Dismenoreya aybaşı zamanı qarnın aşağı hissəsində kramp xarakterli ağrılarla gedən vəziyyətdir. Ağrı gündəlik həyatı pozacaq qədər güclüdürsə, onun səbəbi aydınlaşdırılmalı və müalicə həkimlə seçilməlidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Alqomenoreya
- aybaşı ağrıları
- ağrılı menstruasiya
- Dysmenorrhoea
Xəstəlik haqqında
Aybaşı zamanı uşaqlığın daxili qatı – endometrium – qopur və uşaqlıq əzələsi yığılaraq onu xaric edir. Bu prosesdə endometriumda prostaqlandinlər adlanan bioloji fəal maddələr ifraz olunur. Onların miqdarı çox olduqda uşaqlıq güclü və tez-tez yığılır, divarında qan dövranı müvəqqəti azalır və kramp xarakterli ağrı yaranır. Prostaqlandinlər qana keçərək ürəkbulanma, ishal, baş ağrısı kimi ümumi əlamətlərə də səbəb ola bilər.
Aybaşı zamanı yüngül narahatlıq bir çox qadın üçün normal sayılır. Lakin ağrı işə, oxumağa, gündəlik fəaliyyətə mane olursa, adi ağrıkəsicilərə cavab vermirsə və ya illər keçdikcə güclənirsə, bu, həkim müayinəsi tələb edən dismenoreyadır.
Dismenoreya gənc qadınlar və yeniyetmə qızlar arasında ən geniş yayılmış ginekoloji şikayətlərdən biridir və məktəbdən, işdən qalmağın tez-tez rast gələn səbəbidir. Ağrı ilk aybaşılardan bir neçə il sonra başlayan funksional (birincili) xarakterdə ola bilər və ya çanaq orqanlarının xəstəlikləri ilə bağlı (ikincili) olur. İkincili dismenoreyanın arxasında endometrioz kimi vaxtında müalicə olunmalı xəstəliklər dayana bildiyi üçün güclü ağrıya «dözmək» düzgün yanaşma deyil. Hər iki forma əksər hallarda müasir üsullarla uğurla idarə olunur.
Səbəbləri
Birincili dismenoreya çanaq orqanlarında struktur dəyişiklik olmadan, endometriumda prostaqlandinlərin artıq hasil olunması ilə əlaqədardır. Riski artıran amillər:
- gənc yaş və erkən menarxe – ilk aybaşının erkən başlaması ilə ağrılı aybaşılar daha tez-tez rast gəlinir;
- bol və uzun sürən aybaşılar – qopan toxumanın həcmi böyük olduqca prostaqlandinlər də çox olur;
- siqaret çəkmə – damarları daraldır və uşaqlığın qan təchizatını pisləşdirir;
- irsiyyət – anada və ya bacıda ağrılı aybaşıların olması;
- stress, narahatlıq, az fiziki aktivlik – ağrı hissiyyatını gücləndirir;
- bədən çəkisinin həddən artıq az və ya çox olması.
İkincili dismenoreyanın səbəbləri çanaq orqanlarının xəstəlikləridir:
- endometrioz və adenomioz – endometriuma bənzər toxumanın uşaqlıqdan kənarda və ya uşaqlıq əzələsinin içində böyüməsi; ən tipik səbəbdir;
- uşaqlıq mioması, endometrium polipləri – xüsusən uşaqlıq boşluğuna doğru böyüyən düyünlər;
- kiçik çanaq orqanlarının xroniki iltihabı və bitişmələr;
- uşaqlıqdaxili spiral – xüsusən ilk aylarda;
- uşaqlığın və servikal kanalın inkişaf anomaliyaları, kanalın daralması – qanın xaric olmasını çətinləşdirir.
Təsnifat
- Birincili (funksional) dismenoreya – adətən ilk aybaşıdan sonrakı bir neçə il ərzində başlayır, ağrı aybaşı ilə eyni vaxtda və ya ondan bir neçə saat əvvəl yaranır, ilk bir-üç gün davam edir; çanaq orqanlarında xəstəlik aşkar edilmir.
- İkincili (üzvi) dismenoreya – çanaq orqanlarının xəstəliyinin əlamətidir, çox vaxt daha gec yaşda başlayır və ya əvvəllər ağrısız olan aybaşılar illər keçdikcə ağrılı olur.
Ağırlıq dərəcəsinə görə yüngül (fəaliyyəti məhdudlaşdırmır, dərmana nadir hallarda ehtiyac olur), orta (iş qabiliyyətini azaldır, ağrıkəsici tələb olunur) və ağır (bir neçə gün gündəlik həyatdan kənarda qalma, ürəkbulanma, qusma, halsızlıq kimi ümumi əlamətlər, ağrıkəsicilərin zəif təsiri) formalar fərqləndirilir.
Klinik mənzərə
- qarnın aşağı hissəsində kramp və ya sıxıcı xarakterli ağrı – aybaşından bir neçə saat əvvəl və ya onun ilk günlərində başlayır, sonra tədricən zəifləyir;
- ağrının yayılması – bel və sağrı nahiyəsinə, budların daxili səthinə;
- ürəkbulanma, bəzən qusma, iştahanın azalması;
- nəcisin yumşalması, ishal;
- baş ağrısı, başgicəllənmə, halsızlıq, tərləmə;
- əhvalın pisləşməsi, əsəbilik, yuxunun pozulması.
Yeniyetmə qızlarda ağrı adətən aybaşı dövrü nizamlandıqdan sonra – ovulyasiyalı dövrlər başlayanda – özünü göstərir. İkincili dismenoreyada ağrı çox vaxt aybaşıdan bir neçə gün əvvəl başlayır, aybaşıdan sonra da davam edir, cinsi əlaqə zamanı ağrı, bol, uzun və ya nizamsız qanaxma, aybaşılararası ləkələnmə, hamilə qalmaqda çətinlik ilə müşayiət oluna bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: ağrı qəfildən çox güclü başlayıbsa və ya əvvəlkilərdən kəskin fərqlənirsə; yüksək hərarət, qeyri-adi iyli ifrazat varsa; hamiləlik ehtimalı fonunda ağrı və qanaxma yaranıbsa; huşun itməsi, kəskin zəiflik, bol qanaxma varsa. Bu əlamətlər uşaqlıqdankənar hamiləlik, yumurtalıq kistasının burulması və ya kəskin iltihabla bağlı ola bilər – təcili yardım (103) çağırın.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Ginekoloq şikayətləri, ağrının nə vaxt başladığını, aybaşı dövrünün xüsusiyyətlərini, ağrıkəsicilərin təsirini, cinsi həyat və kontrasepsiya haqqında məlumatları soruşur, ginekoloji müayinə aparır. Aybaşı gündəliyinin – ağrının gücü və qanaxmanın həcmi qeyd olunan cədvəlin – aparılması diaqnozu xeyli asanlaşdırır. Müayinə planına daxil ola bilər:
- kiçik çanaq orqanlarının USM-i – mioma, adenomioz, yumurtalıq kistaları, poliplər və inkişaf anomaliyalarını aşkar etmək üçün;
- kiçik çanağın MRT-si – göstəriş olduqda, dərin endometrioz və mürəkkəb anomaliyalara şübhədə;
- cinsi yolla ötürülən infeksiyalara və iltihaba müayinə – yaxmalar, PZR;
- hamiləlik testi – ağrının hamiləliklə bağlı səbəblərini istisna etmək üçün;
- qanın ümumi analizi – bol aybaşılarda qanazlığını istisna etmək üçün;
- diaqnostik laparoskopiya – endometriozdan ciddi şübhə olduqda və digər üsullar cavab vermədikdə.
Diferensial diaqnostika uşaqlıqdankənar hamiləlik, kəskin appendisit, yumurtalıq kistasının ağırlaşmaları, sidik yolları infeksiyası və bağırsaq xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- hər ay bir neçə gün iş və təhsil qabiliyyətinin itirilməsi, sosial fəallığın azalması;
- xroniki çanaq ağrısının formalaşması – ağrı aybaşıdan kənar günlərə də yayılır;
- ağrıkəsicilərin nəzarətsiz və uzunmüddətli qəbulu ilə bağlı mədə-bağırsaq və böyrək problemləri;
- ikincili dismenoreyada əsas xəstəliyin – məsələn, endometriozun – gec aşkarlanması və sonsuzluq riski;
- bol aybaşılar fonunda dəmir çatışmazlığı anemiyası;
- narahatlıq, depressiv əhval, yuxu pozuntuları.
Müalicə
Müalicə dismenoreyanın formasından, ağrının gücündən, qadının yaşından və hamiləlik planından asılıdır və ginekoloq tərəfindən fərdi seçilir.
Dərman müalicəsi. Birincili dismenoreyada əsas vasitə qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlardır – onlar prostaqlandinlərin hasilini azaldır, buna görə ağrı güclənməmişdən, aybaşının ilk əlamətlərində başlanıldıqda daha effektiv olur. Konkret preparatı və qəbul qaydasını həkim seçir; mədə xorası, qastrit, böyrək xəstəlikləri, bronxial astma olduqda bunu mütləq bildirmək lazımdır. Spazmolitiklər köməkçi rol oynaya bilər. Hamiləlik planlaşdırmayan qadınlarda hormonal kontraseptivlər və ya proqestin tərkibli vasitələr (o cümlədən hormon ifraz edən uşaqlıqdaxili sistem) aybaşını yüngülləşdirir və qanitirməni azaldır; onlar yalnız müayinədən sonra, əks-göstərişlər qiymətləndirilməklə təyin edilir.
Qeyri-dərman üsulları:
- qarnın aşağı hissəsinə mülayim isti qoyulması, isti duş;
- müntəzəm fiziki aktivlik, yoqa, dartılma və nəfəs məşqləri;
- siqaretin tərgidilməsi, yuxu və istirahət rejiminin nizamlanması;
- balanslı qidalanma, kifayət qədər maye qəbulu;
- bəzi hallarda həkimin tövsiyəsi ilə fizioterapiya üsulları, məsələn, transkutan elektrik sinir stimulyasiyası.
İkincili dismenoreya. Əsas xəstəlik müalicə olunur: endometriozun hormonal müalicəsi, miomanın, poliplərin, kistaların cərrahi kənarlaşdırılması (çox vaxt laparoskopik və ya histeroskopik yolla), iltihabın müalicəsi, spiralın çıxarılması və ya dəyişdirilməsi.
Nə etmək olmaz: ağrıkəsiciləri ardıcıl olaraq qablaşdırmada göstəriləndən çox qəbul etmək, hormonal preparatları rəfiqənin məsləhəti ilə başlamaq, ağrı güclənəndə müayinəni illərlə təxirə salmaq. Ağrıkəsicilərin artıq kömək etmədiyi hal həkimə müraciət üçün səbəbdir.
Profilaktika
- müntəzəm fiziki aktivlik – gəzinti, üzgüçülük, yoqa ağrı hissiyyatını azaldır;
- normal bədən çəkisinin saxlanılması;
- siqaretdən imtina;
- stressin azaldılması, kifayət qədər yuxu;
- aybaşı gündəliyinin aparılması – ağrının dəyişməsini vaxtında görməyə kömək edir;
- ildə bir dəfə profilaktik ginekoloji müayinə;
- cinsi yolla ötürülən infeksiyalardan qorunma – çanaq iltihabının və bitişmələrin qarşısını alır;
- ağrının xarakteri dəyişdikdə, güclənəndə və ya ağrıkəsicilərə cavab verməyəndə həkimə vaxtında müraciət – bu, ikincili dismenoreyanın erkən aşkarlanmasına imkan verir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Ağrılı aybaşılarda ginekoloqa müraciət etmək lazımdır; yeniyetmə qızlar uşaq ginekoloqu və ya pediatrla məsləhətləşə bilər. Kəskin, qeyri-adi ağrıda təcili yardım çağırılmalıdır.
Yadda saxla!
Güclü aybaşı ağrısına «dözmək lazımdır» yanaşması düzgün deyil. Ağrı həyat keyfiyyətini pozursa, səbəbi araşdırılmalıdır.
- Ağrıkəsicilər kömək etmirsə və ya ağrı ildən-ilə güclənirsə, ginekoloqa müraciət edin.
- Aybaşı ilə əlaqəsi olmayan kəskin qarın ağrısı, huşun itməsi, yüksək hərarət və ya hamiləlik ehtimalı fonunda ağrı yaranarsa, təcili yardım (103) çağırın.
- Hormonal preparatları yalnız həkim müayinəsindən sonra qəbul edin.
- Fiziki aktivlik, isti və siqaretdən imtina dərmansız da ağrını azalda bilər.
Suallar və cavablar
Birincili dismenoreya olan bir çox qadında doğuşdan sonra ağrılar zəifləyir, lakin bu, qanunauyğunluq deyil. İkincili dismenoreyada isə ağrı əsas xəstəlik müalicə olunmadıqca davam edir.
İltihabəleyhinə vasitələr ağrı güclənməmişdən, aybaşının ilk əlamətlərində və ya həkimin tövsiyəsi ilə bir qədər əvvəl başlanıldıqda daha yaxşı təsir edir. Preparatı və qəbul qaydasını həkimlə seçmək, mədə xəstəlikləri olduqda bunu mütləq bildirmək lazımdır.
Bəli. Endometriozun ən tipik əlamətlərindən biri illər keçdikcə güclənən, adi ağrıkəsicilərə zəif cavab verən aybaşı ağrısıdır. Belə hallarda ginekoloji müayinə vacibdir.
Aybaşı ağrısında qarnın aşağı hissəsinə mülayim isti qoymaq əzələlərin spazmını azaldır və təhlükəsiz sayılır. Lakin hərarət, qeyri-adi ifrazat və ya hamiləlik ehtimalı fonunda kəskin ağrıda istidən istifadə etməzdən əvvəl həkimə müraciət lazımdır.
Bəli, mülayim fiziki aktivlik – gəzinti, yoqa, dartılma məşqləri – çox vaxt ağrını azaldır və əhvalı yaxşılaşdırır. Ağır yüklərdən ağrının ən güclü olduğu günlərdə imtina etmək olar. Özünüzü pis hiss edirsinizsə, bədəninizə qulaq asın və yükü azaldın.
Xeyr, hormonal kontraseptivlər dayandırıldıqdan sonra hamilə qalma qabiliyyəti adətən qısa müddətdə bərpa olunur. Onlar dismenoreyanın müalicəsində geniş istifadə olunur, lakin əks-göstərişləri var, buna görə yalnız ginekoloq tərəfindən müayinədən sonra seçilməlidir.
Ginekologiya üzrə xəstəliklər
- Adneksit
- Amenoreya
- Anembrioniya
- Anovulyasiya
- Antifosfolipid sindromu
- Aqalaktiya
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Bakterial vaginoz (vajinanın disbakteriozu)
- Bartolin vəzinin kistası
- Bartolinit
- Cinsi və psixoseksual inkişafın ləngiməsi
- Cinsi yolla ötürülən infeksiyalar (CYÖİ)
- Çoxdöllü hamiləlik
- Diffuz mastopatiya
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
