Atelektaz ağciyərin bir hissəsinin, payının və ya bütün ağciyərin havasız qalaraq sönməsidir. Bronxun tıxanması, ağciyərin xaricdən sıxılması və ya dərin nəfəs almamaq nəticəsində yaranır. Kiçik atelektazlar əlamətsiz ola bilər, böyükləri nəfəs darlığına səbəb olur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ağciyərin sönməsi
- ağciyərin kollapsı
- Atelectasis
Xəstəlik haqqında
Atelektaz ağciyər toxumasının bir hissəsində alveolların (hava kisəciklərinin) havasız qalaraq bir-birinə yapışması və həmin sahənin tənəffüsdə iştirak etməməsidir. Bu, müstəqil xəstəlik deyil, müxtəlif vəziyyətlərin nəticəsidir. Ən çox ümumi anesteziya altında aparılan əməliyyatlardan sonra, uzun müddət yataq rejimində olan, ağrı səbəbindən dərin nəfəs ala bilməyən insanlarda rast gəlinir. Uşaqlarda tez-tez səbəb bronxa yad cismin düşməsidir.
Havasız qalan ağciyər hissəsi qazlar mübadiləsində iştirak etmir, bu zaman qan oksigenlə kifayət qədər zənginləşmir. Sönmüş sahədə selik toplanır və infeksiya riski artır. Atelektaz kiçik (seqmentar, subseqmentar), bir payı və ya bütün ağciyəri əhatə edən ola bilər. Səbəb vaxtında aradan qaldırıldıqda ağciyər adətən yenidən açılır, uzun müddət davam edən atelektazda isə toxumada qalıcı dəyişikliklər yarana bilər.
Atelektaz yeni doğulmuş körpələrdən ahıl insanlara qədər istənilən yaşda rast gəlinə bilər. Onun əhəmiyyəti ondadır ki, bəzən ağır xəstəliyin – məsələn, bronx şişinin və ya aspirasiya olunmuş yad cismin ilk əlaməti olur. Ona görə də səbəbi aydın olmayan hər bir atelektaz ətraflı müayinə tələb edir.
Səbəbləri
Atelektazın inkişaf mexanizminə görə bir neçə əsas səbəb qrupu ayırd edilir:
- Obstruktiv (tıxanma) – bronxun içəridən tıxanması: qatı selik tıxacı, aspirasiya olunmuş yad cisim və ya qida, bronx şişi, böyümüş limfa düyünlərinin bronxu sıxması. Tıxanmadan aşağıda qalan hava tədricən sorulur və ağciyər hissəsi sönür.
- Kompression (sıxılma) – ağciyərin xaricdən sıxılması: plevra boşluğunda maye (plevrit), hava (pnevmotoraks), qan, böyük şiş, çox böyümüş ürək.
- Əməliyyatdan sonrakı və hipoventilyasiya ilə bağlı – ümumi anesteziya, qarın boşluğu və döş qəfəsi əməliyyatları, ağrı səbəbindən səthi nəfəs, uzun müddət yataq rejimi, piylənmə, sinir-əzələ xəstəlikləri.
- Çapıqlaşma ilə bağlı – ağciyər fibrozu, keçirilmiş vərəm və ya ağır pnevmoniyadan sonra toxumanın büzüşməsi.
- Surfaktant çatışmazlığı – alveolların açıq qalmasını təmin edən maddənin çatışmazlığı, əsasən vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə.
Risk amilləri: siqaret çəkmək, xroniki bronxit və digər ağciyər xəstəlikləri, ahıl yaş, piylənmə, döş qəfəsi zədələri, kiçik yaşlı uşaqlarda kiçik əşyaları ağıza almaq, yemək zamanı qaçıb-oynamaq.
Klinik mənzərə
Əlamətlər atelektazın ölçüsündən və nə qədər sürətlə inkişaf etməsindən asılıdır. Kiçik atelektaz heç bir əlamət verməyə və yalnız rentgendə təsadüfən aşkar oluna bilər. Böyük və sürətlə yaranan atelektazda isə aşağıdakılar müşahidə olunur:
- nəfəs darlığı, sürətli və səthi nəfəs;
- öskürək, bəzən selik ifrazı ilə;
- döş qəfəsinin bir tərəfində ağrı;
- sürətli ürəkdöyünmə;
- böyük atelektazda – dodaqların və dırnaqların göyərməsi, qanda oksigenin azalması;
- infeksiya qoşulduqda – hərarət, üşütmə, irinli bəlğəm.
Uşaqlarda qəfil boğulma və ya öskürək tutmasından sonra nəfəsin çətinləşməsi, xırıltılı nəfəs bronxa yad cisim düşməsinə şübhə yaradır. Əməliyyatdan sonrakı ilk günlərdə hərarət və nəfəs darlığı da atelektazın əlaməti ola bilər.
Dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər nəfəs darlığı qəfil kəskin artıbsa, dodaqlar göyərirsə, döşdə kəskin ağrı və huşun dumanlanması varsa, uşaq yad cismi udduqdan sonra nəfəs ala bilmirsə.
Ahıl insanlarda və xroniki ağciyər xəstəliyi olanlarda hətta kiçik atelektaz da nəzərəçarpacaq nəfəs darlığına səbəb ola bilər, çünki onların tənəffüs ehtiyatı azdır. Siqaret çəkən böyüklərdə tədricən artan öskürək, qanhayxırma və arıqlama fonunda yaranan atelektaz bronx şişinin istisna edilməsini tələb edir.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, son əməliyyatları, ağciyər xəstəliklərini, siqaret çəkməni soruşur. Dinləmə zamanı zədələnmiş tərəfdə tənəffüsün zəifləməsi, perkussiyada səsin kütləşməsi müəyyən edilə bilər. Diaqnozu təsdiqləmək və səbəbi tapmaq üçün aşağıdakı müayinələr aparılır:
- döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası – sönmüş sahəni, obstruktiv atelektazda isə orta divar orqanlarının sönmüş tərəfə çəkilməsini göstərir;
- kompüter tomoqrafiyası – atelektazın dəqiq ölçüsünü və səbəbini (şiş, maye, böyümüş limfa düyünü) aşkar edir;
- ağciyərlərin USM-i – xüsusən reanimasiya şöbəsində yataq başında aparılır;
- bronxoskopiya – bronxun tıxanması şübhəsində; həm diaqnostik, həm də müalicəvi məqsədlə selik tıxacını və ya yad cismi çıxarmağa imkan verir, lazım olduqda biopsiya götürülür;
- pulsoksimetriya və qanın qaz analizi – qanda oksigenin səviyyəsini qiymətləndirir;
- qan analizləri – infeksiya şübhəsində.
Differensial diaqnostika pnevmoniya, plevrit, pnevmotoraks, ağciyər arteriyasının tromboemboliyası və ağciyər şişi ilə aparılır.
Əməliyyatdan sonrakı tipik atelektazda çox vaxt rentgenoqrafiya və pulsoksimetriya kifayət edir. Səbəbi aydın olmayan, uzun sürən və ya təkrarlanan atelektazda isə kompüter tomoqrafiyası və bronxoskopiya mütləq aparılır, çünki şiş və yad cisim vaxtında aşkar edilməlidir.
Ağırlaşmalar
- pnevmoniya – sönmüş sahədə selik toplanması infeksiyanın inkişafına şərait yaradır;
- hipoksemiya və tənəffüs çatışmazlığı – xüsusən böyük atelektazda və ağciyər xəstəliyi olan insanlarda;
- bronxoektazların yaranması – uzunmüddətli atelektazda bronxların genişlənməsi;
- ağciyər toxumasının fibrozu və funksiyasının qalıcı azalması;
- ağciyər absesi – infeksiya qoşulduqda nadir hallarda.
Ağırlaşmaların əksəriyyəti atelektazın uzun müddət aradan qaldırılmaması ilə bağlıdır, ona görə də vaxtında müayinə və müalicə proqnozu əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır.
Müalicə
Müalicənin məqsədi ağciyəri yenidən açmaq, qanda oksigen səviyyəsini bərpa etmək və atelektazın səbəbini aradan qaldırmaqdır. Taktika səbəbdən, atelektazın ölçüsündən və pasiyentin vəziyyətindən asılıdır.
- Tənəffüs məşqləri – yavaş, dərin nəfəs alıb saxlamaq, stimullaşdırıcı spirometr (nəfəs məşq cihazı), effektiv öskürmə texnikası, erkən ayağa qalxma – xüsusən əməliyyatdan sonra.
- Fizioterapiya – bədən vəziyyətindən istifadə ilə bronx drenajı, döş qəfəsinin vibrasiya masajı; seliyin xaric olmasını asanlaşdırır.
- Ağrının yetərli müalicəsi – əməliyyatdan və ya zədədən sonra ağrının azaldılması dərin nəfəs almağa və öskürməyə imkan verir.
- Dərman müalicəsi – göstərişə görə bəlğəmi durulaşdıran vasitələr, bronxları genişləndirən inhalyasiyalar; infeksiya qoşulduqda antibiotiklər.
- Bronxoskopiya – selik tıxacının, qidanın və ya yad cismin çıxarılması.
- Səbəbin müalicəsi – plevra boşluğundan mayenin və ya havanın drenajla xaric edilməsi, şiş aşkar edildikdə onkoloji müalicə.
- Tənəffüs dəstəyi – oksigen terapiyası, davamlı müsbət təzyiqli ventilyasiya, ağır hallarda süni tənəffüs aparatı.
Evdə nə etmək olar: həkimin tövsiyə etdiyi nəfəs məşqlərini gün ərzində müntəzəm təkrarlamaq, mümkün qədər çox hərəkət etmək, kifayət qədər maye qəbul etmək, siqareti tərk etmək. Öskürəyi dayandıran dərmanları özbaşına qəbul etmək olmaz – bu, seliyin xaric olmasını çətinləşdirir. Antibiotiklərdən həkim təyinatı olmadan istifadə etmək də düzgün deyil.
Profilaktika
- planlı əməliyyatdan əvvəl siqareti tərk etmək;
- əməliyyatdan sonra tənəffüs məşqləri və həkimin icazəsi ilə erkən ayağa qalxma;
- ağrını gizlətməmək – ağrı səbəbindən səthi nəfəs atelektaz riskini artırır;
- yataq xəstələrinin bədən vəziyyətinin müntəzəm dəyişdirilməsi, mümkün qədər yarımoturaq vəziyyət;
- xroniki ağciyər xəstəliklərinin müntəzəm müalicəsi;
- kiçik uşaqlarda kiçik əşyaların, qoz-fındığın və bərk qida parçalarının əlçatmaz yerdə saxlanması, uşaqların yemək zamanı qaçıb-oynamasına icazə verməmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Atelektazın diaqnostikası və müalicəsi ilə pulmonoloq məşğul olur. Əməliyyatdan sonrakı atelektazda cərrah və anestezioloq-reanimatoloq, uşaqlarda pediatr və uşaq pulmonoloqu, yad cisim şübhəsində isə təcili olaraq torakal cərrah və ya LOR həkimi cəlb olunur.
Yadda saxla!
Əməliyyatdan sonra dərin nəfəs məşqləri və erkən hərəkət atelektazın ən effektiv profilaktikasıdır.
- Ağrıdan qorxub səthi nəfəs almayın – ağrıkəsici barədə həkimə deyin.
- Səbəbi aydın olmayan atelektaz şiş və ya yad cismin istisna edilməsini tələb edir.
- Qəfil nəfəs darlığında və dodaqların göyərməsində dərhal 103-ə zəng edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Pnevmoniya
- Hidrotoraks
- Ağciyər xərçəngi
- Bronxial astma
- Mukovissidoz (kistoz fibroz)
- Pnevmotoraks
- Plevrit
- Ağciyər absesi
- Ağciyər arteriyasının tromboemboliyası
- Ağciyər emfizeması
- Ağciyər fibrozu
- Ağciyər hipertenziyası
- Ağciyər ödemi
- Ağciyər və sümük vərəmi
- Ağciyərlərin xroniki obstruktiv xəstəliyi (AXOX)
Faydalı Məqalələr
Tənəffüs gimnastikası
Tənəffüs orqanizmdəki fizioloji funksiyalara təsir edən ən vacib proseslərdən biridir. Yaxşı inkişaf etmiş tənəffüs aparatı hüceyrələrin tam dəyərli…
İstiqamət: Müalicəvi fiziki kültür
Suallar və cavablar
Əməliyyatdan sonra yaranan kiçik atelektazlar çox vaxt tez keçir. Böyük atelektaz, xüsusən şiş və ya yad cisimlə bağlı olanlar, ciddi ola bilər və mütləq müayinə və müalicə tələb edir.
Səbəb aradan qaldırıldıqda – selik çıxarıldıqda, maye drenaj edildikdə – ağciyər adətən yenidən açılır. Uzun müddət davam edən atelektazda isə toxumada qalıcı dəyişikliklər ola bilər.
Yavaş, dərin nəfəs alıb bir neçə saniyə saxlamaq, sonra yavaş vermək, nəfəs məşq cihazlarından istifadə və gün ərzində fəal hərəkət ağciyərin açılmasına kömək edir. Məşqləri həkim və ya fizioterapevtlə razılaşdırın.
Xeyr. Atelektaz ağciyər toxumasının sönməsidir və özü yoluxucu deyil. Lakin ona infeksiya qoşularsa, pnevmoniyanın törədiciləri başqalarına ötürülə bilər.
Əməliyyatdan əvvəl siqareti tərk edin, sonra isə həkimin göstərişi ilə tez ayağa qalxın, dərin nəfəs məşqlərini müntəzəm edin və öskürməkdən çəkinməyin. Ağrı nəfəs almağa mane olursa, bunu tibb personalına mütləq bildirin.
Kiçik uşaqlarda ən çox səbəb bronxa düşən yad cisim – qoz-fındıq, oyuncaq hissəsi, bərk qida parçasıdır. Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə isə səbəb surfaktant çatışmazlığı ola bilər. Uşaq qəfil boğulub öskürdükdən sonra nəfəsi çətinləşibsə, dərhal 103-ə zəng edin.
Mövzu üzrə məqalələr
Bronxoskopiya (FBS)
Bronxoskopiya (fibrobronxoskopiya, FBS) – yuxarı və aşağı tənəffüs yollarının vəziyyətini vizual olaraq qiymətləndirməyə, həmçinin müalicəvi manipulyasiyalar aparmağa imkan…
İstiqamət: Pulmonologiya
Preastma (preastmatik sindrom)
Preastma — bronxial astmadan əvvəl gələn və tənəffüs yollarının artmış reaktivliyi ilə bağlı olan vəziyyətdir. Ədəbiyyatda onu həmçinin…
İstiqamət: Pulmonologiya
Yüksək intensivlikli Super Inductive System maqnitoterapiya aparatında pnevmoniyadan sonra tənəffüs reabilitasiyası
Pnevmoniya ağciyərlərdə iltihabi proseslə xarakterizə olunan və insanın bütün tənəffüs sisteminə təsir edən kəskin xəstəlikdir. Pnevmoniya infeksiya nəticəsində…
İstiqamət: Fizioterapiya / Pulmonologiya
Spirometriya
Spirometriya və ya spiroqrafiya – xüsusi cihazın (spirometr və ya spiroqraf) köməyi ilə xarici tənəffüs funksiyasının müayinəsini aparmağa…
İstiqamət: Pulmonologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
