Böyrək arteriyasının stenozu böyrəyi qanla təmin edən arteriyanın daralmasıdır. Ağır, çətin idarə olunan arterial hipertenziyaya və böyrək funksiyasının azalmasına səbəb ola bilər; diaqnoz damarların görüntülənməsi ilə qoyulur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Renovaskulyar hipertenziya
- renal arteriya stenozu
- işemik nefropatiya
Xəstəlik haqqında
Böyrək arteriyasının stenozu aortadan çıxaraq böyrəyi qanla təmin edən arteriyanın daralmasıdır. Daralma nəticəsində böyrəyə daha az qan gəlir. Böyrək bunu ümumi təzyiqin aşağı düşməsi kimi «qəbul edir» və renin hormonunu artıq hasil edir. Renin-angiotenzin-aldosteron sistemi fəallaşır: damarlar daralır, orqanizmdə natrium və su saxlanılır, arterial təzyiq yüksəlir.
Stenoz bir və ya hər iki tərəfdə ola bilər. Hər iki arteriyanın, yaxud yeganə işləyən böyrəyin arteriyasının ağır daralması böyrək funksiyasının tədricən itirilməsinə – işemik nefropatiyaya gətirib çıxarır.
Bu xəstəlik ikincili (simptomatik) hipertenziyanın ən çox rast gəlinən səbəblərindən biridir. Ahıl insanlarda, xüsusən siqaret çəkənlərdə, şəkərli diabeti və digər damarların aterosklerozu olanlarda əsas səbəb aterosklerozdur; gənc və orta yaşlı qadınlarda isə daha çox fibromuskulyar displaziya rast gəlinir. Stenozun vaxtında aşkarlanması vacibdir: bu, təzyiqin dərmanlara tabe olmamasını izah edə, böyrəyi qorumağa və ürək-damar ağırlaşmalarının qarşısını almağa imkan verə bilər.
Səbəbləri
Arteriyanın daralmasına müxtəlif xəstəliklər səbəb olur, lakin halların böyük əksəriyyəti iki səbəblə bağlıdır – ateroskleroz və fibromuskulyar displaziya.
- Ateroskleroz – əsas səbəb. Xolesterin lövhələri adətən arteriyanın aortadan çıxdığı başlanğıc hissəsində toplanır. Risk amilləri: ahıl yaş, siqaret, şəkərli diabet, yüksək xolesterin, uzunmüddətli hipertenziya, ürəyin, yuxu və ayaq arteriyalarının aterosklerozu.
- Fibromuskulyar displaziya – arteriya divarının qeyri-iltihabi və qeyri-aterosklerotik xəstəliyi; əsasən gənc və orta yaşlı qadınlarda rast gəlinir, bəzən boyun və beyin arteriyalarını da zədələyir.
- Vaskulitlər – Takayasu arteriiti, düyünlü poliarteriit; arteriya divarının iltihabı onun daralmasına səbəb olur.
- Xarici sıxılma və travma – şiş, çapıq toxuması, qarın travması, arteriya divarının laylanması (disseksiya).
- Aorta xəstəlikləri – aortanın anevrizması və ya disseksiyası böyrək arteriyasının başlanğıcını daralda bilər.
- Böyrək transplantasiyasından sonra – köçürülmüş böyrəyin arteriyasının birləşmə yerində daralma.
- Uşaqlarda – nadir genetik sindromlar (məsələn, neyrofibromatoz) ilə bağlı damar anomaliyaları.
Təsnifat
- Aterosklerotik stenoz – adətən arteriyanın başlanğıc hissəsində yerləşir və tədricən irəliləyə bilər.
- Fibromuskulyar displaziya – arteriyanın orta və distal hissələrində olur, angioqrafiyada «muncuq» görünüşü verir.
- Birtərəfli və ikitərəfli stenoz – ikitərəfli stenozda və ya tək böyrəkdə böyrək funksiyası daha çox təhlükə altındadır.
- Hemodinamik əhəmiyyətli və əhəmiyyətsiz stenoz – qan axınını real olaraq azaldan daralma görüntüdə görünən yüngül daralmadan fərqləndirilir; müalicə taktikası buna əsasən seçilir.
Klinik mənzərə
Stenozun özü adətən ağrı və ya xüsusi hiss yaratmır. Xəstəlik əsasən onun nəticələri – yüksək təzyiq və böyrək funksiyasının azalması ilə özünü göstərir. Aşağıdakı hallar həkimdə şübhə yaratmalıdır:
- otuz yaşdan əvvəl, xüsusən ailədə hipertenziya olmadan, və ya əlli beş yaşdan sonra qəfil başlayan yüksək arterial təzyiq;
- bir neçə dərmanın birgə qəbuluna baxmayaraq idarə olunmayan (rezistent) hipertenziya;
- əvvəl yaxşı nəzarət olunan təzyiqin səbəbsiz qəfil pisləşməsi;
- AÇF inhibitorları və ya angiotenzin reseptor blokatorları başlandıqdan sonra qanda kreatininin kəskin artması;
- təkrarlanan qəfil ağciyər ödemi epizodları – gecə boğulma tutmaları, köpüklü bəlğəm, oturaq vəziyyətdə yüngülləşmə;
- USM-də böyrəklərin ölçüsünün asimmetriyası, səbəbi aydın olmayan böyrək çatışmazlığı;
- qarın və ya bel nahiyəsində həkimin eşitdiyi damar küyü;
- qanda kaliumun azalması, yüksək təzyiqlə müşayiət olunan baş ağrısı və görmənin bulanması.
Gənc qadınlarda fibromuskulyar displaziya bəzən qulaqda nəbzlə üst-üstə düşən küy, baş ağrısı və boyun arteriyalarının zədələnməsi əlamətləri ilə birlikdə gedir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər təzyiq çox yüksəkdir və güclü baş ağrısı, görmə pozğunluğu, ürəkbulanma yaranıbsa. Qəfil boğulma, köpüklü bəlğəm, döş qəfəsində ağrı, üzdə və ya əl-ayaqda zəiflik, nitqin pozulması olarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostikanı kardioloq, nefroloq və ya damar cərrahı aparır. Həkim təzyiqin nə vaxt və necə yüksəldiyini, qəbul edilən dərmanları, siqaret, diabet və ailə anamnezini öyrənir, hər iki qolda təzyiqi ölçür, qarında damar küyünü yoxlayır.
- Böyrək arteriyalarının dupleks USM-i – ilk mərhələ müayinə; qan axınının sürətini ölçərək daralmanı aşkar edir, böyrəklərin ölçüsünü göstərir. Nəticə həkimin təcrübəsindən və pasiyentin bədən quruluşundan asılıdır.
- KT-angioqrafiya – arteriyaların dəqiq təsvirini verir; kontrast maddə tələb etdiyi üçün böyrək funksiyası nəzərə alınır.
- MR-angioqrafiya – şüalanmasız alternativ üsul; ağır böyrək çatışmazlığında kontrastın seçimi həkimlə müzakirə olunur.
- Kateter angioqrafiyası – ən dəqiq üsul; adətən müalicə (angioplastika və ya stentləmə) planlaşdırıldıqda eyni seansda aparılır.
- Laborator analizlər – kreatinin və yumaqcıq süzülmə sürəti (YSS), kalium, sidikdə zülal, lipidlər, qan şəkəri; lazım olduqda renin və aldosteron.
- Arterial təzyiqin sutkalıq monitorinqi – təzyiqin həqiqi səviyyəsini və gecə dinamikasını göstərir.
- Digər damar hövzələrinin müayinəsi – yuxu arteriyalarının USM-i, ürəyin müayinəsi; fibromuskulyar displaziyada boyun və beyin damarlarının görüntülənməsi.
Differensial diaqnostika ikincili hipertenziyanın digər səbəbləri – birincili hiperaldosteronizm, feoxromositoma, böyrək toxumasının xəstəlikləri, qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri və yuxu apnoesi ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- xroniki böyrək çatışmazlığı, böyrəyin büzüşməsi (atrofiyası);
- arteriyanın tam tıxanması və böyrəyin funksiyasını itirməsi;
- insult, miokard infarktı, ürək çatışmazlığı;
- qəfil ağciyər ödemi;
- hipertonik krizlər, gözün torlu qişasının zədələnməsi;
- fibromuskulyar displaziyada – arteriyanın anevrizması və disseksiyası.
Müalicə
Müalicə taktikası stenozun səbəbindən və dərəcəsindən, böyrək funksiyasından və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılıdır. Qərarı kardioloq, nefroloq və damar cərrahı birlikdə verir.
Dərman müalicəsi aterosklerotik stenozda əsas üsuldur və ürək-damar riskini azaldır:
- arterial təzyiqin nəzarəti – kalsium kanal blokatorları, sidikqovucular, beta-blokatorlar; AÇF inhibitorları və angiotenzin reseptor blokatorları faydalı ola bilər, lakin yalnız həkim nəzarəti və kreatinin, kaliumun müntəzəm yoxlanılması ilə;
- statinlər – xolesterini azaldır və lövhələrin böyüməsini ləngidir;
- antiaqreqantlar – infarkt və insult riskini azaldır;
- şəkərli diabetin kompensasiyası.
Endovaskulyar müalicə. Fibromuskulyar displaziyada balon angioplastika əsas üsuldur və çox vaxt təzyiqin əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına gətirir. Aterosklerotik stenozda stentləmə hamıya deyil, seçilmiş hallarda tövsiyə olunur: dərmanlara davamlı hipertenziya, böyrək funksiyasının sürətlə azalması, təkrarlanan ağciyər ödemi, ikitərəfli ağır stenoz.
Cərrahi müalicə. Mürəkkəb anatomiyada, endovaskulyar müalicə mümkün olmadıqda və ya aorta əməliyyatı ilə birlikdə şuntlama və ya arteriyanın rekonstruksiyası aparılır.
Pasiyentin özü nə edə bilər: evdə təzyiqi ölçüb gündəlik aparmaq, siqareti tamamilə tərgitmək, duzu məhdudlaşdırmaq, çəkini normallaşdırmaq, müntəzəm hərəkət etmək. Dərmanları özbaşına dayandırmaq və ya dəyişmək, qeyri-steroid iltihabəleyhinə ağrıkəsiciləri nəzarətsiz qəbul etmək olmaz – bu, böyrək funksiyasını pisləşdirə bilər.
Profilaktika
Fibromuskulyar displaziyanın qarşısını almaq mümkün deyil, aterosklerotik stenozun riski isə damar sağlamlığını qoruyan ümumi tədbirlərlə azaldıla bilər:
- siqaretdən tam imtina – ən vacib addımlardan biri;
- xolesterinin, qan şəkərinin və arterial təzyiqin hədəf səviyyədə saxlanılması;
- duzun və heyvan yağlarının məhdudlaşdırılması, tərəvəz və meyvə ilə zəngin qidalanma;
- müntəzəm fiziki aktivlik və normal bədən çəkisi;
- gənc yaşda və ya qəfil yaranan yüksək təzyiqdə ikincili səbəblərin müayinəsi;
- stent qoyulduqdan sonra həkimin təyin etdiyi vaxtlarda dupleks USM ilə nəzarət.
Hansı həkimə müraciət etməli
Yüksək təzyiq aşkar edildikdə terapevt və ya kardioloqa müraciət etmək lazımdır. Stenoz təsdiqləndikdə müalicədə nefroloq, endovaskulyar cərrah və damar cərrahı iştirak edir.
Yadda saxla!
Gənc yaşda və ya qəfil yaranan, dərmanlara tabe olmayan hipertenziya müayinə tələb edir – səbəb böyrək arteriyasında ola bilər.
- Təzyiq salan dərmanlara başladıqdan sonra kreatininin artdığı aşkar edilibsə, bunu həkimə bildirin.
- Siqaretdən imtina və xolesterinə nəzarət böyrəyi və ürəyi qoruyur.
- Dərmanları və ağrıkəsiciləri özbaşına dəyişməyin.
- Qəfil nəfəs darlığı və boğulma tutmaları olarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Suallar və cavablar
Fibromuskulyar displaziyada angioplastikadan sonra təzyiq çox vaxt əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Aterosklerotik stenozda isə stentləmənin effekti daha məhduddur, ona görə də o, yalnız seçilmiş pasiyentlərə tövsiyə olunur və dərman müalicəsini əvəz etmir.
AÇF inhibitorları və angiotenzin reseptor blokatorları ikitərəfli stenozda və ya tək böyrəkdə böyrək funksiyasını kəskin pisləşdirə bilər, ona görə də onlar yalnız həkim nəzarəti və analizlərlə istifadə olunur. Qeyri-steroid iltihabəleyhinə ağrıkəsicilərin nəzarətsiz qəbulu da böyrəklərə zərərlidir.
Bəli, xüsusən gənc qadınlarda fibromuskulyar displaziya səbəbindən. Belə hallarda angioplastika adətən yaxşı nəticə verir, lakin boyun və beyin damarlarının da yoxlanılması məsləhətdir.
Adətən böyrək arteriyalarının dupleks USM-i ilə başlanır. Şübhə təsdiqlənərsə, KT- və ya MR-angioqrafiya aparılır, müalicə planlaşdırıldıqda isə kateter angioqrafiyası icra olunur.
Xeyr, daralma özbaşına aradan qalxmır. Aterosklerotik stenoz risk amillərinə nəzarət olmadıqda irəliləyə bilər, ona görə də müalicə və müntəzəm müşahidə vacibdir.
Xeyr, özbaşına dayandırmaq olmaz. Stentləmədən sonra adətən antiaqreqantlar, statinlər və təzyiq salan dərmanlar davam etdirilir. Müalicənin dəyişdirilməsi barədə qərarı yalnız həkim verir.
Mövzu üzrə məqalələr
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Hipertoniya xəstəliyinin müalicəsi
Hipertoniya xəstəliyi arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sisteminin xəstəliyidir. Təzahürlər əsasən beyin damarlarının (baş ağrıları, başgicəllənmə,…
İstiqamət: Kardiologiya
Kəskin böyrək çatışmazlığı
Böyrək çatışmazlığı — böyrəklərin funksional qabiliyyətinin ağır pozğunluqları nəticəsində inkişaf edən sindromdur.
İstiqamət: Nefrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
