Burun sümüklərinin sınığı travma nəticəsində sümük bütövlüyünün pozulmasıdır. Zədənin yeri, yerdəyişmə dərəcəsi, oynaq səthinin iştirakı və yumşaq toxumaların vəziyyəti müalicə taktikasının seçilməsində əsas rol oynayır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Burun sınığı
- nazal sınıq
Xəstəlik haqqında
Burun sınığı əsasən travmatik xarakterli olan onun sümüklərinin bütövlüyünün pozulmasıdır. Statistik məlumatlara görə, burun sümüklərinin sınığı bütün baş travmalarının 45-55%-ni təşkil edir.
Xəstəlik xarakterik klinik mənzərəyə malikdir, vaxtında tibbi yardımın olmaması zamanı isə tez-tez qanaxmalar, burunətrafı boşluqların bütövlüyünün pozulması ilə ağırlaşır. Buna görə üz travmasından sonra burun sınığı simptomları olduqda xəstə mümkün qədər tez həkimə müraciət etməlidir.
Tam müalicəyə vaxtında başlanması ağırlaşmaların inkişaf riskinin minimuma endirilməsinə kömək edir və kosmetik qüsurun qarşısını alır. Bu, xüsusilə yerdəyişmə ilə olan burun sümüyü sınıqlarında aktualdır, belə hallarda gecikmə sınığın düzgün olmayan vəziyyətdə konsolidasiyası ilə təhdid edir (sümüklər fizioloji bucaq altında bitişmir ki, bu da burun tənəffüsünü pozur və vizual qüsurun formalaşmasına gətirib çıxarır).
Səbəbləri
Burun sınığı 95-98% hallarda travmadan sonra yaranan patologiyadır. Ona küçə davaları, rəqiblərin birbaşa təması ilə döyüş idman növləri (boks, karate, cüdo) ilə məşğul olma, YTH, yıxılmalar, məişət travmaları səbəb ola bilər.
Bəzən burun sınıqları digər xəstəliklər fonunda yaranır – terminal mərhələdə sifilis, kritik osteoporoz («büllur insan» sindromu).
Sümüklərin zədələnmə ağırlığı bir sıra amillərdən asılıdır:
- zərbə zamanı tətbiq olunan güc və onun endirildiyi sürət;
- xəstənin dəydiyi əşyanın və ya səthin xarakteri;
- zərbənin endirildiyi bucaq (yan zədələnmələr daha tez-tez sümüklərin yerdəyişməsi ilə müşayiət olunur).
Etiologiyasından asılı olmayaraq, burun sınığının diaqnostikası və müalicəsi bütün hallar üçün eyni qalır. İlkin zədələnmənin səbəbi və xarakterinin başa düşülməsi mümkün gizli travmaların (kəllə əsasının sınığı, beyin silkələnməsi) erkən aşkarlanması üçün daha vacibdir.
Təsnifat
Travmatoloqlar elə bir təsnifatdan istifadə edirlər ki, ona görə burun sümüklərinin sınıqları 2 tipə bölünür:
- açıq (üzün yumşaq toxumalarının bütövlüyü pozulub);
- qapalı (dərinin və dəri altı toxumanın bütövlüyü pozulmayıb).
Sümük fraqmentlərinin vəziyyətindən asılı olaraq burun sümüklərinin sınıqları iki növ olur:
- sürüşmə ilə;
- sürüşmə olmadan.
Klinik mənzərə
Hallarının 95-99%-ində bu travma ağrı sindromu ilə müşayiət olunur, onun ifadəliliyi zədələnmənin xarakterindən, xəstənin fərdi xüsusiyyətlərindən (ağrı qavrayışı) və sümüklərin yerdəyişməsinin olmasından asılıdır.
Bundan əlavə, xəstə burun sümüklərinin sınığının aşağıdakı əlamətlərinə dair şikayətlər edə bilər:
- Deformasiya. Əgər çılpaq gözlə burnun formasının və ya vəziyyətinin dəyişməsi görünürsə, otolarinqoloq əlavə diaqnostika üsullarından istifadə etmədən yerdəyişmə ilə burun sınığı haqqında iddia edə bilər.
- Burun qanaxması. Sınıqların 99%-ində müşahidə olunur və burun boşluğunun selikli qişasını dəlib keçən xırda damarların travmatizasiyasının nəticəsidir. Qanaxmanın intensivliyi zədələnmiş kapilyarların, arteriyaların və venaların kalibrindən asılıdır.
- Hematoma. Damarların zədələnməsi üzün yumşaq toxumalarına qanın tökülməsinə gətirib çıxarır – travma yerində hematoma, yəni göyərti formalaşır.
- Çətinləşmiş burun tənəffüsü. Selikli qişanın şişməsi və sümüklərin mümkün yerdəyişməsi səbəbindən havanın hərəkətinə fiziki maneə yaranır – burunla nəfəs alma çətinləşir.
- Yumşaq toxumaların lokal şişkinliyi, hiperemiyası (qızarması). Travmaya iltihabi reaksiyanın nəticəsidir.
- Selikli qişanın funksiyasının pozulması səbəbindən burundan bol selikli ifrazat. Bu simptom həmişə olmur.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Burun sınığının diaqnostikası təcrübəli LOR və ya travmatoloq həkim üçün çətinlik yaratmır. Artıq ilk söhbət zamanı (şikayətlərin, xəstəliyin anamnezinin toplanması) döyüş, üzü aşağı yıxılma, başın ön hissəsinə istənilən zərbələr haqqında məlumat otolarinqoloqu burun sınığı fikrinə yönəldəcək.
Təcrübəli həkim söhbətə başlamazdan əvvəl diaqnoz qoyacaq. Xəstəyə ilk baxışda o, şişkinliyin dərəcəsini, toxumaların deformasiyasının olub-olmadığını, burun ətrafında və gözlərin altında hematomanı qiymətləndirəcək, qanaxma izlərini aşkar edəcək. Bütün bu əlamətlər burun sümüklərinin zədələnməsinə işarə edir.
Diaqnozu dəqiqləşdirmək və ciddi ağırlaşmaların olmadığını istisna etmək üçün həkim xəstəyə aşağıdakı diaqnostika üsulları ilə əlavə müayinə təyin edəcək:
- Burun keçidlərinin baxışı. Həkimə burun arakəsməsinin vəziyyətini və burun tənəffüsünün pozulma dərəcəsini qiymətləndirməyə kömək edəcək.
- Kəllənin düz və yan proyeksiyada rentgenoqrafiyası. Patoloji sahənin vizuallaşdırılması sümüklərin yerdəyişmə dərəcəsini və buruna yaxın strukturların zədələnməsini aşkar etməyə imkan verəcək.
- Kəllənin kompüter tomoqrafiyası (KT). Ekranda tədqiq olunan sahənin üçölçülü təsvirini formalaşdırır. O, beyin silkələnməsi və kəllə boşluğuna qansızma şübhəsi olduqda təyin edilir.
Laboratoriya diaqnostika üsullarından ümumi qan analizi məcburidir. Onun köməyilə həkim qan itkisinin dərəcəsini və orqanizmdə iltihabi prosesin olub-olmadığını qiymətləndirə bilər. Xəstəyə həmçinin biokimyəvi qan analizi, koaqulogramma (qanın laxtalanma funksiyasının qiymətləndirilməsi) və ümumi sidik analizi təyin ediləcək.
Xidmətlər
Müalicə
Müalicə üsulları
Burun sümüklərinin sınığının müalicəsi bir sıra məqsədlər güdür:
- ağrı sindromunun şiddətinin azaldılması;
- qanaxmanın dayandırılması;
- sümük qırıqlarının reponu (yerinə salınması) və düzgün vəziyyətdə stabilləşdirilməsi.
Bu məqsədlərə nail olmaq üçün həm konservativ, həm də cərrahi metodlardan uğurla istifadə olunur. Müalicə taktikasının seçimi konkret klinik halın xüsusiyyətlərindən və toxuma zədələnməsinin ifadəlilik dərəcəsindən asılıdır.
Hallarin 70-75%-ində burun sınığını konservativ yolla uğurla müalicə etmək mümkündür. Bu yanaşmanın əsasında zədələnmiş nahiyənin keyfiyyətli ağrısızlaşdırılması və sümük qırıqlarının fiksasiyası dayanır. Ağrı və lokal ödemlə mübarizə üçün xəstəyə qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr (QSİV) təyin edilir. Travmadan sonrakı ilk saatlarda zədələnmiş damarlardan plazmanın çıxışını azaltmaq üçün zədələnmiş sahəyə soyuq tətbiq etmək tövsiyə olunur. Bunun üçün xüsusi buz kisəsindən istifadə etmək olar. Gündəlik həyatda dondurulmuş məhsulları götürüb dəsmala bükərək travma yerinə qoymaq daha sadədir.
Zədələnmiş sümükləri hərəkətsizləşdirmək məqsədilə fiksasiyaedici sarğı tətbiq olunur. Travmadan sonrakı ilk bir neçə gün ərzində xəstəyə yuxu zamanı fiksatorların yerini dəyişməməsi üçün kürəyi üstə yatması tövsiyə olunur. Başın daim ürək səviyyəsindən yuxarıda saxlanılması (başı qaldırılmış vəziyyətdə yuxu) ödemin proqressivləşməsini azaldır.
Sümüklərin sürüşməsi ilə müşayiət olunan burun sınığı zamanı otolarinqoloq adekvat ağrısızlaşdırma altında manual üsullarla onların düzgün vəziyyətini bərpa etməyə cəhd edə bilər. Əgər bu yanaşma arzu olunan nəticəyə gətirib çıxarmazsa, cərrahi müdaxilə aparılır.
Cərrahi müalicə
Sümük qırıntılarının qabarıq sürüşməsi olan açıq burun sınıqlarında əməliyyat tələb olunur.
Cərrahi müdaxilə bir neçə məqsəd güdür:
- qanaxmanın dayandırılması;
- yumşaq toxumaların bütövlüyünün bərpası;
- sümüklərin repozisiyası.
Kəllənin digər sümüklərinin müşayiətedici zədələnməsi zamanı tam həcmli kəllə-üz plastikası tələb oluna bilər. Bu cür hallarda xəstə hospitallaşdırılır, əməliyyatönü hazırlıq aparılır və cərrahi müdaxilə yerinə yetirilir. Əməliyyatın həcmi və mürəkkəbliyi birbaşa zədələnmənin ağırlıq dərəcəsindən və yayılma miqyasından asılıdır.
Reabilitasiya
Burun sümüklərinin sınığından sonra reabilitasiya nisbətən tez keçir. Bu, üz nahiyəsindəki qan damarlarının güclü şəbəkəsi sayəsində mümkün olur, çünki onlar zədələnmiş sahəni regenerasiya üçün zəruri olan qida maddələri ilə təmin edir.
Cərrahi müalicə aparıldığı halda xəstə 1-2 gün stasionarda qala bilər. Həkim sarğıları dəyişir, yaranın vəziyyətinə nəzarət edir. İnfeksiyanın qarşısını almaq üçün xəstəyə antibakterial vasitələrin profilaktik kursu təyin ediləcək.
Əməliyyatdan sonra tam bərpa 2-3 aya qədər çəkə bilər. Bu müddət ərzində xəstə həkimin tövsiyələrinə əməl etməli, fiziki gərginlikdən qaçmalı, əməliyyat olunmuş nahiyəni qorumalıdır.
Profilaktika
Burun sınığının spesifik profilaktikası mövcud deyil. Yeganə tövsiyə travmatik vəziyyətlər riskinin istisna edilməsidir. Kontakt döyüş növləri ilə məşğul olarkən mühafizə dəbilqələrindən istifadə tövsiyə olunur. Metabolik xəstəliklər mövcud olduqda onların tam korreksiyasını aparmaq lazımdır. Osteoporoz zamanı kalsium preparatları və bisfosfonatlardan əlavə, vitamin və minerallarla zəngin qida məhsullarının miqdarının artırılması istiqamətində pəhrizi yenidən nəzərdən keçirmək lazımdır.
Yadda saxla!
Burun sınığı hər bir insanın rastlaşa biləcəyi geniş yayılmış problemdir. Bunun üçün mütləq davaya qarışmaq və ya boksla məşğul olmaq lazım deyil – bütün halların 10-20%-i uşaq yaşına düşür və uşağın aktiv istirahəti, həyətdə oyunlar, futbol, basketbol oynayarkən yıxılmalar ilə əlaqədardır.
Hallarının 80-85%-ində patologiya yaxşı müalicə olunur (konservativ və ya cərrahi). Şişkinlik, burnun deformasiyası və ağrı sindromu ilə ifadə olunan klinik mənzərəyə baxmayaraq, sınıq nadir hallarda ağır ağırlaşmalarla müşayiət olunur.
Otolarinqoloq kimi, travmanın arzuolunmaz nəticələrinin inkişafının qarşısını almaq üçün ixtisaslaşmış yardıma vaxtında müraciət etməyin vacibliyinə diqqət çəkmək istəyirəm. Əksər hallarda xəstələr burnun şişməsi, qanaxma və tənəffüsün pozulması səbəbindən vaxtında qəbula gəlirlər. Lakin istisnalar da var, xüsusilə sınıq tam deyil, çat olduqda.
Üz sümüklərinin kəskin yerdəyişməsi və deformasiyası olmadıqda patologiyanın müalicəsi cərrahi üsullar tətbiq edilmədən aparılır.
Suallar və cavablar
Müalicə sınığın lokalizasiyası, yerdəyişməsi, stabilliyi, oynaq səthinin iştirakı və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq travmatoloq-ortoped tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Burun selikli qişasının anemizasiyası
Tələbat olan otorinolarinqoloji prosedurlardan biri burun selikli qişasının anemizasiyasıdır. Bu, burun boşluğunun selikli qişalarının səthinin vazokonstriktorların – qan…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Qulağın iltihabı
İsti yay günlərində çoxumuz sərin suya girmək istəyirik. Və hərə bir yerə üz tutur: kimisi yaxınlıqdakı gölməçələrə, çaylara,…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Larinqoskopiya nədir?
Larinqoskopiya – otolarinqologiyada geniş yayılmış müayinə üsuludur; ondan istifadə edərək həkim qırtlağı patoloji dəyişikliklər baxımından müayinə etmək, aşkar…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
