Diareya (ishal) insanda formalaşmamış və ya maye, tez-tez nəcis ifrazı yaranan patoloji vəziyyətdir. Bu səhifədə diareyanın səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Cərrah Endokrinoloq İnfeksionist Onkoloq Qastroenteroloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Diareya (ishal) insanda formalaşmamış və ya maye, tez-tez nəcis ifrazı yaranan patoloji vəziyyətdir. Bağırsağın boşalma sayı geniş hüdudlarda dəyişə bilər. Vəziyyət çox vaxt qarın ağrısı, köpmə ilə müşayiət olunur. O, bağırsaq infeksiyalarının, bağırsaqda iltihabi proseslərin, nevroloji pozğunluqların nəticəsi ola bilər. Patologiya ambulator və ya stasionar şəraitdə həkim nəzarəti və korreksiyası tələb edir.
Növləri
İnkişaf mexanizmindən asılı olaraq ishalın dörd tipi ayırd edilir:
- Sekretor: bağırsaq boşluğuna böyük miqdarda maye və minerallar ifraz olunduqda inkişaf edir (daha çox bağırsaq infeksiyalarında yaranır);
- Osmotik: qidanın həzminin pozulması ilə bağlıdır (laktoza dözümsüzlüyünün, seliakiyanın və s. Nəticəsi ola bilər);
- Eksudativ: bağırsağın selikli qişasının iltihabı ilə bağlıdır (məsələn, qeyri-spesifik xoralı kolitdə);
- Diskinetik: bağırsağın motorikasının pozulması zamanı yaranır.
Gedişindən asılı olaraq diareya kəskin və xroniki ola bilər. Kəskin diareyanın müddəti 2-3 həftədən çox olmur.
Diareyanın inkişaf səbəbinə görə təsnifatı da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Patologiyanın aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- Infeksion: bağırsaq infeksiyalarının nəticəsidir;
- Alimentar: müəyyən qida məhsullarının istifadəsi ilə bağlıdır;
- Dispeptik: qidanın həzminin pozulması ilə bağlıdır;
- Toksik: zəhərlərin, ağır metalların təsirindən yaranır;
- Medikamentoz: dərman preparatlarının qəbulu ilə şərtlənir;
- Neyrogen: bağırsaq işinin sinir tənzimlənməsinin pozulması ilə bağlıdır.
Səbəbləri
Diareyaya səbəb olan çoxlu sayda amil mövcuddur. Onların arasında:
- Onkoloji xəstəliklər;
- Bağırsaq infeksiyaları, o cümlədən vərəm;
- Mədəaltı vəzinin zədələnməsi;
- Bağırsağın qeyri-kafi qanla təchizatı;
- Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu;
- Disbakterioz;
- Mexaniki sarılıq;
- Qalxanabənzər vəz hormonlarının artıqlığı;
- Bəzi dərmanların qəbulu;
- Mədə və bağırsaqda cərrahi əməliyyatlar;
- Şəkərli diabet;
- Ionlaşdırıcı şüalanmanın təsiri;
- Nevroloji xəstəliklər;
- Anadangəlmə və qazanılmış həzm fermenti çatışmazlığı və s.
Diaqnostika
İlkin qəbulda həkim patoloji hadisənin anamnezini toplayır. O, xəstənin şikayətlərini dinləyir, fiziki müayinə aparır və alınan məlumatlar əsasında ilkin diaqnoz qoyur. İshalın xüsusiyyətlərini dəqiqləşdirmək üçün laborator və instrumental tədqiqatları əhatə edən əlavə diaqnostika zəruridir.
- Analizlər: ümumi və biokimyəvi qan analizi, sidik və nəcis tədqiqatları.
- Qarın boşluğu orqanlarının USM-i. Həzm orqanlarının sekretor fəaliyyətində funksional pozğunluqları və həzm traktında iltihabi prosesləri aşkar etmək üçün təyin edilir.
- Qarın boşluğunun KT-si. Tədqiqat mütəxəssisə qarın boşluğu orqanlarının vəziyyəti haqqında tam məlumat verir.
- Kolonoskopiya. Endoskop vasitəsilə yoğun bağırsağın vizual müayinəsi. Müayinə onun daxili divarlarını qiymətləndirməyə və onlarda olan zədələri və ya iltihab ocaqlarını aşkar etməyə imkan verir.
Zərurət olduqda müayinələr siyahısı genişləndirilə bilər. Belə ki, həzm sisteminin yuxarı şöbələrinin xəstəliklərindən şübhələnildikdə qastroskopiya (FQDS) təyin edilə bilər. Həkimlər yeni törəmə aşkar etdikdə toxuma biopsiyası götürülür.
Müalicə
Kəskin diareyada ən böyük təhlükə maye itkisidir, buna görə ilk növbədə su-elektrolit balansının bərpası aparılır.
Xəstəliyin yüngül formalarında itirilmiş mayenin ağız yolu ilə qəbul edilməklə bərpası mümkündür. Natrium sitratı, natrium xloridi, kalium xloridi və qlükozanın balanslaşdırılmış qarışığı olan duz məhlullarının tətbiqi ən effektlidir. Bu preparatlar olmadıqda qazsız mineral su, morslar, qurudulmuş meyvə kompotu və s. Bol miqdarda içmək tövsiyə olunur. Ağır gedişdə, böyük maye itkisində preparatların parenteral (damcı şəklində) tətbiqi zəruridir.
Diareyanın simptomlarını aradan qaldırmaq üçün diareyaya qarşı vasitələr, intoksikasiyanı azaltmaq üçün isə enterosorbentlər tətbiq olunur.
Diareya infeksion xarakter daşıyırsa, xəstəyə geniş spektrli antibiotiklər təyin edilir. Əkin nəticələri alındıqdan sonra müalicə korreksiya edilə bilər. Bağırsaq florasının bərpası və antibakterial preparatların qəbulundan yaranan yan təsirin azaldılması üçün probiotiklər təyin edilir.
Xroniki diareyanın müalicəsi yalnız müayinədən sonra, xəstəliyə səbəb olan amildən asılı olaraq aparılır.
İshal zamanı pəhriz saxlanmalıdır. Qida yüngül mənimsənilən, mədənin selikli qişasını qıcıqlandırmayan olmalıdır. Çuğundur, turp, kök turpu, üzüm, gavalı, paxlalılar, meyvə şirələri, souslar, ədviyyat, alkoqol, qəhvə, süd, qara çörək istisna edilməlidir. Ağ çörəkdən quruxdurulmuş çörək qırıntıları, qaynadılmış düyü, yağsız ətdən buxarda bişirilmiş kotletlər, alma pürəsi, banan tövsiyə olunur.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
İshalın ən təhlükəli nəticəsi dehidratasiyadır. Bir neçə gün kəsilməyən diareya böyük maye itkisinə, onunla birgə isə normal həyat fəaliyyəti üçün zəruri olan duzların və qida maddələrinin itkisinə gətirib çıxarır. Tədbir görülməzsə, ağır vəziyyət qıcolma sindromuna səbəb ola, hətta ölümlə nəticələnə bilər. Xroniki formanın uzun sürməsi zamanı hipovitaminoz və orqanizmin tükənməsi inkişaf edir.
Diareyanın səbəbi infeksiya olduqda, tez-tez orqanizmin virus və ya bakteriya toksinləri ilə ağır intoksikasiyası inkişaf edir ki, bu da vaxtında tibbi yardım olmadan ölümlə nəticələnə bilər. Bundan başqa, diareyanın nəticələri arasında düz bağırsağın patologiyaları da var: onun düşməsi, hemorroy, çat və xoraların əmələ gəlməsi.
Hansı həkimə müraciət etməli
Maye nəcis üç gündən çox davam edirsə və ya qusma, qarın ağrısı, 38,5°C-ə çatan və ya onu keçən yüksək hərarətlə müşayiət olunursa, təcili olaraq terapevtə müraciət etmək lazımdır. Həkim anamnez toplayacaq, ilkin müayinə aparacaq, ilkin diaqnoz qoyacaq və xəstəni dar profilli mütəxəssisə yönləndirəcək. Diareyanın müalicəsi ilə bir neçə ixtisas üzrə həkimlər məşğul ola bilər.
Bu sahədə kömək edə biləcək mütəxəssislər: terapevt, qastroenteroloq, infeksionist, cərrah, onkoloq, endokrinoloq.
Yadda saxla!
Yüngül gedişli, 3 günə qədər davam edən diareya ağır nəticələrə səbəb olmur, lakin müddət artdıqda təhlükəli dehidratasiya riski var. Bu, xüsusən uşaqlar, yaşlı və zəifləmiş insanlar üçün təhlükəlidir. Orqanizmin maye itkisi qıcolmalarla, ürək işinin pozulması ilə, kəskin böyrək çatışmazlığı ilə müşayiət olunan elektrolit itkisinə səbəb ola bilər. Uzun müddət davam etdikdə qida maddələrinin, mikroelementlərin, vitaminlərin çatışmazlığı inkişaf edir. Diareyanın ağırlaşmalarının qarşısını almaq üçün vaxtında həkimə müraciət etmək və onun bütün tövsiyələrinə əməl etmək çox vacibdir. Bu, patoloji prosesi tez aradan qaldırmağa kömək edir.
Suallar və cavablar
Nəcisi bərkidici təsirə malik otlar var, lakin onları yalnız həkimin təyinatı ilə və dərman müalicəsinə əlavə olaraq qəbul etmək lazımdır. Özünü müalicə etmək yolverilməzdir.
İshal 3 gündən çox davam edirsə, güclü qızdırma (38,5 dərəcə və ya çox), güclü zəiflik, baş ağrısı, şüur pozğunluqları, dehidratasiya ilə müşayiət olunursa, təcili tibbi yardıma müraciət etmək lazımdır. Sutkada 12-15 dəfədən çox defekasiya narahatedici simptomdur. Xəstə qarında güclü ağrılardan, dayanmayan qusmadan şikayətlənirsə, nəcisdə qan varsa, təcili yardım çağırmaq lazımdır.
Bağırsaq infeksiyalarında, dehidratasiya ilə müşayiət olunan ağır, bol və/və ya uzunmüddətli diareyada stasionar müalicə zəruridir.
Maye nəcisin qarşısını almağa imkan verən profilaktik tədbirlər həzm orqanlarının işindəki pozğunluqların inkişafının qarşısının alınmasını nəzərdə tutur.
İshalın profilaktikasının əsas qaydalarına aiddir:
- şəxsi gigiyena qaydalarına ciddi əməl edilməsi;
- qida hazırlanan yerlərdə təmizliyə riayət edilməsi;
- yumurta, balıq, ətin mütləq istilik emalından keçirilməsi;
- məhsulların soyuducuda saxlanması;
- içmək üçün filtrlənmiş və ya qaynadılmış suyun istifadəsi.
Həmçinin açıq mənbələrdən içmək və çimərkən ağıza dolan suyu udmaq olmaz.
