülük;
- qabırğaaltı nahiyədə, həm sağda, həm də solda ağırlıq və ağrı hissi.
USM məlumatlarına görə qaraciyər və dalağın böyüməsi əlamətləri aşkarlanır.
Simptomatikanın xüsusiyyətlərinə xəstəliyin etiologiyası (portal hipertenziyanın qaraciyərdaxili və ya qaraciyərxarici mənşəyi) öz izini buraxır.
- Qaraciyərönü forma adətən dalağın böyüməsi, hiperslenizm və qida borusu venalarının varikoz genişlənməsi ilə özünü göstərir; qaraciyər adətən böyümür, assit nadir hallarda olur.
- Qaraciyərüstü forma (məsələn, Badd–Kiari sindromu) kəskin başlanğıcla, epiqastriya və sağ qabırğaaltı nahiyədə ifadəli ağrı sindromu ilə, qaraciyərin kəskin böyüməsi və assitin sürətli artması ilə xarakterizə oluna bilər.
- Qaraciyərdaxili formanın aparıcı simptomları sarılıq, qaraciyər və dalağın böyük ölçüləri, qaraciyər əlamətlərinin (ovuc qızarması, dəridəki damar qabarmaları – teleangiektaziyalar) olması, assit, qarının ön divarında görünən venoz anastomozların formalaşması, ödem-assit sindromunun və hiperslenizm əlamətlərinin (dalağın artmış funksiyası nəticəsində trombositlərin və eritrositlərin dağılması baş verir ki, bu da müxtəlif lokalizasiyalı qanaxmalar və anemiya ilə özünü göstərir) olmasıdır.
Portal hipertenziyanın qaraciyərdaxili forması ən çox varikoz genişlənmiş qida borusu venalarından qanaxma ilə özünü göstərir. Bu ağırlaşma aşağıdakı simptomlarla xarakterizə olunur:
- “qəhvə qalığı” tipli qusma (qəhvəyi rəng hemoqlobinin oksidləşməsi ilə əlaqədardır);
- qara maye nəcis (qara rəng hemoqlobinin xlorid turşusu və bağırsaq fermentlərinin təsiri ilə hematinə çevrilməsi ilə əlaqədardır).
Portal hipertenziya zamanı tez-tez öd və limfa əmələgəlməsi pozulur ki, bu da limfa sisteminin bakterial-süzgəc funksiyasının pisləşməsinə səbəb olur. Bu isə öz növbəsində damar şuntları və normada enterogen toksinləri zərərsizləşdirən ulduzvari retikuloendotelyositlərin qeyri-adekvat funksiyası ilə şərtlənən endogen intoksikasiya üçün şərait yaradır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Portal hipertenziya şübhəsi olduqda diaqnostika üçün aşağıdakı tədqiqatlar aparılır:
- ümumklinik qan analizi;
- qanın biokimyəvi tədqiqi;
- qanın laxtalanma sisteminin analizi, o cümlədən MNN və D-dimer qiymətləndirilməsi;
- virus və autoimmun hepatit markerlərinin təyini;
- dəmir və mis mübadiləsi göstəricilərinin təyini;
- damar yatağının qiymətləndirilməsi ilə qaraciyər və qarın boşluğu orqanlarının ultrasəs müayinəsi;
- mədənin endoskopik müayinəsi və digərləri.
USM məlumatlarına görə portal hipertenziyaya aşağıdakı əlamətlər işarə edir:
- qapı venasının diametrinin böyüməsi və qıvrımlılığının artması (13 mm-dən çox);
- dalaq venasının lümeninin genişlənməsi (8 mm-dən çox);
- yuxarı mezenterial venanın genişlənməsi;
- qaraciyər və dalağın normativ ölçülərinin aşılması;
- qapı venası sistemi ilə aşağı boş vena arasında damar birləşmələrinin olması;
- qarın boşluğunda assit əlamətlərinin aşkarlanması.
Portal hipertenziyanın diaqnostikasında “qızıl” standart qapı venasında venoz təzyiqin ölçülməsidir. Bu, dirsək venası vasitəsilə yeridilən ürək kateteri ilə aparılan invaziv tədqiqatdır. Göstəricilər arasındakı fərqin 10 mm. c.süt.-dan çox artması portal hipertenziya diaqnozunu təsdiqləyir. Lakin tədqiqatın invazivliyini nəzərə alaraq, hazırda skrininq diaqnostikası kimi rəngli dopplerkartlaşdırma ilə USM tətbiq edilir.
Diaqnostik axtarış proqramına kontrastlaşdırma ilə kompüter və maqnit-rezonans tomoqrafiyası da daxil edilə bilər. Bu üsullar parenximatoz orqanların, iri damarların, retroperitoneal fəzanın və digər strukturların aydın təsvirini əldə etməyə imkan verir ki, bu da portal hipertenziyanın səbəbini aşkar etmək imkanı verir. Damarların aydın vizuallaşdırılması qapı venasındakı qan dövranı blokunun səviyyəsini, kollateral qan axınının olmasını və ifadə dərəcəsini müəyyən etməyə kömək edir.
Qaraciyər biopsiyası portal hipertenziyanın səbəbi kimi fibrozun diaqnostikasında “qızıl” standartdır. Biopsiya aparılıb ardınca histoloji tədqiqat edildikdə həkim qapı venası sistemində qan dövranının pozulmasına səbəb olmuş xəstəliyə xas olan morfoloji mənzərəni əldə edir. Bioptatda patoloji dəyişikliklər aşkarlanmadıqda səbəbin qaraciyərönü blokla əlaqədar olduğu hesab edilir. Fibrozun mərhələsini yüksək dəqiqlik dərəcəsi ilə müəyyən etmək üçün müasir qeyri-invaziv üsul – qaraciyərin fibroskanlanması istifadə olunur.
Varikoz genişlənmiş venalardan qanaxma mənbəyinin müəyyən edilməsində mühüm diaqnostik element xəstənin stasionara daxil olmasından sonrakı ilk saatlarda aparılan ezofaqoqastroskopiyadır. Endoskopiya aparılarkən davam edən və özbaşına dayanmış qanaxması olan xəstələrdə təcili skleroterapiya üçün əlverişli imkan mövcuddur.
Müalicə
Klinik tövsiyələrə əsasən, qapı venasında təzyiqin cüzi artması zamanı konservativ müalicə yanaşmaları uğurla tətbiq edilə bilər. Patoloji prosesin proqressivləşməsi zamanı cərrahi müdaxilə aparılır.
Konservativ terapiyanın əsas istiqamətləri bunlardır:
- qeyri-selektiv beta-blokatorlar vasitəsilə genişlənmiş qida borusu venalarından qanaxmanın qarşısının alınması;
- diuretiklər, qidalanma vərdişlərinin dəyişdirilməsi (duz istehlakı azaldılır, zülal məhsullarının payı artırılır) vasitəsilə assit sindromu ilə mübarizə;
- fon xəstəliyinin terapiyası.
Portal hipertenziyanın cərrahi müalicəsi palliativ xarakter daşıyır və qapı venasının yükünün azaldılmasına yönəlib. Problemi kökündən həll etməyə imkan verən yeganə üsul qaraciyər transplantasiyasıdır.
Qarın boşluğundan assit mayesinin evakuasiyası üçün kifayət qədər uğurla laparosentez tətbiq edilir. Bu, cərrahiyyədə ən geniş yayılmış prosedurlardan biridir.
Portal hipertenziya zamanı əsas əməliyyat növləri bunlardır:
- qapı venasından qanın axması üçün yeni yolların yaradılması, məsələn, onun aşağı boş vena ilə anastomozu (portokaval anastomoz);
- mədə-qida borusu seqmentinin venoz sisteminin qapı sistemi ilə əlaqəsinin kəsilməsi (mədənin bir hissəsinin çıxarılması);
- rentgen nəzarəti altında aparılan endovaskulyar müdaxilələr (məsələn, qaraciyərdaxili portosistem şuntlama).
Splenektomiya əməliyyatı qapı venasında təzyiqi azaltmaq üsulu deyil, lakin arteriovenoz fistulaların olması, portal hipertenziyanın qaraciyərxarici forması (mədəaltı vəzinin xəstəliklərində sözdə soltərəfli portal hipertenziya adlanan) kimi öz göstərişlərinə malikdir.
Reabilitasiya
Cərrahi əməliyyatdan sonra pəhrizə əməl etmək, qidanı kiçik hissələrlə, lakin tez-tez (gündə 5-7 dəfə) qəbul etmək vacibdir. Duz istehlakını azaltmaq, rasionda zülallı məhsulların payını artırmaq vacibdir. Əməliyyatdan sonra erkən aktivləşdirmə göstərişdir.
Profilaktika
Portal hipertenziyanın profilaktikası ilk növbədə virus hepatitlərinin qarşısının alınmasına yönəlmişdir. Bunun üçün B hepatitinə qarşı vaksinasiya aparılır və cinsi əlaqə və ya infeksiyalaşmış qan vasitəsilə yoluxa bilən digər hepatotrop viruslara qarşı təhlükəsizlik tədbirlərinə əməl edilməsi tövsiyə olunur. Fon patologiyası olduqda onun adekvat korreksiyası göstərişdir ki, bu da portal hipertenziyanın inkişaf riskini azaltmağa imkan verir.
Yadda saxla!
Qapı venasında təzyiqin artması olan xəstələrdə tez-tez mədənin selikli qişasının patoloji dəyişməsi ilə xarakterizə olunan portal hipertenziv qastropatiya inkişaf edir. Bu vəziyyətin yayılma tezliyi 9-dan 80%-ə qədər dəyişir. Qastropatiyanın təhlükəsi mədədən kəskin və ya xroniki xarakterli qanaxma riskindədir. Qastropatiya zaman keçdikcə dəyişir. Bəzi hallarda onun tamamilə yox olması mümkündür. Diffuz xarakterli mədə qanaxması inkişaf etdikdə damarları daraldan peptidlər tətbiq edilir. Bu hallarda endoskopik dağlama az effektlidir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Qastroenterologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
