Karbunkul bir neçə qonşu tük follikulunun və ətraf toxumanın irinli-nekrotik iltihabıdır. Adi çibandan daha dərin və ağır gedir, çox vaxt hərarətlə müşayiət olunur və cərrahi müalicə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bir neçə follikulun irinli-nekrotik iltihabı
- birləşmiş çibanlar
- Carbunculus
Xəstəlik haqqında
Karbunkul əksər hallarda qızılı stafilokokun yaratdığı kəskin infeksiyadır. İltihab bir neçə qonşu tük follikulunu və piy vəzini tutur, dərinin və dərialtı piy toxumasının geniş sahəsinə yayılır. Mərkəzdə toxuma ölür (nekroz), irin isə dəridə yaranan bir neçə deşikdən xaric olur – səthi «ələk» görünüşü alır.
Karbunkul daha çox boyunun arxa səthində, kürəkdə, beldə, budlarda və sağrıda – dərinin qalın olduğu və sürtünməyə məruz qalan yerlərdə yaranır. O, adi çibandan fərqli olaraq ümumi əlamətlərlə – hərarət, üşütmə, halsızlıq – gedir və müalicə olunmadıqda ağır ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
Xəstəlik daha çox orta və yaşlı kişilərdə, xüsusilə şəkərli diabeti olanlarda rast gəlinir. Üz nahiyəsindəki, xüsusən burun və yuxarı dodaq nahiyəsindəki karbunkullar təhlükəlidir, çünki infeksiya venalar vasitəsilə kəllə boşluğuna yayıla bilər. Belə karbunkullar stasionarda müalicə olunur.
Səbəbləri
Karbunkulun bilavasitə səbəbi bakterial infeksiyadır, lakin onun inkişafı üçün adətən orqanizmin müdafiəsini zəiflədən amillər lazımdır:
- Qızılı stafilokok – əsas törədicidir, o cümlədən bir çox antibiotiklərə, xüsusilə metisillinə davamlı ştammlar;
- Şəkərli diabet – ən mühüm risk amillərindən biridir; yüksək qan şəkəri infeksiyaya qarşı müdafiəni zəiflədir və sağalmanı ləngidir;
- İmmunitetin zəifləməsi – qlükokortikoidlərin və immunosupressorların qəbulu, onkoloji xəstəliklər, HİV infeksiyası;
- Piylənmə – dəri qırışlarında tərləmə və sürtünmə;
- Dərinin mikrotravmaları – qırxma, qaşınma, paltarın sürtünməsi;
- Gigiyenanın pozulması, güclü tərləmə, isti və rütubətli şərait;
- Furunkulyoz və stafilokok daşıyıcılığı – burun boşluğunda stafilokok daşıyıcılığı təkrarlanan infeksiyalara səbəb ola bilər;
- Xroniki xəstəliklər – böyrək və qaraciyər çatışmazlığı, anemiya, qidalanma pozğunluğu;
- Çibanın sıxılması – infeksiyanı dərin toxumalara yayaraq karbunkula çevrilməsinə səbəb ola bilər.
Təsnifat
- Yerləşməsinə görə – boyun, kürək, bel, sağrı, ətraflar, üz; üz karbunkulu xüsusilə təhlükəli forma hesab olunur;
- Ölçüsünə görə – məhdud və geniş karbunkullar;
- Gedişinə görə – ağırlaşmamış və ağırlaşmış (fleqmona, limfangit, tromboflebit, sepsis ilə).
Klinik mənzərə
Karbunkul adətən bir neçə gün ərzində inkişaf edir və mərhələli gedişlə xarakterizə olunur:
- dəridə ağrılı, bərk, qırmızı, sonra qırmızı-bənövşəyi şiş; ətrafında ödem;
- bir neçə gün ərzində şişin böyüməsi və mərkəzdə bir neçə irinli «baş» yaranması;
- irinin bir neçə deşikdən xaric olması, sonra mərkəzdə boz-yaşıl ölü toxuma və dərin yara;
- güclü, döyüntülü, bəzən yuxuya mane olan ağrı;
- hərarət, üşütmə, halsızlıq, iştahsızlıq, baş ağrısı;
- yaxın limfa düyünlərinin böyüməsi və ağrılı olması.
Ölü toxuma təmizləndikdən sonra yara tədricən dolur və çapıqla sağalır. Şəkərli diabeti olan və yaşlı insanlarda karbunkul daha geniş və ağır gedə bilər, hərarət isə bəzən yüksək olmur. Uşaqlarda karbunkul nadir hallarda rast gəlinir və mütləq həkim baxışı tələb edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər:
- karbunkul üzdə, xüsusən burun, yuxarı dodaq və ya göz nahiyəsindədir;
- şişdən yuxarıya doğru qırmızı zolaqlar uzanır, qızartı sürətlə yayılır;
- yüksək hərarət, titrəmə, ürəkdöyünmə, güclü halsızlıq var;
- şiddətli baş ağrısı, ənsə əzələlərinin gərginliyi, göz ətrafında şişkinlik, görmənin pozulması yaranır – bu hallarda dərhal 103-ə zəng edin.
Şəkillərdə əlamətlər
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz adətən cərrah və ya dermatoloq tərəfindən baxış zamanı qoyulur – karbunkulun görünüşü olduqca xarakterikdir. Həkim xəstəliyin nə vaxt başladığını, hərarəti, əvvəlki çibanları, diabet və digər xroniki xəstəliklərin olmasını, qəbul edilən dərmanları soruşur.
- İrinin mikrobioloji əkini antibiotiklərə həssaslığın təyini ilə – törədicini və effektiv preparatları müəyyən edir;
- Ümumi qan analizi və C-reaktiv zülal – iltihabın ağırlığını göstərir;
- Qanda qlükoza və qlikləşmiş hemoqlobin – diaqnoz qoyulmamış diabeti və ya onun pis kompensasiyasını aşkar edir;
- Qanın sterilliyə əkini – sepsis şübhəsində;
- Yumşaq toxumaların USM-i – irinli ocağın dərinliyini və həcmini qiymətləndirmək üçün;
- KT və ya MRT – üz karbunkulunda kəllədaxili ağırlaşma şübhəsi olduqda.
Differensial diaqnostika adi çiban, abses, iltihablaşmış ateroma (piy kistası), qızılyel, qarayara və dəri şişləri ilə aparılır.
Xidmətlər
- Karbunkulun açılması
- Absesin açılması
- Yaraya sarğı qoyulması (sarğının dəyişdirilməsi)
- Antibiotiklərə və bakteriofaqlara həssaslığın müəyyən edilməsi ilə mikroflora əkini
- Klinik qan analizi: ümumi analiz, leykosit formulu, EÇS (ÜQA, LF, EÇS) qan yaxmasının məcburi əl mikroskopiyası ilə
- Qanda qlükoza
Ağırlaşmalar
- Fleqmona və abses – irinli prosesin ətraf toxumalara yayılması;
- Limfangit və limfadenit – limfa damarlarının və düyünlərinin iltihabı;
- Tromboflebit – yaxınlıqdakı venaların iltihabı;
- Sepsis – infeksiyanın qana keçməsi, həyat üçün təhlükəli vəziyyət;
- Üz karbunkulunda – kəllədaxili venoz sinusların trombozu, meningit, beyin absesi;
- Geniş və kobud çapıqlar.
Müalicə
Karbunkulun müalicəsi cərrah tərəfindən aparılır və adətən cərrahi və dərman üsullarının birləşməsini tələb edir.
- Cərrahi müalicə – yerli və ya ümumi anesteziya altında karbunkulun açılması, ölü toxumaların çıxarılması və drenaj; sonra müntəzəm sarğılar, yaranın təmizlənməsinə nəzarət;
- Antibakterial müalicə – stafilokoka təsir edən preparatlar; ağır hallarda əvvəlcə venadaxili, sonra əkin nəticəsinə görə dəqiqləşdirilir; müalicə kursunu yarıda kəsmək olmaz;
- Ağrıkəsici preparatlar – həkimin təyini ilə;
- Diabetdə – qan şəkərinə ciddi nəzarət, lazım olduqda endokrinoloqla birlikdə müalicənin korreksiyası; bu, yaranın sağalması üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır;
- Stasionar müalicə – üz karbunkulunda, ağır ümumi vəziyyətdə, geniş zədələnmədə və immunçatışmazlıqda;
- Yaranın sağalma dövrü – böyük yaralarda bəzən sonradan tikiş və ya dəri plastikası tələb olunur.
Evdə pasiyent sarğını təmiz və quru saxlamalı, həkimin göstərişlərinə uyğun yaraya qulluq etməli, hərarəti izləməli, bol maye qəbul etməlidir. Sarğıdan sonra əllər yaxşıca yuyulmalıdır.
Nə etmək olmaz: karbunkulu sıxmaq, iynə ilə deşmək, evdə açmaq, isti vanna qəbul etmək, sauna və hamama getmək, xalq məlhəmləri qoymaq və antibiotikləri özbaşına qəbul etmək – bu, infeksiyanın yayılmasına və ağırlaşmalara səbəb olur.
Reabilitasiya
Karbunkul açıldıqdan sonra yaranın tam sağalması bir neçə həftə çəkə bilər. Bu dövrdə sarğılar həkimin göstərdiyi tezlikdə aparılır, yaranın təmizlənməsi və qranulyasiya toxuması ilə dolması izlənilir. Yara sahəsində qızartının artması, irinin yenidən çoxalması, xoşagəlməz qoxu və ya hərarətin qayıtması həkimə təkrar müraciət üçün səbəbdir.
Sağalma dövründə yara olan nahiyəni sürtünmədən və təzyiqdən qorumaq, sıx paltar geyinməmək, hovuz, açıq su hövzələri, hamam və saunadan çəkinmək tövsiyə olunur. Balanslaşdırılmış, zülalla zəngin qidalanma və diabetdə qan şəkərinə yaxşı nəzarət yaranın daha tez bağlanmasına kömək edir. Sağaldıqdan sonra qalan çapığa günəşdən qoruyucu vasitələrlə qulluq etmək olar; kobud çapıqlarda dermatoloqla məsləhətləşmək lazımdır.
Profilaktika
- dərinin gigiyenası, kiçik zədələrin, kəsiklərin və qaşınmaların vaxtında antiseptiklə emalı;
- çibanları sıxmamaq, vaxtında həkimə müraciət etmək;
- şəkərli diabetdə qan şəkərinin hədəf səviyyədə saxlanması;
- təkrarlanan furunkulyozda stafilokok daşıyıcılığının müayinəsi və həkimin tövsiyəsi ilə dekolonizasiya;
- şəxsi gigiyena əşyalarından – dəsmal, ülgüc, paltar – ayrı istifadə;
- normal bədən çəkisinin saxlanması, tərləyən qırışlara qulluq;
- yataq dəstinin və dəsmalların isti suda yuyulması.
Hansı həkimə müraciət etməli
Karbunkul şübhəsində cərraha müraciət etmək lazımdır. Təkrarlanan çiban və karbunkullarda endokrinoloq və dermatoloqun müayinəsi tövsiyə olunur.
Yadda saxla!
Karbunkulu evdə sıxmaq və ya açmaq infeksiyanın yayılmasına səbəb olur.
- Bir neçə irinli «başı» olan ağrılı şiş və hərarət varsa, cərraha müraciət edin.
- Üzdə, xüsusən burun və yuxarı dodaq nahiyəsində irinli ocaq varsa, gecikmədən həkimə müraciət edin.
- Təkrarlanan çiban və karbunkullarda qan şəkərini yoxlatdırın.
- Antibiotikləri yalnız həkimin təyini ilə və tam kurs şəklində qəbul edin.
Suallar və cavablar
Çiban bir tük follikulunun iltihabıdır. Karbunkul isə bir neçə follikulu birləşdirən, daha dərin və geniş iltihabdır, çox vaxt hərarət və halsızlıqla gedir və adətən cərrahi müalicə tələb edir.
Onu yaradan stafilokok təmas və ümumi əşyalar vasitəsilə başqalarına keçə bilər. Ona görə şəxsi dəsmal və gigiyena əşyalarından istifadə etmək, əlləri yumaq vacibdir.
Erkən dövrdə isti kompres bəzən irinin yetişməsini sürətləndirir, lakin karbunkulda ağır gedişə görə özbaşına müalicə tövsiyə olunmur, üz nahiyəsində isə istilik qəti qadağandır. Taktikanı cərrah seçməlidir.
Yaranın sağalması onun ölçüsündən asılıdır və bir neçə həftə davam edə bilər. Müntəzəm sarğılar və diabetə nəzarət sağalmanı sürətləndirir.
Kiçik, erkən mərhələdə olan karbunkullarda bəzən dərman müalicəsi kifayət edir, lakin əksər hallarda irinli ocağın açılması və təmizlənməsi lazımdır. Antibiotiklər irin toplusuna zəif nüfuz edir, ona görə yalnız onlara arxalanmaq olmaz.
Bəli, xüsusən diabet, immunitetin zəifliyi və stafilokok daşıyıcılığı olduqda. Belə hallarda həkim səbəbi araşdırır və təkrarlanmanın qarşısını almaq üçün tədbirlər təyin edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
