Kəskin pankreatit — klinik əlamətləri, səbəbi və ağırlıq dərəcəsinə uyğun olaraq diaqnostika və müalicə tələb edən tibbi vəziyyətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Mədəaltı vəzinin kəskin iltihabı
Xəstəlik haqqında
Kəskin pankreatitdən daha çox kişilər əziyyət çəkir, lakin qadınlarda da inkişaf etməsi az deyil. Kəskin qarın xəstəlikləri arasında pankreatit 3-cü yeri tutur — kəskin cərrahi abdominal patologiyanın bütün hallarının 12-13%-i onun payına düşür.
Səbəbləri
Kəskin pankreatitin yaranmasının əsas səbəbləri:
- alkoqoldan sui-istifadə, zərərli qidalanma vərdişləri (qızardılmış, yağlı, acılı, ədviyyatlı yeməklərdən həddindən artıq yemə) — hallarının 55%-i;
- öd-daş xəstəliyi, xolelitiaz (öd durğunluğu) və öd yollarının digər xəstəlikləri — hallarının 35%-i;
- mədəaltı vəzinin travmaları, o cümlədən əməliyyat zamanı və ya endoskopik retroqrad xolangiopankreatoqrafiya aparılarkən onun toxumalarının zədələnməsi — hallarının 2-4%-i.
Kəskin pankreatitin daha az rast gəlinən səbəbləri:
- irsi meyillilik (gen mutasiyaları);
- autoimmun xəstəliklər;
- vaskulitlər;
- hamiləlik dövründə, menopauzada orqanizmdə hormonların balansının pozulması;
- infeksiyalar (sitomeqalovirus, parotit virusu, A, E hepatit virusları, Koksaki);
- mədəaltı vəzinin yaxınlığında yerləşən orqanların xəstəlikləri (penetrasiya ilə ağırlaşmış mədə və ya onikibarmaq bağırsaq xorası, qastrit, duodenit, öd yollarının və ya mədəaltı vəzi axarlarının şişləri, Oddi sfinkterinin stenozu və s.);
- damar patologiyası (aşağı arterial təzyiq və ya hava qabarcığı ilə arteriyanın tutulması səbəbindən mədəaltı vəzinin işemiyası);
- böyrək transplantasiyası;
- bəzi dərman preparatları (hormonlar, hidroxlortiazid, angiotenzinçevirici ferment inhibitorları və digərləri);
- allergik reaksiyalar (boyalar, laklar, tikinti materialları).
Təsnifat
Kəskin pankreatitin 2 növü ayırd edilir:
- interstisial ödemli;
- nekrotizəedici.
Cərrahlar arasında kəskin pankreatitin ağırlıq dərəcəsinə görə təsnifatı geniş praktiki tətbiq tapmışdır, ona görə aşağıdakılar ayırd edilir:
- yüngül gediş — hallarının 80-85%-i (daxili orqanların funksiya çatışmazlığı ilə müşayiət olunmur, lokal və sistemli ağırlaşmalar olmur, infuzion terapiya bir həftə ərzində xəstənin vəziyyətini yaxşılaşdırır);
- orta ağırlıqda gediş (2 günə qədər davam edən keçici (tranzitor) orqan çatışmazlığı müəyyən edilir, ağırlaşmalar ola bilər; simptomlar adekvat infuzion terapiya ilə aradan qaldırılır);
- ağır gediş (2 gündən çox davam edən persistləşən (saxlanan) çoxlu orqan çatışmazlığı, sistemli və ya lokal ağırlaşmaların inkişafı ilə xarakterizə olunur; orqanizmin disfunksiya simptomları infuzion terapiya ilə aradan qaldırılmır, tez-tez əməliyyat tələb olunur; erkən dövrdə xəstənin ölümünə gətirib çıxara bilər).
Daxili orqanların çatışmazlığının ifadəliliyi Marshall şkalası ilə müəyyən edilir ki, o, qanın parsial oksigen təzyiqi, plazmanın kreatinin konsentrasiyası və arterial təzyiq göstəriciləri əsasında hər bir sistemə (tənəffüs, ürək-damar, ifrazat) müəyyən sayda bal (0-dan 4-ə qədər) verir. Alınan cəm iltihabi prosesin gedişinin ağırlıq dərəcəsini və onun orqanizmin həyati vacib sistemlərinin işinə təsirini əks etdirir.
Kəskin pankreatitin gedişində 2 faza (mərhələ) ayırd edilir:
- Erkən. Qarında xarakterik ağrıların meydana çıxdığı andan iki həftəyə qədər davam edir. Qana iltihab mediatorlarının (sitokinlərin) atılması və orqan çatışmazlığının yüksək inkişaf ehtimalı ilə müşayiət olunur.
- Gec. Patoloji prosesin orta ağır və ağır gedişində inkişaf edir, xəstəliyin birinci-ikinci həftəsinin sonundan onun nəticəsinə — sağalma və ya xəstənin ölümünə qədər davam edir. Yerli, tez-tez isə irinli ağırlaşmalar, həmçinin daxili orqanların keçici və ya persistləşən çatışmazlığı ilə müşayiət olunur.
Klinik mənzərə
Böyük kişi və qadınlarda kəskin pankreatitin ən xarakterik simptomu qarnın yuxarı-mərkəzi hissəsində (epiqastriyada), sol qabırğaaltı nahiyədə daimi intensiv ağrıdır. Tez-tez o, kəmərəbənzər xarakter daşıyır, kürəyə, sol kürək sümüyünün altına və yuxarıya doğru irradiasiya edir (yayılır), xəstənin arxası üstə uzandığı vəziyyətdə və qida qəbulundan sonra (xüsusilə qızardılmış, ədviyyatlı, acılı, yağlı yeməklərdən) və ya alkoqoldan sonra güclənir. Xəstə sol böyrü üstə uzandıqda, tənəffüs zamanı qabırğaların hərəkəti məhdudlaşdıqda, həmçinin düz oturduqda və ya bir az önə əyildikdə ağrı bir qədər zəifləyir.
Kəskin pankreatitin digər əlamətləri:
- daimi ürəkbulanma;
- tez-tez öd qarışığı olan, xəstənin vəziyyətini yüngülləşdirməyən dayanmaz qusma;
- bədən temperaturunun əvvəlcə subfebril, sonra isə febril göstəricilərə qədər yüksəlməsi;
- sklera, görünən selikli qişalar, dərinin sarı çaları;
- ürəkyanması, gəyirmə;
- qarının köpməsi, meteorizm.
Xəstə xəstə görünüşlüdür. İfadəli tərləmə, ürək döyüntülərinin tezliyinin artması, tez-tez səthi tənəffüs müəyyən edilir.
Bu xəstəliyin ağırlaşmaları aşağıdakılar ola bilər:
- vəzi toxumasında və ya onun ətrafında iltihabi mayenin toplanması;
- mədəaltı vəzi toxumalarının kəskin nekrozu — steril və ya infeksiyanın qoşulması ilə müşayiət olunan;
- pankreatik psevdokista;
- öd kisəsində və ya axarlarında ödün durğunluğu;
- öd axarlarının genişlənməsi;
- V. Portae trombozu;
- arteriyaların psevdoanevrizması;
- mədə, qida borusu venalarının varikoz genişlənməsi;
- assit;
- plevra boşluğunda maye toplanması (hidrotoraks);
- iltihabi prosesin mədəaltı vəzidən mədəyə, bağırsağa, sol böyrəyə yayılması;
- yoğun bağırsaq divarının nekrozu.
Bu vəziyyətlərin olması xəstənin vəziyyətini ağırlaşdırır və müalicəni çətinləşdirir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Kəskin pankreatitin əlamət və simptomları olan xəstələr, adətən, təcili tibbi yardım çağırır və o, xəstələri cərrahiyyə və ya terapiya qəbul şöbəsinə gastroenteroloq müayinəsi üçün çatdırır. Həkim xarakterik şikayətlər, anamnez məlumatları və obyektiv müayinə əsasında bu xəstəlikdən şübhələnəcək. Mədəaltı vəzinin iltihabını təsdiqləmək və ya istisna etmək üçün xəstəyə əlavə müayinə aparılır. Adətən buraya daxildir:
- klinik qan analizi;
- qanın biokimyəvi müayinəsi (pankreatik fermentlərin – lipaza, amilaza fəallığı; qan şəkəri, qaraciyər fermentləri, kalsium səviyyəsi);
- sidiyin biokimyəvi analizi (amilaza səviyyəsi);
- qarın boşluğu orqanlarının USM-i;
- mədəaltı vəzinin multispiral kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası.
Müalicə
Yüngül dərəcəli kəskin pankreatiti olan xəstələr cərrahiyyə şöbəsində stasionar müalicəyə ehtiyac duyurlar. Cərrahi müdaxilə tələb edən ağırlaşmalar olmadıqda müalicə konservativdir və aşağıdakıları əhatə edir:
- ac qalma;
- mədə möhtəviyyatının çıxarılması (zond vasitəsilə);
- qarın nahiyəsinə soyuq qoyulması;
- ağrıkəsici və spazmolitik preparatların tətbiqi;
- dezintoksikasiya terapiyası (infuzion – venadaxili damcı üsulu ilə).
Orta ağırlıqlı kəskin pankreatitin müalicəsi də əsasən konservativdir, lakin reanimasiya və intensiv terapiya şöbəsində aparılır. Buraya xəstəliyin yüngül dərəcəsinin terapiyasında istifadə olunan bütün bəndlər, əlavə olaraq aşağıdakı ixtisaslaşmış müalicə ilə daxildir:
- qanın axıcılığını (reoloji xüsusiyyətlərini) yaxşılaşdıran preparatların infuzion yeridilməsi;
- mədəaltı vəzinin sekresiyasını zəiflədən preparatların yeridilməsi;
- antioksidantların, antihipoksantların tətbiqi;
- masiv infuzion detoksikasiya terapiyası.
Mədəaltı vəzidə və ya onu əhatə edən orqanlarda toksik maddələr saxlayan iltihabi mayenin toplanması zamanı patoloji ocağın sanasiyası (zərərsizləşdirilməsi) məqsədilə laparoskopiya aparılır.
Mədəaltı vəzinin ağır iltihabı da ixtisaslaşmış stasionar şəraitində intensiv terapiya tələb edir. Yuxarıda təsvir olunan müalicə tədbirləri kompleksi bu zaman ixtisaslaşmış terapiya ilə tamamlanır. Bunlar:
- hemosorbsiya, plazmaferez;
- dövr edən qan həcminin korreksiyası üçün infuzion terapiya;
- dezaqreqantlar.
Öd yollarında daşların, pankreonekroz sahələrinin, absesslərin, mədəaltı vəzi kistalarının, onda və ya ətraf orqanlarda maye toplanmasının olması halında xəstəyə cərrahi müdaxilə göstərişdir, onun həcmi ağırlaşmaların növündən asılıdır (nekrektomiya, mədəaltı vəzinin rezeksiyası (bir hissəsinin çıxarılması), endoskop vasitəsilə boşluğun drenajı, kistanın marsupializasiyası, müalicə-diaqnostik laparoskopiya və s.).
Reabilitasiya
Kəskin pankreatit keçirmiş xəstələr sağlam qidalanma qaydalarına ciddi əməl etməli, alkoqol, yağlı, qızardılmış, ədviyyatlı qidadan həm sistematik, həm də bir dəfəyə böyük həcmdə qəbul etməkdən kateqorik şəkildə imtina etməlidirlər. Onlara müxtəlif yeməklərin və içkilərin bolluğu ilə keçirilən ziyafətlər əks-göstərişdir.
Kəskin pankreatitin ağırlaşmaları ilə bağlı əməliyyatlardan sonra reabilitasiya tədbirləri müdaxilənin növündən asılıdır və diyetadan əlavə hərəki rejimin məhdudlaşdırılmasını, dəstəkləyici müalicənin qəbulunu, fizioterapiyanı və rekonvalessensiya mərhələsində sanatoriya-kurort ümummöhkəmləndirici müalicəni əhatə edə bilər.
Profilaktika
Kəskin pankreatitin inkişafının qarşısını almağa alkoqoldan sui-istifadədən imtina kömək edəcək — həm də təkcə sistematik deyil, birdəfəlik, bol qızardılmış, yağlı, istiotlu qida ilə birlikdə qəbuldan da. Həmçinin risk amili olan və mədəaltı vəzinin iltihabına səbəb ola bilən digər xəstəliklərin və vəziyyətlərin profilaktikası vacibdir.
Yadda saxla!
Pankreatitli xəstələri müntəzəm olaraq müayinə edən həkim kimi deyə bilərəm ki, qarında güclü ağrı olduğuna görə xəstələr, adətən, həkimə müraciəti yubatmırlar. Həkimlər isə öz növbəsində qarının yuxarı hissəsində qurşaqvari və ya kürəyə irradiasiya edən ağrı hiss edən, xüsusilə də təkrarlanan və rahatlıq gətirməyən qusma və qarnın ön divarı əzələlərinin gərginliyi ilə müşayiət olunan bütün xəstələrdə kəskin pankreatitdən şübhələnirlər. Bu xəstəlikdə letallıq kəskin qarın sindromunun əsasında duran əksər digər xəstəliklərdəkindən xeyli yüksəkdir, buna görə də məhz bu patologiya ilk növbədə istisna edilməlidir.
Mədəaltı vəzinin kəskin iltihabı xəstələrə əhəmiyyətli dərəcədə narahatlıq yaradır, onların həyat keyfiyyətini nəzərəçarpacaq dərəcədə aşağı salır, mürəkkəb intensiv müalicə, bəzən isə cərrahi müdaxilə tələb edir. Adekvat profilaktika xəstəlikdən qorunmağa və xəstələrin yaxşı özünü hiss etməsini qorumağa kömək edəcək.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
