Sidik kisəsində daşlar metabolik pozuntular və/və ya əlverişsiz xarici amillərin təsiri fonunda yaranan konkrementlərdir. Onlar sidik ifrazının pozulmasına, ağrıya, hematuriyaya və infeksiyalara səbəb ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sistolitiaz
- vezikal daşlar
- sidik kisəsinin konkrementləri
Xəstəlik haqqında
Sidik kisəsində daşlar (sistolitiaz) – kisənin boşluğunda sidikdəki duzların kristallaşması nəticəsində əmələ gələn bərk törəmələrdir. Daşlar iki yolla yarana bilər: bilavasitə sidik kisəsində (birincili daşlar) və ya böyrəkdə əmələ gəlib sidik axarı ilə aşağı enərək kisədə qalan və orada böyüyən daşlar (ikincili daşlar). Böyüklərdə əksər hallarda əsas səbəb sidiyin kisədə durğunluğudur: kisə tam boşalmadıqda qalıq sidikdə duz kristalları çökür, mövcud daşın üzərinə yeni qatlar əlavə olunur və o, zaman keçdikcə böyüyür.
Xəstəlik daha çox yaşlı kişilərdə rast gəlinir, çünki onlarda prostat vəzisinin xoşxassəli hiperplaziyası sidiyin axınını çətinləşdirir. Risk qrupuna həmçinin nevroloji xəstəliklər səbəbindən sidik kisəsinin funksiyası pozulmuş və uzun müddət kateter daşıyan insanlar daxildir. Uşaqlarda sidik kisəsi daşları sidik yollarının anadangəlmə anomaliyaları, mübadilə pozğunluqları, eləcə də zülalı az qidalanma və susuzlaşma ilə əlaqəli ola bilər.
Sidik kisəsi daşları təkcə ağrı və narahatlıq yaratmır: onlar selikli qişanı zədələyir, təkrarlanan infeksiyalara, qanaxmaya və kəskin sidik ləngiməsinə səbəb ola bilər. Ona görə daşın özü ilə yanaşı onun əmələ gəlmə səbəbinin də aşkar edilib aradan qaldırılması vacibdir – əks halda daşlar yenidən əmələ gəlir.
Səbəbləri
Sidik kisəsində daş əmələ gəlməsi adətən bir neçə amilin birgə təsiri ilə baş verir: sidiyin durğunluğu, sidikdə duzların həddindən artıq konsentrasiyası, sidiyin turşuluğunun dəyişməsi və infeksiya. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- sidiyin axınının çətinləşməsi – prostat vəzisinin xoşxassəli hiperplaziyası (adenoması), uretranın daralması (striktura), sidik kisəsi boynunun sklerozu; kisə tam boşalmır və qalıq sidikdə kristallar çökür;
- neyrogen sidik kisəsi – onurğa beyni travmaları, insult, dağınıq skleroz, uzunmüddətli şəkərli diabet zamanı kisənin sinir tənziminin pozulması;
- sidik yollarının xroniki infeksiyası – bəzi bakteriyalar sidiyi qələviləşdirir və fosfat (struvit) daşlarının əmələ gəlməsinə şərait yaradır;
- yad cisimlər – uzunmüddətli kateterlər, stentlər, əvvəlki əməliyyatlardan qalmış tikiş materialı; onların səthində duzlar çökür;
- sidik kisəsinin divertikulu – kisə divarında sidiyin toplanıb qaldığı cibşəkilli çıxıntı;
- böyrəkdən enən daşlar – sidik-daş xəstəliyi olan pasiyentlərdə kiçik daşlar kisəyə düşür və axın pozulduqda orada böyüyür;
- maddələr mübadiləsinin pozulması – podaqra və sidik turşusunun artıqlığı, hiperparatireoz, irsi mübadilə pozğunluqları (məsələn, sistinuriya);
- qidalanma və həyat tərzi – az maye qəbulu, isti iqlimdə susuzlaşma, duzlu, kəskin və ət məhsullarının artıq istehlakı, az hərəkətli həyat tərzi, xəstəlik səbəbindən uzunmüddətli yataq rejimi;
- bəzi dərmanlar – nəzarətsiz qəbul edilən kalsium və D vitamini preparatları, bəzi sulfanilamidlər və digər dərmanlar daş əmələ gəlməsini sürətləndirə bilər;
- sidik kisəsində keçirilmiş əməliyyatlar – məsələn, kisənin bağırsaq hissəsi ilə genişləndirilməsindən sonra selik və infeksiya daş riskini artırır.
Bəzi hallarda ətraflı müayinəyə baxmayaraq səbəbi müəyyən etmək mümkün olmur – belə daşlar idiopatik adlanır.
Təsnifat
Sidik kisəsi daşları mənşəyinə, sayına və kimyəvi tərkibinə görə fərqləndirilir.
- Mənşəyinə görə: birincili (bilavasitə kisədə əmələ gələn) və ikincili (böyrəkdən enən və ya yad cisim üzərində yaranan) daşlar.
- Sayına və ölçüsünə görə: tək və çoxsaylı; qumşəkilli xırda daşlardan kisənin böyük hissəsini tutan iri daşlara qədər.
Kimyəvi tərkibinə görə daşlar çox vaxt qarışıq olur, lakin bir maddə üstünlük təşkil edir:
- urat daşları – sidik turşusundan ibarətdir, səthi hamardır; böyüklərdə sidik kisəsi daşlarının ən tez-tez rast gəlinən növlərindəndir və dərmanla həll edilə bilən əsas növdür;
- kalsium oksalat daşları – sıx, bərk, tikanlı səthə malikdir və selikli qişanı tez-tez zədələyir;
- fosfat (struvit) daşları – infeksiya fonunda qələvi sidikdə əmələ gəlir, sürətlə böyüyür, sıxlığı nisbətən azdır;
- sistin və ksantin daşları – irsi mübadilə pozğunluqları ilə bağlıdır və nadir hallarda rast gəlinir.
Klinik mənzərə
Kiçik daşlar uzun müddət heç bir əlamət verməyə bilər və təsadüfən, USM zamanı aşkar olunur. Daş böyüdükcə və selikli qişanı qıcıqlandırdıqca aşağıdakı əlamətlər yaranır:
- qarının aşağı hissəsində ağrı – qasıqüstü nahiyədə küt və ya kəskin ağrı; kişilərdə penisə, aralığa, xayalara yayıla bilər; yeriş, silkələnmə və fiziki yük zamanı güclənir;
- sidik ifrazının pozulması – tez-tez və ağrılı sidiyə getmə, qəfil güclü sidik təkanları, gecə sidiyə durma;
- sidik axınının qəfil kəsilməsi – daş kisə boynunu tutduqda axın dayanır, bədənin vəziyyəti dəyişdikdə yenidən bərpa olunur;
- nazik, zəif, kəsik-kəsik axın, kisənin tam boşalmaması hissi;
- sidikdə qan (hematuriya) – xüsusən fiziki yükdən sonra, çox vaxt sidiyin sonuncu porsiyasında;
- bulanıq, xoşagəlməz iyli sidik – qoşulmuş infeksiyanın əlaməti.
Uşaqlarda xəstəlik narahatlıq, sidiyə gedərkən ağlama, sidik saxlamama ilə özünü göstərə bilər. Prostat adenoması olan yaşlı kişilərdə daşın əlamətləri çox vaxt adenomanın simptomları ilə üst-üstə düşür, ona görə diaqnoz gecikir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər:
- sidik ifrazı tam dayanıb, kisə dolub, qarının aşağı hissəsində güclü ağrı və dolğunluq hissi var (kəskin sidik ləngiməsi);
- sidikdə çoxlu qan və ya laxtalar görünür;
- yüksək hərarət, üşütmə, bel ağrısı yaranıb – bu, infeksiyanın böyrəklərə yayıldığını göstərə bilər.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz uroloq tərəfindən şikayətlər, anamnez və müayinələrin nəticələri əsasında qoyulur. Həkim sidik-daş xəstəliyi, prostat xəstəlikləri, keçirilmiş əməliyyatlar, kateter daşıma, qəbul edilən dərmanlar və qidalanma barədə soruşur. Kişilərdə prostatın vəziyyətini qiymətləndirmək üçün barmaqla düz bağırsaq müayinəsi aparıla bilər.
- ümumi sidik analizi – eritrositlər, leykositlər, bakteriyalar, duz kristalları, sidiyin turşuluğu;
- sidiyin bakterioloji əkilməsi – infeksiyanın törədicisini və antibiotiklərə həssaslığını müəyyən edir;
- qanın ümumi və biokimyəvi analizləri – kreatinin, sidik cövhəri, sidik turşusu, kalsium, fosfor; lazım olduqda paratireoid hormonu;
- sidik kisəsi, böyrəklər və prostatın USM-i – daşları, onların sayını və ölçüsünü, qalıq sidiyin miqdarını, böyrəklərin vəziyyətini göstərir;
- rentgenoqrafiya – kalsium tərkibli daşları görməyə imkan verir; urat daşları adi rentgen şəklində görünməyə bilər;
- kompüter tomoqrafiyası – ən dəqiq üsuldur, daşın sıxlığını qiymətləndirməyə və eyni zamanda böyrək daşlarını aşkar etməyə imkan verir;
- sistoskopiya – kisənin daxildən baxışı; daşlarla yanaşı divertikul, şiş, kisə boynunun daralması kimi səbəbləri aşkar edir;
- uroflovmetriya – sidik axınının sürətini ölçür, sidik ifrazının çətinləşməsini təsdiqləyir;
- çıxarılmış daşın kimyəvi analizi – təkrarlanmanın qarşısını almaq üçün vacibdir.
Differensial diaqnostika sidik kisəsinin şişləri, sistit, prostatit, prostat adenoması və sidik kisəsinin yad cisimləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- kəskin sidik ləngiməsi – daş kisə boynunu tutduqda sidik ifrazı tam dayanır və təcili kateterizasiya tələb olunur;
- xroniki sistit və təkrarlanan infeksiyalar – daş bakteriyalar üçün daimi mənbəyə çevrilir və infeksiyanı tam aradan qaldırmağa mane olur;
- pielonefrit – infeksiyanın böyrəklərə yayılması;
- hematuriya və qanazlığı – selikli qişanın daimi travması nəticəsində;
- böyrəklərin funksiyasının pozulması – uzunmüddətli axın çətinliyi fonunda;
- selikli qişada xroniki dəyişikliklər – uzun illər davam edən qıcıqlanma sidik kisəsi şişinin riskini artıra bilər.
Müalicə
Müalicə taktikası daşın ölçüsündən, sayından, kimyəvi tərkibindən və ən əsası – onun əmələ gəlmə səbəbindən asılıdır. Sidik kisəsi daşları, böyrək daşlarından fərqli olaraq, nadir hallarda öz-özünə xaric olur, çünki onların yaranmasının əsas səbəbi çox vaxt kisənin tam boşalmamasıdır. Ona görə müalicə iki vəzifəni həll edir: daşın xaric edilməsi və səbəbin aradan qaldırılması.
Konservativ müalicə. Dərmanla həll etmək əsasən urat daşlarında mümkündür. Həkim sidiyi qələviləşdirən preparatlar və purinləri məhdudlaşdıran pəhriz təyin edir, müalicənin effektivliyi USM ilə nəzarət olunur. Qum və çox xırda daşlar bol maye qəbulu fonunda sidiklə xaric ola bilər; bu dövrdə ağrını azaltmaq üçün həkim spazmolitiklər təyin edə bilər. İnfeksiya olduqda sidik əkilməsinin nəticəsinə əsasən antibakterial müalicə aparılır.
Endoskopik müalicə. Ən tez-tez tətbiq edilən üsul transuretral sistolitotripsiyadır: sistoskop uretra vasitəsilə kisəyə yeridilir, daş görmə nəzarəti altında lazer, pnevmatik və ya ultrasəs enerjisi ilə xırdalanır və fraqmentlər yuyularaq çıxarılır. Əməliyyat dəri kəsiyi olmadan, anesteziya altında aparılır. Böyük daşlarda və ya uretra dar olduqda perkutan sistolitotripsiya – qarının aşağı hissəsində kiçik deşik vasitəsilə kisəyə daxil olmaq – tətbiq oluna bilər.
Açıq əməliyyat (sistolitotomiya). Çox iri və ya çoxsaylı daşlarda, eləcə də eyni vaxtda divertikulun və ya böyük prostatın çıxarılması lazım olduqda qasıqüstü kəsiklə kisə açılır və daşlar bütöv şəkildə çıxarılır.
Distansion zərbə dalğası litotripsiyası sidik kisəsi daşlarında məhdud tətbiq olunur – əsasən əməliyyatın riskli olduğu pasiyentlərdə, çünki fraqmentlərin xaric olması üçün kisə yaxşı boşalmalıdır.
Səbəbin müalicəsi. Prostat adenoması, uretra strikturası və ya kisə boynunun daralması olduqda, təkrarlanmanın qarşısını almaq üçün onlar da eyni əməliyyat zamanı və ya sonra aradan qaldırılır. Neyrogen sidik kisəsində kisənin müntəzəm boşaldılması üçün düzgün kateterizasiya rejimi seçilir.
Ağrıkəsicilər, «daş əridən» bitki çayları və ya xalq vasitələri ilə özbaşına müalicə daşı aradan qaldırmır, lakin diaqnozu gecikdirir və ağırlaşma riskini artırır.
Reabilitasiya
Endoskopik əməliyyatdan sonra sidik kisəsində qısa müddətə uretral kateter saxlanılır: o, sidiyin sərbəst axmasını təmin edir və lazım olduqda kisənin yuyulmasına imkan verir. Fəsadsız gedişdə pasiyent adətən bir neçə gündən sonra evə buraxılır; açıq əməliyyatdan sonra bərpa dövrü daha uzun olur.
Əməliyyatdan sonrakı ilk həftələrdə sidikdə yüngül qan qarışığı və sidiyə gedərkən göynəmə ola bilər – bu, adətən tədricən keçir. Bol maye qəbul etmək, ağırlıq qaldırmamaq, ağır fiziki yükdən və cinsi yaxınlıqdan həkimin tövsiyə etdiyi müddət ərzində çəkinmək lazımdır. Daşın kimyəvi analizinin nəticəsinə əsasən həkim fərdi pəhriz tövsiyə edir, müəyyən müddətdən sonra nəzarət USM-i aparılır.
Profilaktika
Daşların əmələ gəlməsinin və təkrarlanmasının qarşısını almaq üçün:
- gün ərzində kifayət qədər maye qəbul etmək – sidik açıq rəngdə olmalıdır; ürək və ya böyrək çatışmazlığı, ödemlər olduqda maye rejimini əvvəlcədən həkimlə razılaşdırmaq;
- içmək üçün əsasən şəkərsiz təmiz su seçmək, şirin qazlı içkiləri məhdudlaşdırmaq;
- sidik təkanını uzun müddət saxlamamaq, kisəni müntəzəm və tam boşaltmaq;
- zəif axın, gecə sidiyə durma kimi əlamətlər yarandıqda vaxtında uroloqa müraciət etmək;
- sidik yollarının infeksiyalarını sonadək müalicə etmək;
- duzu, ət məhsullarını və konservləri məhdudlaşdırmaq, tərəvəz və meyvələrlə zəngin balanslaşdırılmış qidalanmaq;
- kalsium və vitamin preparatlarını yalnız həkimin təyinatı ilə qəbul etmək;
- daimi kateteri olan pasiyentlərdə kateterə düzgün qulluq etmək və onu vaxtında dəyişdirmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sidik kisəsi daşlarının diaqnostikası və müalicəsi ilə uroloq məşğul olur, uşaqlarda – uşaq uroloqu. Mübadilə pozğunluqları aşkar edildikdə əlavə olaraq endokrinoloq və ya nefroloqun məsləhəti lazım ola bilər.
Yadda saxla!
- Sidik kisəsi daşları çox vaxt başqa problemin – kisənin tam boşalmamasının, prostat adenomasının, infeksiyanın nəticəsidir; səbəb aradan qaldırılmasa, daşlar yenidən əmələ gəlir.
- Sidikdə qan, sidik axınının qəfil kəsilməsi və qarının aşağı hissəsində ağrı uroloqa müraciət üçün səbəbdir.
- Dərmanla əsasən yalnız urat daşlarını həll etmək mümkündür; digər daşlar adətən endoskopik üsulla, dəri kəsiyi olmadan xaric edilir.
- Sidik ifrazı tam dayandıqda gözləmək olmaz – təcili tibbi yardım lazımdır.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Balano-postit
- Böyrək çatışmazlığı
- Böyrək daşları
- Böyrək kistası
- Böyrək sancısı
- Böyrək şişləri
- Böyrək xərçəngi
- Böyrək zədələnməsi
- Böyrəklərdə qum (mikrokristalluriya)
- Böyrəklərin amiloidozu
- Böyrəklərin iltihabı (nefrit)
- Böyrəyin angiolioması
- Böyrəyin sallanması (nefroptoz)
Suallar və cavablar
Qum və çox xırda daşlar bəzən sidiklə xaric olur. Lakin sidik kisəsi daşlarının çoxu kisənin tam boşalmaması fonunda əmələ gəldiyi üçün öz-özünə çıxmır və zaman keçdikcə böyüyür. Daşın ölçüsünü və tərkibini qiymətləndirib taktikanı uroloq müəyyən etməlidir.
Transuretral sistolitotripsiya anesteziya altında aparılır, ona görə əməliyyat zamanı ağrı hiss olunmur. Sonrakı günlərdə sidiyə gedərkən yüngül göynəmə və sidikdə az miqdarda qan ola bilər, bu da adətən tez keçir.
Bəli, əgər daşın yaranma səbəbi – prostat adenoması, kisənin tam boşalmaması, infeksiya və ya mübadilə pozğunluğu – aradan qaldırılmayıbsa. Ona görə daşın tərkibinin analizi, səbəbin müalicəsi və həkimin tövsiyələrinə əməl etmək çox vacibdir.
Pəhriz daşın kimyəvi tərkibindən asılıdır. Urat daşlarında ət, sakatat və purinlə zəngin məhsullar, oksalat daşlarında oksalatla zəngin qidalar məhdudlaşdırılır. Ümumi qayda – duzu azaltmaq və kifayət qədər su içməkdir; fərdi pəhrizi həkim analizlərin nəticəsinə əsasən tövsiyə edir.
Olur, lakin kişilərə nisbətən xeyli az. Qadınlarda daşlar çox vaxt kiçik çanaq orqanlarında keçirilmiş əməliyyatlardan sonra qalmış tikiş materialı, sidik kisəsinin sallanması, neyrogen sidik kisəsi və təkrarlanan infeksiyalar fonunda yaranır.
Daşın özü xərçəngə çevrilmir. Lakin uzun illər davam edən qıcıqlanma və xroniki iltihab selikli qişada dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Bundan əlavə, sidikdə qan həm daşlarda, həm də şişlərdə rast gəlinir, ona görə bu əlamət olduqda həkim müayinəsi mütləqdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Sidik ifrazı zamanı ağrılar
Sidik ifrazı zamanı ağrı barədə bilinməli ən vacib məqam odur ki, belə simptom orqanizmdəki pozğunluğun əlamətidir. Pozğunluqlar müxtəlif…
İstiqamət: Urologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
