Öskürək — orqanizmin tənəffüs yollarının qıcıqlanmasına və ya havanın keçməsinə mane olan maneəyə cavab olaraq göstərdiyi qorunma reflektorudur. Bu səhifədə öskürəyin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Allerqoloq İnfeksionist Kardioloq Onkoloq Otolarinqoloq Pulmonoloq Qastroenteroloq
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Öskürək — orqanizmin tənəffüs yollarının qıcıqlanmasına və ya havanın keçməsinə mane olan maneəyə cavab olaraq göstərdiyi qorunma reflektorudur. Orqanizm xarakterik səslə müşayiət olunan gücləndirilmiş, kəskin nəfəsvermə vasitəsilə tənəffüs yollarını təmizləməyə çalışır. Qıcıqlandırıcılar toz, yad cisimlər, xəstəlik törədən mikroorqanizmlər, bəlğəm, şişlər və s. Ola bilər. Adətən bu əlamət tənəffüs sistemindəki patoloji proseslərlə müşayiət olunur. Bundan əlavə, o, digər orqanların xəstəliklərində də yarana bilər. Bəzi hallarda öskürək sağlamlıq və həyat üçün təhlükəli vəziyyətin inkişafından xəbər verə bilər, buna görə onun görünməsinə göz yummaq olmaz. Ağır patologiyalarda öskürək tutmaları ən çox fasiləsiz bir-birini izləyir. Tibbi terminologiyada bu, öskürək reprizi adlanır. Əgər xəstədə daimi öskürək varsa, xüsusilə qanlı və ya irinli bəlğəm çıxırsa və ümumi vəziyyət pozulubsa, dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Növləri
Öskürək bir neçə parametrə görə təsnif edilir.
Xarakterinə görə 2 növə bölünür.
- Produktiv (nəmli). Bronxlarda selikli ifrazatın güclənmiş istehsalı ilə müşayiət olunan iltihabi xəstəliklər üçün xarakterikdir. Ayrılan bəlğəmin xarici görünüşünə görə mütəxəssis öskürəyin səbəbini müəyyən edə bilər. Ən çox bronxağciyər sisteminin aşağı hissələrinin zədələnməsində (pnevmoniya, bronxial astma və s.) meydana çıxır.
- Qeyri-produktiv (quru). Bəlğəm ayrılmadan gedən tutmaşəkilli öskürək. Adətən ağır keçir, əsassız zəiflik, baş ağrıları, yuxusuzluq, iştahsızlıq ilə müşayiət oluna bilər. Öskürək tutması zamanı çox vaxt qarın presi əzələlərində və döş qəfəsində ağrı, sidik tutmaması müşahidə olunur. Qeyri-produktiv öskürəyi olan xəstə üçün səsin batması xarakterikdir. Onun yaranmasına ağciyər və ağciyərdənkənar patologiyalar səbəb ola bilər, buna görə yalnız mütəxəssis tutmaların səbəbini müəyyən edib müalicə təyin edə bilər.
Patoloji prosesin gedişat müddətinə görə öskürəyin 3 növü ayırd edilir:
- Kəskin, 3 həftəyə qədər davam edir. İnsanı daim narahat edir, əzələ zəifliyi, baş ağrısı, yüksək temperatur, bol bəlğəm ayrılması ilə müşayiət olunur. İnfeksion xəstəliklər, kəskin bronxit, pnevmoniya, plevrit, kəskin respirator virus infeksiyaları üçün xarakterikdir. O, toksik maddələrin, tüstünün, tozun udulmasından sonra və ya bronxlara yad cismin düşməsi nəticəsində də inkişaf edə bilər.
- Yarımkəskin (infeksiyadan sonrakı), 3-8 həftə davam edir. Bu, respirator infeksiyanın müalicəsindən sonra qalan öskürəkdir. Bu əlaməti olan xəstələrə bronxağciyər xəstəliklərini, xüsusən pnevmoniyanı istisna etmək üçün rentgenoqrafik müayinə təyin olunur.
- Xroniki, 2-3 aydan çox davam edir. Bronxağciyər sisteminin kəskinləşmiş patologiyaları, o cümlədən bronx və ya ağciyər toxuması şişləri, xroniki bronxit, bronxial astma fonunda meydana çıxır. Bundan başqa, belə öskürək ürəyin sol mədəcik çatışmazlığı və qulaqcıqlardakı yeni törəmələr zamanı da müşahidə olunur.
Yaranma mexanizminə görə öskürəyin aşağıdakı formaları ayırd edilir.
- Ürək mənşəli, quru və əzab verici, yuxu pozğunluğu, boğulma hissi ilə. O, kardioloji patologiyalar (arterial hipertenziya, ürək qüsuru, işemiya və s.) fonunda yaranır.
- Nevrotik (psixogen). Beynin müəyyən nahiyələrinin oyanması nəticəsində yaranır və yuxarı tənəffüs yolları ilə tənəffüs sistemindəki patoloji proseslərlə əlaqəsi olmur.
- Mədə-qida borusu reflüksü fonunda. Qeyri-produktiv xarakter daşıyır, yeməkdən sonra, yeməklər arasında və ya gecə, mədə şirəsinin qida borusu və ya tənəffüs orqanlarının selikli qişasına düşməsi nəticəsində yaranır. Onun meydana çıxması mədə-bağırsaq traktı orqanlarında patoloji proseslərin inkişafından xəbər verir.
Öskürəyin təsnifatı üçün əlavə parametrlər.
- Müddətinə görə: daimi və ya epizodik (tutmaşəkilli, qısamüddətli).
- Yaranma vaxtına görə (nə vaxt meydana çıxır və ya güclənir): səhər — anamnezində astma olan insanlara və ya siqaret çəkənlərə xasdır, gecə — vərəm xəstələrində müşahidə olunur.
- İntensivliyinə görə: güclü, zəif ifadə olunmuş, yüngül öskürmə.
- Səsinə görə: cingiltili, səssiz, boğuq (adətən difteriya krupuna müşayiət edir), tutqun zəifləmiş, “hürən”.
Səbəbləri
Bu əlamətin hansı səbəbdən yarandığını müstəqil şəkildə müəyyən etmək kifayət qədər çətindir. Çox vaxt yalnız mütəxəssis bütün amilləri qarşılaşdıra bilər. Ən çox rast gəlinən səbəblərə aşağıdakılar aiddir:
- Bronxağciyər sisteminin anadangəlmə anomaliyaları;
- QBB orqanlarını əhatə edən iltihabi proseslər;
- Respirator infeksiyalar;
- Iltihabla əlaqəli olmayan bronx patologiyaları;
- Tənəffüs yollarına yad cisimlərin düşməsi;
- Allergiyalar;
- Döş qəfəsi və boyun orqanlarının şişləri;
- Psixosomatika (güclü sevinc, stress), qırtlaq nevrozu;
- Kardioloji patologiyalar;
- Qastroezofageal reflüks (mədə möhtəviyyatının qida borusuna geri atılması);
- Bəzi dərman preparatlarının qəbulunun yan təsiri;
- Aktiv və passiv siqaretçəkmə;
- Quru və ya çirklənmiş, tozlu hava;
- Vərəm;
- Askaridoz — sürfələri ağciyərlərdə inkişaf edən askarida qurdları ilə yoluxma;
- Həddindən artıq isti və ya soyuq nəfəs alınan hava.
Diaqnostika
Xəstə öskürəklə müraciət etdikdə, həkim anamnez toplayarkən və diaqnoz qoyarkən onun şikayətlərinə və anamnezinə (keçmiş xəstəliklər, travmalar, həyat tərzi, mövcud xroniki patologiyalar haqqında məlumatlara) əsaslanır. Bundan sonra ümumi müayinə aparılır: boğazın vəziyyətinin qiymətləndirilməsi, temperaturun ölçülməsi, ağciyərlərin auskultasiyası (dinlənilməsi). Əldə edilən nəticələr əsasında xəstəyə ilkin diaqnoz qoyulur və onu dəqiqləşdirmək üçün əlavə müayinə təyin oluna bilər. Tədbirlər siyahısına adətən laborator və instrumental diaqnostika daxil edilir.
- Qan analizləri (ümumi, biokimyəvi, hormonlara və infeksiyalara), sidik, bəlğəm analizləri və s.
- Ağciyər patologiyasını aşkar etmək və ya istisna etmək üçün döş qəfəsi və orta divarcığın rentgeni.
- KT (kompüter tomoqrafiyası) döş boşluğu strukturlarının ətraflı öyrənilməsi üçün göstərişdir.
- Spiroqrafiya (tənəffüsün xarici funksiyasının tədqiqi) ağciyərlərin həcmini dəqiqləşdirmək və onların zədələnmə faktını aşkar etmək üçün uzunmüddətli öskürək zamanı təyin olunur.
- Digər üsullar nəticə vermədikdə diaqnostik fibrobronxoskopiya təyin olunur; o, traxeobronxial ağacın vizual müayinəsindən və histoloji, sitoloji tədqiqat üçün material götürülməsindən ibarətdir.
- QORB (qastroezofageal reflüks xəstəliyi) şübhəsi yarandıqda qastroskopiya təyin olunur.
Müalicə
Öskürəyin müalicəsi onu törədən patologiyadan, öskürək tutmalarının müddəti və intensivliyindən, xəstənin ümumi vəziyyətindən asılıdır. Səthi öskürmə mütəxəssisin seçdiyi qarqara və inhalyasiyalarla yaxşı aradan qaldırılır. Dərin produktiv və ya qeyri-produktiv öskürək aşağıdakıları əhatə edən fərdi, spesifik müalicə tələb edir:
- Dərman terapiyası: bəlğəmgətirici və ya öskürəkəleyhinə vasitələr, antibiotiklər, bəlğəmi durulaşdıran preparatlar və s.
- Fizioterapiya prosedurları;
- Bəlğəmin çıxarılmasını asanlaşdıran döş qəfəsi masajı.
Bronxoskopiya ilə çıxarıla bilməyən yad cisimlər, ağciyər, bronx, döş qəfəsi travmaları və ya yeni törəmələri zamanı cərrahi müalicə göstərişdir.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Öskürək tutması zamanı ağciyər alveollarının cırılması baş verə bilər. Onlar ağciyərlərin səthində yerləşirsə, spontan pnevmotoraks yarana bilər. Bu, dərhal tibbi yardım tələb edən həyat üçün təhlükəli vəziyyətdir — belə əlamətlər yarandıqda dərhal təcili yardım çağırılmalıdır.
Artıq çəkisi olan və ya yaşlı xəstələrdə güclü öskürək refleksi çox vaxt sidik tutmamasına səbəb olur. Bundan başqa, əsas xəstəliklə bağlı ağırlaşmalar da mövcuddur: sepsis, tənəffüs çatışmazlığı və s. Xroniki proseslər (XOAX, bronxial astma) xəstənin aktivliyinə, güclü nəfəs darlığı səbəbindən özünə xidmət etmə qabiliyyətinin tam itirilməsinə qədər təsir göstərir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Öskürək şikayəti ilə ilk növbədə terapevtə (uşaqlarda öskürək zamanı pediatra) və ya ümumi təcrübə həkiminə müraciət etmək lazımdır. Onlar ilkin müayinə aparacaq, mümkün səbəbləri aşkar edəcək və xəstəni dar profilli mütəxəssisə yönləndirəcəklər — pulmonoloq, kardioloq, otolarinqoloq (LOR), allerqoloq, infeksionist, qastroenteroloq, onkoloq.
Yadda saxla!
Bir çox insanın diqqət yetirmədiyi, öskürəkəleyhinə vasitələrlə boğduğu öskürək həmişə göründüyü qədər zərərsiz olmur. Çox vaxt bu əlamət orqanizmdə həkim köməyi olmadan aradan qaldırıla bilməyən ciddi patologiyanın inkişafından xəbər verir. Tək-tək öskürmələr təhlükə yaratmır, lakin bu əlamət bir neçə gün ərzində keçmirsə, gecə və ya səhər tezdən güclənirsə, çoxlu bəlğəm ayrılması ilə müşayiət olunursa, mütləq mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır. Ondan yalnız səbəbi aydınlaşdırıb aradan qaldırdıqdan sonra qurtulmaq mümkündür. Öskürəyin qarşısını almaq üçün profilaktika aşağıdakıları əhatə edir:
- Siqaretdən imtina;
- Bu əlamətlə müşayiət olunan xəstəliklərə (pnevmokokk infeksiyası, qrip və s.) qarşı vaxtında vaksinasiya;
- Yoluxmuş insanlarla təmasın istisna edilməsi.
Suallar və cavablar
Öskürəyin istənilən formasının özbaşına müalicəsi yolverilməzdir. Bəzi hallarda həkimlər klassik terapiyaya əlavə kimi bitki mənşəli preparatlar təyin edə bilər, lakin onun əvəzinə yox.
Qeyri-produktiv öskürək bəlğəm ayrılması ilə müşayiət olunmur və rahatlıq gətirmir, produktiv öskürək isə müxtəlif rəngli nəmli selikin ayrılmasına (öskürüb çıxarılmasına) səbəb olur.
