Q qızdırması Coxiella burnetii bakteriyasının törətdiyi zoonoz infeksiyadır. İnsan əsasən mal-qara, qoyun və keçilərin doğuşu zamanı çirklənmiş toz və aerozolu tənəffüs etməklə yoluxur. Qripəbənzər qızdırma, pnevmoniya və ya hepatitlə gedir, bəzən xroniki formaya keçir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Koksielloz
- Q-qızdırma
Xəstəlik haqqında
Q qızdırması heyvanlardan insana keçən bakterial infeksiyadır. Törədici – Coxiella burnetii – hüceyrədaxili yaşayan bakteriyadır, ətraf mühitə çox davamlıdır: quruluğa, istiyə və bir çox dezinfeksiyaedici vasitələrə dözür, külək vasitəsilə uzaq məsafələrə yayıla bilir. Yoluxmaq üçün çox az miqdarda bakteriya kifayətdir.
Əsas mənbə mal-qara, qoyun və keçilərdir, bəzən it, pişik və digər heyvanlar da ola bilər. Yoluxmuş heyvanlar adətən xəstələnmir, lakin doğuş zamanı ciftdə, döl suyunda, həmçinin süd, sidik və nəcisdə çoxlu bakteriya ifraz edir. Xəstəlik dünyanın demək olar ki, bütün bölgələrində, xüsusən heyvandarlığın inkişaf etdiyi kənd yerlərində rast gəlinir.
Yoluxmuş insanların böyük hissəsində infeksiya əlamətsiz keçir. Kəskin forma çox vaxt yaxşı nəticələnir, lakin ürək qapaq xəstəliyi, damar protezi və ya anevrizması olan insanlarda, immuniteti zəif olanlarda və hamilələrdə uzunmüddətli (xroniki) infeksiya – ilk növbədə endokardit – inkişaf edə bilər. Bu forma aylar və hətta illər sonra üzə çıxa bilər, buna görə risk qrupunda olan insanlar kəskin infeksiyadan sonra müşahidədə qalmalıdır.
Səbəbləri
Xəstəliyin səbəbi Coxiella burnetii bakteriyasıdır. İnsan əsasən çirklənmiş havanı tənəffüs etməklə yoluxur. Yoluxma yolları və risk amilləri:
- Heyvanların doğuşu və düşük zamanı – cift, döl suyu və ölü döllə çirklənmiş toz və aerozolun tənəffüsü; ən əsas yoluxma yoludur.
- Peşə riski – heyvandarlıq fermalarında, baytarlıqda, kəsim məntəqələrində, ət, yun və dəri emalında işləyən insanlar.
- Fermalara yaxın yaşamaq – bakteriya küləklə yayıldığından heyvanlarla birbaşa təması olmayan insanlar da yoluxa bilər.
- Qaynadılmamış süd və ondan hazırlanmış məhsullar – nadir yoluxma yoludur.
- Gənələr – heyvanlar arasında infeksiyanın yayılmasında rol oynayır, insana keçməsi nadirdir.
- Ağır gedişə meyl – ürək qapaqlarının xəstəliyi və protezləri, damar protezləri və anevrizmalar, immunitetin zəifliyi, hamiləlik.
İnsandan insana ötürülmə praktiki olaraq baş vermir; çox nadir hallarda qan köçürmə, doğuş və ya cinsi yolla ötürülmə təsvir olunub.
Formaları
- Əlamətsiz infeksiya – insan yoluxur, lakin xəstələnmir; sonradan qanda anticisimlər aşkar olunur.
- Kəskin Q qızdırması – qripəbənzər qızdırma, pnevmoniya və ya hepatit şəklində gedir; adətən bir neçə həftəyə keçir.
- Xroniki (davamlı lokal) infeksiya – aylar və ya illər sonra endokardit, damar infeksiyası, sümük və oynaq zədələnməsi şəklində üzə çıxır; uzunmüddətli müalicə tələb edir.
- İnfeksiyadan sonrakı yorğunluq sindromu – bəzi pasiyentlərdə kəskin dövrdən sonra uzun müddət davam edən halsızlıq.
Klinik mənzərə
Gizli dövr adətən iki-üç həftə davam edir. Kəskin forma çox vaxt qəfil başlayır:
- qəfil yüksək hərarət, üşütmə, güclü tərləmə;
- güclü baş ağrısı, xüsusən alın nahiyəsində, gözlərin arxasında ağrı;
- əzələ və oynaq ağrıları, halsızlıq;
- quru öskürək, döş ağrısı – pnevmoniya əlamətləri;
- sağ qabırğaaltı nahiyədə ağrı, ürəkbulanma, bəzən sarılıq – hepatit əlamətləri;
- bəzən səpgi, ürək ətrafı kisənin və ya beyin qişalarının iltihabı;
- uzun sürən yorğunluq.
Xroniki formada aylar sonra uzun sürən və ya dalğavari qızdırma, arıqlama, gecə tərləmələri, nəfəs darlığı, ayaqlarda ödem kimi ürək çatışmazlığı əlamətləri yaranır. Uşaqlarda infeksiya adətən daha yüngül keçir, bəzən yalnız qızdırma və səpgi olur. Hamiləlikdə infeksiya əlamətsiz keçə bilər, lakin dölə təhlükə yaradır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər güclü nəfəs darlığı, döşdə ağrı, şüurun qarışması, ensə əzələlərinin gərginliyi və ya çox güclü baş ağrısı varsa, hamilə qadında qızdırma yaranıbsa, ürək qapaq xəstəliyi olan insanda səbəbi aydın olmayan qızdırma uzanırsa. Vəziyyət ağırdırsa, 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Əlamətlər spesifik olmadığından diaqnoz üçün epidemioloji anamnez həlledicidir. Həkim heyvanlarla təmas, fermada və ya kəsim məntəqəsində iş, kənd yerlərində olmaq, qaynadılmamış süd içmək barədə soruşur, ürək qapaq xəstəliyinin və protezlərin olub-olmamasını dəqiqləşdirir.
- Coxiella burnetii-yə qarşı anticisimlər (faza I və faza II) – infeksiyanı təsdiqləyir, kəskin və xroniki formanı ayırd etməyə imkan verir; nəticə bir neçə həftə sonra təkrar analizlə dəqiqləşdirilir;
- qanda PZR – xəstəliyin ilk günlərində, anticisimlər hələ yaranmamışkən törədicinin genetik materialını aşkar edir;
- ümumi qan analizi, qaraciyər testləri – iltihabı və qaraciyər zədələnməsini göstərir;
- ağciyərlərin rentgenoqrafiyası – pnevmoniyanın aşkarlanması;
- exokardioqrafiya – risk qrupunda endokarditin istisna edilməsi;
- lazım olduqda KT və ya PET-KT – damar və digər infeksiya ocaqlarının axtarışı.
Differensial diaqnostika qrip və digər virus infeksiyaları, atipik pnevmoniyalar, bruselyoz, virus hepatitləri və başqa səbəblərdən olan endokarditlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- xroniki endokardit – ürək qapaqlarının zədələnməsi, ürək çatışmazlığı;
- damar protezlərinin və anevrizmaların infeksiyası;
- osteomielit və oynaq infeksiyası;
- miokardit, perikardit, meningoensefalit – nadir;
- hamiləlikdə – düşük, dölün inkişafının ləngiməsi, vaxtından əvvəl doğuş;
- qaraciyər zədələnməsi – adətən yüngül hepatit, nadir hallarda ağır gediş;
- infeksiyadan sonrakı uzunmüddətli yorğunluq sindromu – aylarla davam edən halsızlıq, yuxu pozuntusu, diqqətin zəifləməsi.
Müalicə
Q qızdırması antibiotiklərlə müalicə olunur. Müalicəni infeksionist təyin edir; antibiotikin növü və müddəti xəstəliyin formasından, yaşdan, hamiləlikdən və ürək-damar risk amillərindən asılıdır.
- Kəskin forma – tetrasiklin qrupundan antibiotiklər; müalicə əlamətlər başlayandan sonra ilk günlərdə başlandıqda ən effektivdir, hərarət adətən bir neçə gün ərzində düşür;
- Xroniki forma və endokardit – iki preparatın uzunmüddətli kombinasiyası, mütəxəssis nəzarəti ilə, anticisim səviyyələri müntəzəm izlənməklə; zədələnmiş qapağın və ya damar protezinin dəyişdirilməsi üçün bəzən cərrahi müdaxilə lazım olur;
- Hamiləlikdə – hamiləlik üçün təhlükəsiz sayılan antibiotiklər, həkim tərəfindən seçilir; hamiləlik və doğuşdan sonra müşahidə davam etdirilir;
- Uşaqlarda – antibiotik və müalicə müddəti yaşa və vəziyyətin ağırlığına görə həkim tərəfindən seçilir;
- Simptomatik müalicə – hərarətsalıcılar, kifayət qədər maye, istirahət.
Ürək qapaq xəstəliyi və ya damar protezi olan pasiyentlərdə kəskin infeksiyadan sonra bir müddət ərzində exokardioqrafiya və anticisim analizləri ilə müşahidə aparılır ki, xroniki forma vaxtında aşkar olunsun.
Kəskin formanın proqnozu adətən yaxşıdır: vaxtında başlanan müalicə ilə əksər pasiyentlər tam sağalır. Lakin bəzi insanlarda halsızlıq və tez yorulma həftələrlə, hətta aylarla davam edə bilər; bu dövrdə yükü tədricən artırmaq, rejimə riayət etmək və həkimin nəzarətində qalmaq məsləhətdir.
Evdə: bol maye için, yataq rejiminə riayət edin, hərarəti izləyin, antibiotiki həkimin təyin etdiyi müddət tamamlanana qədər qəbul edin.
Nə etmək olmaz: antibiotiki özbaşına seçmək və ya hərarət düşən kimi dayandırmaq, uşaqlara aspirin vermək, uzun sürən qızdırmanı «adi soyuqdəymə» sayıb həkimə müraciəti gecikdirmək.
Profilaktika
- heyvandarlıqda doğuş materiallarının (cift, ölü döl) düzgün məhv edilməsi, tövlələrin təmizlənməsi;
- fermalarda, baytarlıqda və kəsim məntəqələrində qoruyucu geyim, əlcək və respiratorlardan istifadə;
- işdən sonra əlləri yumaq, iş paltarını evə aparmamaq;
- yalnız qaynadılmış və ya pasterizə olunmuş süd və süd məhsulları;
- ürək qapaq xəstəliyi olan, immuniteti zəif olan və hamilə qadınların heyvandarlıq obyektlərində, xüsusən doğuş dövründə işdən çəkinməsi;
- heyvanlarda infeksiyaya baytar nəzarəti; bəzi ölkələrdə risk qrupları üçün peyvənd mövcuddur.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qızdırma və heyvanlarla təmas olduqda terapevt və ya infeksionistə müraciət edin. Ürək zədələnməsi şübhəsində kardioloq, hamiləlikdə ginekoloq da müalicəyə cəlb olunur.
Yadda saxla!
Heyvanlarla işləyən insanda səbəbi aydın olmayan qızdırma və pnevmoniya olduqda Q qızdırması düşünülməlidir.
- Həkimə heyvanlarla təmas barədə mütləq məlumat verin.
- Ürək qapaq xəstəliyiniz və ya damar protezi varsa, kəskin infeksiyadan sonra müşahidədə qalın.
- Antibiotik müalicəsini sonadək tamamlayın.
- Qaynadılmamış süd içməyin.
Suallar və cavablar
Xeyr, praktiki olaraq insandan insana keçmir. Ailə üzvləri eyni mənbədən – heyvanlardan və ya çirklənmiş tozdan – yoluxa bilər. Xəstənin təcrid olunmasına ehtiyac yoxdur.
Ad ingilis dilində «query» – «sual» sözündən götürülüb, çünki xəstəlik ilk təsvir edildikdə onun səbəbi məlum deyildi.
Xroniki formada müalicə uzun müddət – adətən bir il yarımdan iki ilədək və daha çox – aparılır. Müddət mütəxəssis tərəfindən anticisim səviyyələrinə və vəziyyətin dinamikasına görə müəyyən edilir.
Keçirilmiş infeksiyadan sonra adətən davamlı immunitet yaranır və təkrar xəstələnmə nadirdir. Lakin risk qrupunda olan insanlarda infeksiya orqanizmdə qalıb sonradan xroniki forma kimi üzə çıxa bilər.
Hamiləlikdə infeksiya düşük, dölün inkişafının ləngiməsi və vaxtından əvvəl doğuş riskini artırır, xroniki formaya keçmə ehtimalı da yüksəkdir. Buna görə hamilə qadınlar heyvanların doğuşunda iştirak etməməli, qızdırma olduqda isə dərhal həkimə müraciət etməlidir.
Pasterizə olunmamış süddən hazırlanmış məhsullar nəzəri olaraq yoluxma mənbəyi ola bilər, lakin bu yol nadirdir. Qaynadılmış və ya pasterizə olunmuş süddən hazırlanmış məhsullar təhlükəsizdir.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
