Bronxoektaziya bronxların divarının zədələnməsi nəticəsində onların qalıcı genişlənməsidir. Genişlənmiş bronxlarda selik toplanır, infeksiyalar təkrarlanır, xroniki bəlğəmli öskürək yaranır. Müntəzəm bronxların təmizlənməsi və kəskinləşmələrin vaxtında müalicəsi vəziyyəti nəzarətdə saxlayır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bronxoektatik xəstəlik
- bronxların genişlənməsi
Xəstəlik haqqında
Bronxoektaziya – bronxların divarlarının dağılması və onların dönməz, qalıcı genişlənməsi ilə gedən xroniki ağciyər xəstəliyidir. Sağlam bronxlarda kirpikli epitel və öskürək refleksi seliyi daim yuxarıya, boğaza doğru daşıyır. Bronxoektaziyada bu təmizlənmə mexanizmi pozulur: selik çıxmır, bakteriyalar çoxalır, iltihab bronx divarını daha da zədələyir – «qapalı dövrə» yaranır.
Xəstəlik bir və ya bir neçə paya aid ola bilər və ya ağciyərlərə yayılmış olur. Bronxoektaziya istənilən yaşda rast gəlinir. Uşaqlıqda keçirilmiş ağır pnevmoniyalar, göyöskürək, qızılca, vərəm, eləcə də mukovissidoz və immun çatışmazlıqları onun əsas səbəbləri sırasındadır. Son illərdə kompüter tomoqrafiyasının geniş tətbiqi sayəsində xəstəlik daha tez-tez aşkar edilir, xüsusən orta və ahıl yaşlı insanlarda.
Bronxoektaziya müalicə ilə tam yox olmur, lakin düzgün və müntəzəm qulluq kəskinləşmələrin sayını azaldır, ağciyər funksiyasını qoruyur və həyat keyfiyyətini xeyli yaxşılaşdırır. Bu xəstəlikdə pasiyentin özünün gündəlik fəallığı – bronx drenajı, peyvəndlər, kəskinləşmənin erkən tanınması – dərmanlar qədər vacibdir.
Səbəbləri
Bronxoektaziya müstəqil xəstəlik deyil, bronx divarını zədələyən müxtəlif proseslərin nəticəsidir. Səbəbin müəyyən edilməsi vacibdir, çünki bəzi səbəblərin xüsusi müalicəsi mövcuddur. Buna baxmayaraq, xəstələrin bir qismində aydın səbəb tapılmır (idiopatik bronxoektaziya).
- keçirilmiş ağır ağciyər infeksiyaları – pnevmoniya, vərəm, göyöskürək, qızılca; xüsusən uşaqlıqda keçirildikdə bronx divarını qalıcı zədələyə bilər;
- mukovissidoz – qatı selik ifrazı ilə gedən irsi xəstəlik; gənc yaşda yayılmış bronxoektaziyanın vacib səbəbidir;
- birincili silyar diskineziya – kirpikli epitelin anadangəlmə qüsuru; tez-tez xroniki rinosinusit və otitlə birlikdə olur;
- immun çatışmazlıqları – xüsusən anticisimlərin (immunoqlobulinlərin) çatışmazlığı təkrarlanan infeksiyalara səbəb olur;
- allergik bronxopulmonar aspergilloz – göbələyə qarşı allergik reaksiya; adətən bronxial astması olan xəstələrdə inkişaf edir;
- bronxun yad cisim və ya şişlə tutulması – tutulmanın aşağısında selik toplanır və məhdud bronxoektaziya yaranır;
- AXOX və ağır bronxial astma – uzunmüddətli iltihab bronxoektaziya ilə birləşə bilər;
- sistem xəstəlikləri – revmatoid artrit, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri;
- təkrarlanan aspirasiya – udma pozğunluqları, qastroezofageal reflüks zamanı mədə möhtəviyyatının tənəffüs yollarına düşməsi;
- qeyri-vərəm mikobakteriya infeksiyaları – həm səbəb, həm də xəstəliyin ağırlaşması ola bilər.
Siqaret çəkmə, çirklənmiş hava və tez-tez kəskin respirator infeksiyalar xəstəliyin gedişini ağırlaşdıran amillərdir.
Təsnifat
- yayılmasına görə – lokal (bir seqment və ya pay) və yayılmış (hər iki ağciyərdə) bronxoektaziya;
- bronxların formasına görə – silindrik (bərabər genişlənmə, ən yüngül forma), varikoz (nizamsız, təsbeh şəkilli) və kistoz və ya kisəvari (ən ağır forma);
- mənşəyinə görə – anadangəlmə (nadir) və qazanılmış;
- gedişinə görə – remissiya və kəskinləşmə dövrləri ayırd edilir; kəskinləşmələrin tezliyi xəstəliyin ağırlığını qiymətləndirmək üçün əsas göstəricilərdən biridir.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin əlamətləri zədələnmənin həcmindən və infeksiyanın fəallığından asılıdır. Yüngül hallarda simptomlar az nəzərə çarpır, ağır hallarda isə gündəlik həyatı xeyli məhdudlaşdırır.
- xroniki öskürək – xüsusən səhərlər və bədən vəziyyəti dəyişdikdə, çoxlu bəlğəmlə;
- bəlğəmin xarakterinin dəyişməsi – kəskinləşmədə bəlğəm irinli, sarı-yaşıl, xoşagəlməz iyli olur, miqdarı artır;
- təkrarlanan bronxit və pnevmoniyalar – çox vaxt eyni nahiyədə;
- nəfəs darlığı və xırıltılı tənəffüs – yayılmış zədələnmədə və ya müşayiət edən obstruksiyada;
- yorğunluq, zəiflik, iştahanın azalması – xroniki iltihabın ümumi təsiri;
- qanhayxırma – bəlğəmdə qan zolaqları; genişlənmiş damarların zədələnməsi ilə əlaqədardır;
- döş qəfəsində ağrı – plevranın iltihabı qoşulduqda;
- barmaq uclarının qalınlaşması – uzunmüddətli ağır gedişdə.
Uşaqlarda xəstəlik çox vaxt «heç keçməyən» nəm öskürək, tez-tez təkrarlanan pnevmoniyalar, inkişafda geriləmə ilə özünü göstərir; belə hallarda mukovissidoz və silyar diskineziya istisna edilməlidir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər yüksək qızdırma, nəfəs darlığının kəskin artması, döş qəfəsində güclü ağrı, çaşqınlıq yaranıbsa. Bol qanlı öskürək (ağızdan qan axması, qan laxtaları) təcili vəziyyətdir – dərhal 103-ə zəng edin, xəstəni oturaq vəziyyətdə və ya qanaxma olduğu güman edilən tərəfə uzadılmış vəziyyətdə saxlayın və təkbaşına xəstəxanaya getməyə çalışmayın.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu pulmonoloq qoyur. Həkim şikayətləri, öskürəyin və bəlğəmin xarakterini, uşaqlıqda keçirilmiş xəstəlikləri, kəskinləşmələrin tezliyini öyrənir, ağciyərləri dinləyir: genişlənmiş bronxların üzərində çox vaxt nəm xırıltılar eşidilir.
- döş qəfəsinin yüksək ayırdetmə qabiliyyətli KT-si – əsas müayinə; bronxların genişlənməsini, formasını və yayılmasını göstərir; adi rentgenoqrafiya yüngül dəyişiklikləri çox vaxt görmür;
- spirometriya – ağciyər funksiyasını və bronx keçiriciliyinin pozulma dərəcəsini qiymətləndirir;
- bəlğəmin bakterioloji əkilməsi – törədicini, o cümlədən göy irin çöpünü və mikobakteriyaları aşkar edir, antibiotiklərə həssaslığı müəyyən edir;
- qanın ümumi analizi və iltihab göstəriciləri – kəskinləşmənin fəallığını qiymətləndirmək üçün;
- səbəbin axtarılması – immunoqlobulinlər, mukovissidoz üçün tər testi, aspergilloz üçün allergik testlər, göstərişə görə genetik müayinə;
- bronxoskopiya – göstərişə görə: yad cisim və ya şiş şübhəsi, qanaxma mənbəyinin axtarılması, material götürülməsi;
- pulsoksimetriya, exokardioqrafiya – ağır hallarda tənəffüs çatışmazlığını və ağciyər hipertenziyasını qiymətləndirmək üçün.
Differensial diaqnostika AXOX, bronxial astma, vərəm, ağciyər xərçəngi və xroniki bronxitlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- tez-tez kəskinləşmələr və pnevmoniyalar – hər kəskinləşmə bronxları əlavə zədələyir;
- ağciyər qanaxması – həyat üçün təhlükəli ola bilər və təcili yardım tələb edir;
- ağciyər absesi, empiyema – irinli boşluqların və ya plevra boşluğunda irinin yaranması;
- xroniki tənəffüs çatışmazlığı, ağciyər ürəyi – ağır yayılmış formalarda;
- davamlı bakteriyalarla xroniki infeksiya – müalicəni çətinləşdirir;
- amiloidoz – uzunmüddətli irinli prosesin nadir ağırlaşması.
Müalicə
Müalicənin məqsədi bronxlarda seliyin toplanmasının qarşısını almaq, infeksiyaya nəzarət etmək, kəskinləşmələrin sayını azaltmaq və mümkünsə xəstəliyin səbəbini aradan qaldırmaqdır. Plan pulmonoloq tərəfindən fərdi qaydada tərtib edilir.
- Bronxların təmizlənməsi – hər gün drenaj gimnastikası, xüsusi tənəffüs texnikaları (aktiv tənəffüs tsikli, idarə olunan öskürək), ekspirator müqavimət yaradan cihazlar; lazım olduqda həkim təyinatı ilə seliyi durulaşdıran inhalyasiyalar (məsələn, hipertonik duzlu məhlul; adətən ondan əvvəl bronxolitik inhalyasiya edilir).
- Kəskinləşmələrin müalicəsi – bəlğəm əkilməsinin nəticəsinə görə seçilən antibiotiklər; kurs adətən standart kəskin infeksiyalardan uzun olur. Ağır hallarda müalicə stasionarda, venadaxili aparılır.
- Tez-tez kəskinləşmələrdə – makrolid qrupundan uzunmüddətli antibiotik terapiyası və ya inhalyasion antibiotiklər, yalnız mütəxəssis nəzarəti ilə.
- Göy irin çöpü ilk dəfə aşkar edildikdə – onu eradikasiya etmək üçün xüsusi antibiotik kursu tövsiyə oluna bilər.
- Səbəbin müalicəsi – immunoqlobulin əvəzedici terapiyası, aspergillozun müalicəsi, reflüksün nəzarəti, yad cismin çıxarılması.
- Bronxolitiklər və inhalyasion preparatlar – müşayiət edən astma və ya AXOX olduqda.
- Cərrahi müalicə – bir paya məhdud, müalicəyə tabe olmayan zədələnmədə ağciyər hissəsinin çıxarılması; təkrarlanan qanaxmada bronxial arteriyaların embolizasiyası.
- Ağır tənəffüs çatışmazlığında – oksigen terapiyası, seçilmiş hallarda ağciyər transplantasiyası barədə qərar.
Evdə pasiyent bronx drenajını hər gün etməli, kifayət qədər maye qəbul etməli, kəskinləşmə əlamətlərini – bəlğəmin miqdarının və rənginin dəyişməsini, qızdırmanı – vaxtında tanımalıdır. Antibiotikləri özbaşına başlamaq və ya kursu yarımçıq dayandırmaq, öskürəyi boğan dərmanlarla bəlğəmin çıxmasına mane olmaq olmaz.
Reabilitasiya
Ağciyər reabilitasiyası, fiziki aktivlik və bronx drenajı texnikalarının fizioterapevtlə öyrənilməsi xəstəliyin nəzarətinin əsas hissəsidir. Müntəzəm gəzinti, üzgüçülük, nəfəs məşqləri dözümlülüyü artırır və seliyin çıxmasını yaxşılaşdırır. Reabilitasiya proqramı xəstənin vəziyyətinə uyğun seçilir və adi gündəlik həyata qayıtmağa, nəfəs darlığına daha yaxşı dözməyə kömək edir. Düzgün qidalanma və normal bədən çəkisinin qorunması da bərpada vacib rol oynayır.
Profilaktika
- uşaqların göyöskürək, qızılca, pnevmokok və hemofil infeksiyasına qarşı təqvimə uyğun peyvəndlənməsi;
- diaqnoz qoyulmuş insanlar üçün mövsümi qrip və pnevmokok peyvəndləri;
- pnevmoniyaların və vərəmin vaxtında və tam müalicəsi;
- siqaretdən imtina, passiv siqaret tüstüsündən uzaq durmaq;
- yad cisim aspirasiyası şübhəsində təcili tibbi yardım və bronxoskopiya;
- reflüks və udma pozğunluqlarının müalicəsi;
- bronxoektaziya olan xəstələrdə – gündəlik bronx drenajı və kəskinləşmələrin erkən müalicəsi ilə xəstəliyin irəliləməsinin qarşısının alınması.
Hansı həkimə müraciət etməli
Bronxoektaziyanın diaqnostikası və müalicəsi ilə pulmonoloq, uşaqlarda isə pediatr və uşaq pulmonoloqu məşğul olur. Cərrahi müalicə məsələsini torakal cərrah həll edir.
Yadda saxla!
Bronxoektaziyada gündəlik bronx drenajı dərmanlar qədər vacibdir.
- Bəlğəmin rəngi və miqdarı dəyişərsə, qızdırma yaranarsa, vaxtında həkimə müraciət edin.
- Antibiotikləri özbaşına qəbul etməyin – onlar bəlğəm əkilməsinə görə seçilməlidir.
- Qrip və pnevmokok peyvəndlərini vaxtında vurdurun, siqaretdən imtina edin.
- Bol qanlı öskürək zamanı dərhal 103-ə zəng edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Mukovissidoz (kistoz fibroz)
- Ağciyərlərin xroniki obstruktiv xəstəliyi (AXOX)
- Pnevmoniya
- Ağciyər və sümük vərəmi
- Bronxial astma
- Aspergilloz
- İmmunçatışmazlıq
- Xroniki öskürək
- Ağciyər absesi
- Ağciyər arteriyasının tromboemboliyası
- Ağciyər emfizeması
- Ağciyər fibrozu
- Ağciyər hipertenziyası
- Ağciyər ödemi
- Ağciyər xərçəngi
Faydalı Məqalələr
Tənəffüs gimnastikası
Tənəffüs orqanizmdəki fizioloji funksiyalara təsir edən ən vacib proseslərdən biridir. Yaxşı inkişaf etmiş tənəffüs aparatı hüceyrələrin tam dəyərli…
İstiqamət: Müalicəvi fiziki kültür
Suallar və cavablar
Genişlənmiş bronxlar adətən normal formaya qayıtmır, lakin düzgün müalicə ilə kəskinləşmələr azalır və xəstəliyin irəliləməsi ləngiyir. Məhdud zədələnmədə cərrahi müalicə xəstəliyi aradan qaldıra bilər. Müalicənin uğuru çox vaxt pasiyentin gündəlik qulluğa necə əməl etməsindən asılıdır.
Xəstəliyin özü yoluxucu deyil. Lakin kəskinləşmələri törədən bakteriyalar və viruslar başqalarına keçə bilər, ona görə əl gigiyenasına, öskürərkən ağzı örtməyə və şəxsi əşyalardan yalnız özü istifadə etməyə əməl etmək lazımdır.
Texnikanı fizioterapevt və ya pulmonoloq fərdi şəkildə öyrədir: bədən vəziyyəti, nəfəs alma texnikası və öskürmə üsulları. Gimnastika hər gün, kəskinləşmədə isə daha tez-tez aparılır. Yeməkdən dərhal sonra deyil, ac qarına və ya yeməkdən bir müddət sonra etmək rahatdır.
Bəli, mülayim fiziki aktivlik tövsiyə olunur: gəzinti, üzgüçülük, velosiped, nəfəs məşqləri. Hərəkət seliyin çıxmasına kömək edir və dözümlülüyü artırır. Yükün həcmini xəstəliyin ağırlığına görə həkim və ya fizioterapevtlə razılaşdırmaq lazımdır.
Bronxoektaziyası olan qadınlar hamilə qala və uşaq doğa bilərlər, lakin hamiləliyi əvvəlcədən planlaşdırmaq və pulmonoloqla məsləhətləşmək vacibdir. Bronx drenajı hamiləlik zamanı da davam etdirilir, dərmanlar isə dölün təhlükəsizliyi nəzərə alınaraq seçilir. Kəskinləşmə əlamətləri yarandıqda gecikmədən həkimə müraciət etmək lazımdır.
Bronx drenajını daha tez-tez etmək, kifayət qədər maye qəbul etmək və həkimə müraciət etmək lazımdır. Bəlğəm nümunəsini antibiotik başlanmazdan əvvəl əkinə vermək müalicənin düzgün seçilməsinə kömək edir. Nəfəs darlığı kəskin artarsa və ya bol qanlı öskürək yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin.
Mövzu üzrə məqalələr
Bronxoskopiya (FBS)
Bronxoskopiya (fibrobronxoskopiya, FBS) – yuxarı və aşağı tənəffüs yollarının vəziyyətini vizual olaraq qiymətləndirməyə, həmçinin müalicəvi manipulyasiyalar aparmağa imkan…
İstiqamət: Pulmonologiya
Preastma (preastmatik sindrom)
Preastma — bronxial astmadan əvvəl gələn və tənəffüs yollarının artmış reaktivliyi ilə bağlı olan vəziyyətdir. Ədəbiyyatda onu həmçinin…
İstiqamət: Pulmonologiya
Yüksək intensivlikli Super Inductive System maqnitoterapiya aparatında pnevmoniyadan sonra tənəffüs reabilitasiyası
Pnevmoniya ağciyərlərdə iltihabi proseslə xarakterizə olunan və insanın bütün tənəffüs sisteminə təsir edən kəskin xəstəlikdir. Pnevmoniya infeksiya nəticəsində…
İstiqamət: Fizioterapiya / Pulmonologiya
Spirometriya
Spirometriya və ya spiroqrafiya – xüsusi cihazın (spirometr və ya spiroqraf) köməyi ilə xarici tənəffüs funksiyasının müayinəsini aparmağa…
İstiqamət: Pulmonologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
