Yüksək arterial təzyiq (AT) — qanın damar divarlarına təzyiqinin artması ilə müşayiət olunan vəziyyətdir. Bu səhifədə yüksək arterial təzyiğin növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Kardioloq Nefroloq Nevroloq Pulmonoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Yüksək arterial təzyiq (AT) — qanın damar divarlarına təzyiqinin artması ilə müşayiət olunan vəziyyətdir. O, iki rəqəmlə ifadə olunur. Birincisi (sistolik) ürəyin yığılması dövründəki təzyiqi göstərir, ikincisi (diastolik) isə boşalma dövründəkini. Böyüklər üçün normal göstərici 120/80 mm civə sütunu hesab olunur. Bu göstəricinin aşılması məsləhət almaq və hərtərəfli müayinədən keçmək üçün əsasdır. Vəziyyətin səbəblərinin vaxtında müəyyən edilməsi optimal terapiya seçməyə, ağırlaşmaların qarşısını almağa və həyat keyfiyyətini yüksəltməyə imkan verir.
Növləri
Təzyiqin yüksəlməsini müxtəlif aspektlərdən xarakterizə edən bir neçə təsnifat mövcuddur. Məsələn, yaranma səbəbinə görə vəziyyətin iki növü ayırd edilir.
- Birincili (müstəqil) — ürək-damar patologiyalarının təsiri nəticəsində yaranır, bu zaman qan təzyiqi (QT) qanunauyğun şəkildə yüksəlir. Bu, arterial hipertenziya, işemik ürək xəstəliyi (İÜX), miokard infarktı (Mİ) və ateroskleroz (damarlarda xolesterin ləkələrinin çökməsi) ola bilər.
- İkincili — digər orqan və sistemlərin xəstəliklərindən asılıdır, məsələn, endokrin vəzilərin hiperfunksiyası, şəkərli diabet, narahatlıq pozğunluğu və s.
Göstəricilərin dəyişmə səviyyəsinə görə patologiyanın aşağıdakı dərəcələri mövcuddur.
- Birinci — QT-nin 140-159/90-99 mm.c.süt. Səviyyəsinə qədər yüksəlməsi. Daxili orqanlara az, lakin uzunmüddətli təsir göstərilir ki, bu da perspektivdə beyin insultunun və ürək-damar sistemi xəstəliklərinin inkişafına səbəb ola bilər.
- İkinci — 160-179/100-109 mm.c.süt.-ə qədər yüksəlmə. Orta ağırlıqlı hipertenziyaya uyğun gəlir. Müəyyən müddət bu hədlərdə olan QT daxili orqanların zədələnməsinə gətirib çıxarmır, lakin ürəyin işini əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirir və ürək atım həcminin pisləşməsinə şərait yaradır.
- Üçüncü — ağır hipertenziyaya uyğun gəlir. QT göstəriciləri 180/110 mm.c.süt.-dən yüksəkdir. Bu, ürək, beyin, qaraciyər daxil olmaqla bir çox orqan üçün kritikdir və təcili korreksiya tələb edir.
Həmçinin yüksək təzyiq daimi ola bilər və ya, məsələn, mənfi amillərin təsiri zamanı, dövri olaraq müşahidə oluna bilər.
Səbəbləri
Arterial təzyiq göstəricilərinin dəyişməsi çoxlu amillə doğurula bilən simptomdur. Ən çox təzyiqin artmasına aşağıdakı səbəblərdən biri və ya bir neçəsi gətirib çıxarır:
- irsi meyllilik;
- balanslaşdırılmamış qidalanma, rasionda duzun və yağların artıqlığı;
- kifayət qədər olmayan fiziki fəallıq;
- stress, uzunmüddətli əsəb gərginliyi;
- böyrək və ürək xəstəlikləri;
- artıq çəki;
- siqaret;
- spirtli içki qəbulu;
- şəkərli diabet;
- qanda aşağı sıxlıqlı lipoproteinlərin (LDL) və xolesterinin digər fraksiyalarının artması;
- böyrəküstü vəzi xəstəlikləri;
- qalxanabənzər vəzinin hiperfunksiyası.
Təcili yardım tələb edir: təzyiqin kəskin qalxması ilə birlikdə güclü baş ağrısı, döşdə ağrı, təngnəfəslik, nitqin və ya görmənin pozulması, üzün asimmetriyası, ətrafda zəiflik. Belə hallarda təzyiqi özbaşına aşağı salmağa çalışmaq olmaz — dərhal təcili yardım çağırın.
Diaqnostika
Yüksək təzyiq zamanı nə etmək lazım olduğunu müəyyən etmək üçün həkim vəziyyətin səbəbini tapmalıdır. Bu əlamətlə müşayiət olunan geniş xəstəlik spektri ətraflı və diqqətli diaqnostika tələb edir. Hər bir sistemin xəstəliklərini tədricən istisna etmək vacibdir – ürəyin, ağciyərlərin vəziyyətini yoxlamaq, qandakı hormon miqdarını, spesifik markerləri qiymətləndirmək və sinir sisteminin statusunu təyin etmək lazımdır. Müayinələrin sırasını müalicə edən həkim digər əlamətlərin məcmusunu, anamnezi, xəstə ilə şəxsi ünsiyyəti nəzərə alaraq müəyyən etməlidir.
- Elektrokardioqrafik müayinə ürəyin vəziyyətinin və elektrik keçiriciliyinin ümumi qiymətləndirilməsi üçün təyin olunur. Ürək ritmini, divarların yığılma qabiliyyətini qiymətləndirməyə, keçiricilik pozğunluqlarını aşkar etməyə imkan verir.
- Ürəyin dopplerografiyası vasitəsilə ürək kameralarında qanın axını necə getdiyini qiymətləndirmək, patoloji sahələri müəyyən etmək və AT-nin yüksəlmə səbəbini tapmaq mümkündür.
- Timus vəzinin və böyrəküstü vəzlərin USM-i arterial təzyiq səviyyəsinə birbaşa və ya dolayı təsir göstərə bilən hormonları istehsal edən vəzlərin vəziyyətini vizuallaşdırmağa imkan verir.
- Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası ağciyər emfizemasını, bronxial astmanı və damarlarda təzyiqin artması ilə müşayiət olunan digər tənəffüs sistemi xəstəliklərini istisna etmək üçün lazımdır.
- Yük testləri (tredmil-test, veloerqometriya) və sutkalıq monitorinq (holter) ürək döyüntüsü və arterial təzyiq göstəricilərinin dinamikada və xəstənin həddindən artıq fiziki və ya məişət fəallığı kimi xarici amillərin təsiri altında dəyişikliklərini qiymətləndirməyə imkan verir.
Müalicə
Yüksək təzyiqi normallaşdırmaq üçün nə etmək lazım olduğunu yalnız həkim müəyyən edə bilər. Terapiya xəstəliyin təzahürünün ağırlığı və müşayiətedici patologiyaların olub-olmamasına əsasən seçilən bir sıra xüsusi yanaşmalardan istifadə edilməklə həyata keçirilir. Ürəyin zədələnmə riskini azaltmaq üçün həyat tərzinin dəyişdirilməsi, gündəlik rejimə açıq havada gəzintilərin, ölçülü fiziki fəallığın daxil edilməsi tövsiyə olunacaq. Kofein, şəkər, duz və yağlı məhsulların istehlakının azaldılması da tez-tez verilən tövsiyələrdəndir.
Dərman terapiyası arterial təzyiq göstəricilərinə nəzarət etməyə və onları eyni səviyyədə saxlamağa imkan verir. Preparat xəstəliyin səbəblərinə, göstərişlərə və əvvəlki terapiyaya cavaba əsasən seçilir. Bunun sayəsində QT səviyyəsinin sabit şəkildə aşağı salınmasına nail olunur.
Yüksək təzyiqin cərrahi müalicəsi onun artmasına səbəb olan şişlər zamanı (məsələn, feoxromositoma), qalxanabənzər vəzi toxumasının çoxalması zamanı (Bazedov xəstəliyi) aparılır. Cərrahların köməyi böyrək arteriyalarının daralması zamanı da tələb olunur.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Yüksək təzyiq bir çox təhlükəli ağırlaşmanın inkişaf səbəbidir. Xəstə simptomu görməzdən gəlir və müalicə almırsa, risk böyükdür.
- Miokard infarktı və insult;
- Böyrəklərin zədələnməsi;
- Gözlərin qan təchizatının pozulması nəticəsində görmə orqanlarının zədələnməsi;
- Beyin fəallığının azalması, koqnitiv funksiyaların pozulması, yaddaş problemləri.
Hansı həkimə müraciət etməli
İnsanda ilk dəfə yüksək təzyiq aşkar edildikdə bu vəziyyətdə nə etmək lazım olduğunu bilən terapevtə müraciət etmək lazımdır. Həkim ilkin baxış keçirəcək, şikayətləri dinləyəcək, diaqnostika planı tərtib edəcək və zərurət olduqda dar profilli həmkarına yönləndirəcək.
Yadda saxla!
Yüksək arterial təzyiq çox vaxt diqqətdən kənarda qalır — xəstələr bunu pis hava şəraitinə, yorğunluğa aid edir və ya sadəcə diqqət yetirmirlər. Az adam düşünür ki, QT-nin yüksəlmə səbəbinin erkən mərhələdə aşkarlanması yalnız uğurlu müalicənin deyil, həm də məhdudiyyətsiz rahat həyatın açarıdır. Bu vəziyyətin ağırlaşması kimi yarana biləcək patologiyalar olduqca ciddidir və xüsusi rejimə, pəhriz müalicəsinə, zərərli vərdişlərdən imtinaya riayət olunmasını tələb edir. Məhz buna görə vaxtında həkimə müraciət etmək və yüksək təzyiqi olan insanları gözləyən çoxsaylı sağlamlıq problemlərindən qaçmaq vacibdir. Həkim xəstədə hər gün və ya dövri olaraq müşahidə olunan yüksək təzyiqin səbəbini müəyyən edəcək, həmçinin növbəti bir kriz baş verdikdə nə etmək lazım olduğunu söyləyəcək.
Suallar və cavablar
Tez-tez yüksək arterial təzyiqə baş ağrısı, gözlərin bulanması, ürəkbulanma, zəiflik müşayiət edir.
Xəstəliyə səbəb olan amillərdən asılıdır. Tez-tez yüksək təzyiqin terapiyası daimi olur, çünki qanda dərman preparatının lazımi konsentrasiyasını daim saxlamaq vacibdir.
Hipertenziyanın birinci dərəcəsi 140/90 mm.c.süt. göstəricilərindən başlayır. Bu, həkimə müraciət üçün ciddi əsasdır. Bu hədə qədər (lakin normadan yuxarı) olan göstəricilərdə təzyiqi və ürək döyüntülərinin tezliyini mümkün qədər tez-tez izləmək, dəyişiklikləri xüsusi gündəlikdə qeyd etmək lazımdır.
Təcili yardım çağırmaq, insana fiziki və psixoloji sakitlik təmin etmək lazımdır. Özbaşına dərman qəbul etmək təhlükəlidir, çünki bu, vəziyyəti gizlədə və düzgün müalicəni gecikdirə bilər. Əgər insan uzun müddətdir hipertoniyadan əziyyət çəkirsə və həkimin təyin etdiyi dərmanları bilirsə, ona bu dərmanları qəbul etməkdə kömək etmək lazımdır.
