Peritonit qarın boşluğunu örtən periton qişasının iltihabıdır. Çox vaxt perforasiya və ya intraabdominal infeksiya ilə əlaqəli olub həyati təhlükəli təcili vəziyyət yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qarın pərdəsinin iltihabı
- periton iltihabı
Xəstəlik haqqında
Peritonit qarın boşluğunun divarlarını və daxili orqanlarını örtən nazik seroz qişanın – peritonun (qarın pərdəsinin) iltihabıdır. Sağlam periton orqanların sərbəst sürüşməsini təmin edir və qoruyucu baryer rolunu oynayır. Qarın boşluğuna mikroblar, bağırsaq möhtəviyyatı, öd və ya mədə şirəsi düşdükdə qişa iltihablaşır və proses qısa müddətdə geniş sahəyə yayıla bilər.
Əksər hallarda peritonit müstəqil xəstəlik deyil, başqa kəskin cərrahi xəstəliyin – appendisitin, xoranın deşilməsinin, bağırsaq keçməzliyinin və s. – ağırlaşmasıdır. Xəstəlik istənilən yaşda, o cümlədən uşaqlarda, hamilə qadınlarda və yaşlılarda rast gəlinir. Yaşlılarda, şəkərli diabeti olanlarda və immuniteti zəifləmiş insanlarda əlamətlər silinmiş ola bilər, bu da diaqnozu gecikdirir.
Peritonit həyati təhlükəli vəziyyətdir: iltihab sepsisə və bir neçə orqanın çatışmazlığına səbəb ola bilər. Nəticə yardımın nə qədər tez göstərilməsindən birbaşa asılıdır. İkincili peritonitin əsas müalicəsi təcili əməliyyatdır.
Səbəbləri
Xəstəlik patogen mikrofloranın, ödün, mədəaltı vəzi fermentlərinin və ya bağırsaq möhtəviyyatının qarın boşluğuna düşməsi nəticəsində yaranır. Adətən infeksiya içiboş orqanın deşilməsi və ya divarının ölməsi zamanı, daha az hallarda yaralanma və ya əməliyyat zamanı daxil olur. Törədicilər adətən bağırsaq çöpü, enterokoklar, anaerob bakteriyalar və digər mikroblardır, çox vaxt bir neçəsi birlikdə.
Peritonitin əsas səbəbləri:
- kəskin appendisit – xüsusilə gec müraciət edildikdə və soxulcanabənzər çıxıntı deşildikdə; uşaqlarda və gənclərdə ən çox rast gəlinən səbəbdir;
- mədə və onikibarmaq bağırsaq xorasının perforasiyası – turş mədə möhtəviyyatı qəflətən qarın boşluğuna tökülür;
- kəskin xolesistit və öd kisəsinin destruksiyası – öd peritonitinə səbəb olur;
- kəskin pankreatit – aktivləşmiş fermentlər peritonu qıcıqlandırır, sonradan infeksiya qoşula bilər;
- bağırsaq keçməzliyi, boğulmuş yırtıq, bağırsaq damarlarının trombozu – bağırsaq divarı qidalanmır, ölür və mikroblar üçün keçirici olur;
- divertikulit və yoğun bağırsağın perforasiyası, o cümlədən şişin dağılması zamanı;
- kiçik çanaq orqanlarının irinli prosesləri – uşaqlıq artımlarının iltihabı, boru-yumurtalıq absesi;
- qarnın küt travmaları və nüfuzedici yaralar;
- əməliyyatdan sonrakı ağırlaşmalar – bağırsaq tikişlərinin çatışmazlığı, qarındaxili infeksiya;
- qaraciyər sirrozu və assit – qarın boşluğunda toplanan maye özbaşına yoluxa bilər (spontan bakterial peritonit);
- peritoneal dializ – kateter vasitəsilə infeksiyanın daxil olması.
Ağır gedişin risk amillərinə yaşlı yaş, şəkərli diabet, immuniteti zəiflədən dərmanların qəbulu, xərçəng, ağır ürək və böyrək xəstəlikləri, həmçinin həkimə gec müraciət və ağrıkəsicilərlə özbaşına müalicə aiddir.
Təsnifat
Mənşəyinə görə:
- birincili – infeksiya qarın boşluğuna qan və ya limfa ilə daxil olur, içiboş orqanın zədələnməsi olmur (məsələn, assitdə spontan bakterial peritonit);
- ikincili – ən çox rast gəlinən forma, qarın boşluğu orqanlarının xəstəliyi, perforasiyası və ya travması nəticəsində yaranır;
- üçüncülü – adekvat müalicəyə baxmayaraq davam edən və ya təkrarlanan ağır iltihab, adətən immuniteti zəifləmiş xəstələrdə.
Yayılma dərəcəsinə görə:
- yerli məhdud – iltihab bitişmələrlə ətraf toxumalardan ayrılır, infiltrat və ya absses (diafraqmaaltı, çanaq, bağırsaqlararası) əmələ gəlir;
- yerli məhdudlaşmamış – qarın boşluğunun bir və ya bir neçə nahiyəsini tutur, lakin sərhədləri yoxdur;
- yayılmış (diffuz) – iltihab qarın pərdəsinin böyük hissəsini və ya bütün qarın boşluğunu əhatə edir.
Ekssudatın xarakterinə görə: seroz, fibrinoz, irinli, hemorragik (qan qarışıqlı), öd və nəcis peritoniti.
Mərhələlər
Yayılmış peritonitin gedişində ardıcıl üç mərhələ ayırd edilir:
- Reaktiv mərhələ – xəstəliyin ilk saatları. Qarında kəskin ağrı, qarın divarının gərginliyi, ürəkbulanma, qusma, temperaturun yüksəlməsi müşahidə olunur. Bu mərhələdə əməliyyatın nəticələri ən yaxşı olur.
- Toksik mərhələ – qana toksinlər daxil olur. Ümumi vəziyyət pisləşir, nəbz sürətlənir, təzyiq düşür, qusma təkrarlanır, bağırsaq hərəkətləri dayanır, qarın köpür, dil quruyur, sidik azalır.
- Terminal mərhələ – orqanizmin ehtiyatları tükənir. Ağrı sinir uclarının zədələnməsi səbəbindən zəifləyə bilər, bu isə yanlış olaraq yaxşılaşma kimi qəbul edilə bilər. Şüur dumanlanır, dəri solğun və soyuq olur, nəbz zəif və sürətli, təzyiq kritik səviyyəyə enir. Həyatı xilas etmək üçün intensiv terapiya və təcili əməliyyat tələb olunur.
Klinik mənzərə
Klinik mənzərə peritonitin səbəbindən, yayılma dərəcəsindən və mərhələsindən asılıdır. Əsas əlamətlər:
- qarın ağrısı – güclü, davamlı, hərəkət, öskürək və nəfəsalma zamanı artır; perforasiyada qəflətən «xəncər zərbəsi» kimi başlaya bilər, sonra bütün qarna yayılır;
- məcburi vəziyyət – xəstə hərəkətsiz, dizlərini qarnına çəkərək uzanır, çünki hər hərəkət ağrını artırır;
- qarın divarı əzələlərinin gərginliyi – qarın sərt, bəzən «taxta kimi» olur, toxunma çox ağrılıdır;
- ürəkbulanma və qusma, sonrakı mərhələlərdə dayanmayan qusma;
- temperaturun yüksəlməsi və üşütmə; ağır hallarda temperatur, əksinə, normadan aşağı düşə bilər;
- ürək döyüntülərinin və nəfəsin sürətlənməsi;
- qarnın köpməsi, qazın və nəcisin çıxmaması – bağırsaq parezinin əlamətidir;
- ümumi zəiflik, tərləmə, solğunluq, narahatlıq və ya laqeydlik.
Uşaqlarda peritonit sürətlə inkişaf edir; kiçik uşaq ağrının yerini göstərə bilmir, ağlayır, yeməkdən imtina edir, qusur, süst və halsız olur. Yaşlılarda ağrı və qarın divarının gərginliyi zəif ifadə oluna bilər, ön plana zəiflik, çaşqınlıq və təzyiqin düşməsi çıxır. Hamiləlikdə böyümüş uşaqlıq orqanların yerini dəyişdirir, ona görə ağrı qeyri-tipik yerdə ola bilər.
Dərhal 103 nömrəsinə zəng edib təcili yardım çağırmaq lazımdır, əgər: qarında qəflətən güclü ağrı yaranıb və keçmir; qarın sərtləşib, toxunmaq mümkün deyil; ağrı temperatur, təkrarlanan qusma, qazın və nəcisin çıxmaması ilə müşayiət olunur; nəbz sürətlənib, soyuq tər, solğunluq, başgicəllənmə, çaşqınlıq yaranıb; qarın əməliyyatından sonra ağrı və temperatur artır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Cərrah şikayətləri və xəstəliyin başlanma vaxtını, əvvəlki xəstəlikləri (xora, öd daşı, yırtıq, əməliyyatlar) soruşur, qarnı diqqətlə palpasiya edir, qarın pərdəsinin qıcıqlanma əlamətlərini (əl qəfildən çəkildikdə ağrının kəskin artması) yoxlayır, bağırsaq səslərini dinləyir. Zəruri hallarda rektal və ya ginekoloji baxış aparılır.
Əlavə müayinələr:
- ümumi qan analizi – leykositlərin artması və formulun sola sürüşməsi iltihabı göstərir;
- C-reaktiv zülal, prokalsitonin – iltihabın və bakterial infeksiyanın ağırlığını qiymətləndirməyə kömək edir;
- biokimyəvi analizlər – böyrək və qaraciyər funksiyası, elektrolitlər, laktat, amilaza (pankreatitin istisna edilməsi üçün), laxtalanma göstəriciləri, qan qrupu;
- sidik analizi, doğurma yaşında olan qadınlarda hamiləlik testi;
- icmal rentgenoqrafiya – diafraqma altında sərbəst qaz perforasiyanı göstərir, bağırsaq keçməzliyinin əlamətlərini aşkar edir;
- qarın boşluğunun ultrasəs müayinəsi (USM) – sərbəst mayeni, abssesləri, öd kisəsinin və appendiksin dəyişikliklərini göstərir;
- kompüter tomoqrafiyası (KT) – peritonitin səbəbini və irinli yığıntıları aşkar etmək üçün əsas vizualizasiya üsullarından biridir;
- assitdə diaqnostik punksiya – mayenin hüceyrə tərkibi və əkilməsi spontan bakterial peritoniti təsdiqləyir;
- diaqnostik laparoskopiya – şübhəli hallarda qarın boşluğuna kamera ilə baxmağa və eyni zamanda müalicəyə başlamağa imkan verir.
Differensial diaqnostika kəskin pankreatit, böyrək sancısı, miokard infarktının qarın forması, sağtərəfli pnevmoniya, uşaqlıqdankənar hamiləlik və diabetik ketoasidozla aparılır.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
- sepsis və septik şok – infeksiyanın bütün orqanizmə yayılması, təzyiqin kəskin düşməsi;
- bir neçə orqanın çatışmazlığı – böyrəklərin, ağciyərlərin, qaraciyərin, ürəyin funksiyasının pozulması;
- qarındaxili abseslər – diafraqmaaltı, bağırsaqlararası, çanaq abssesləri;
- bağırsaq parezinin uzun sürməsi və bitişmə mənşəli bağırsaq keçməzliyi;
- bağırsaq fistulları, yaranın irinləməsi, sonradan əməliyyatdan sonrakı yırtıq;
- damarlarda tromboz və ağciyər arteriyasının emboliyası.
Müalicə
Peritonit əlamətləri olan xəstə dərhal cərrahi stasionara hospitalizasiya edilir. Özbaşına müalicə yolverilməzdir və ölümlə nəticələnə bilər. Həkim baxana qədər evdə ağrıkəsici qəbul etmək, qarna isti qoymaq, isti vanna qəbul etmək, imalə etmək və ya işlətmə dərmanı içmək olmaz: bu tədbirlər simptomları gizlədir, diaqnozu gecikdirir və vəziyyəti ağırlaşdıra bilər. Həkim baxana qədər yemək və su içmək də tövsiyə olunmur.
Əməliyyata hazırlıq. Maye və elektrolit itkisi venadaxili məhlullarla bərpa olunur, geniş spektrli antibakterial preparatlar başlanır, ağrı kəsilir, mədəyə zond qoyulur. Hazırlıq əməliyyatı gecikdirmək üçün deyil, onu təhlükəsiz etmək üçündür.
Cərrahi müalicə. İkincili peritonitdə əsas müalicə əməliyyatdır. Onun məqsədləri:
- infeksiya mənbəyinin aradan qaldırılması – appendiksin və ya öd kisəsinin çıxarılması, deşilmiş xoranın tikilməsi, bağırsağın ölmüş hissəsinin rezeksiyası və s.;
- qarın boşluğunun sanasiyası – irin, möhtəviyyat və fibrin yığıntılarının çıxarılması, boşluğun yuyulması;
- qarın boşluğunun drenajı – qalan ifrazatın xaric olması üçün borucuqların qoyulması;
- ağır yayılmış hallarda bir neçə gündən sonra planlı təkrar sanasiya.
Mümkün olduqda əməliyyat laparoskopik üsulla, kiçik kəsiklərdən aparılır; yayılmış prosesdə adətən açıq əməliyyat (laparotomiya) tələb olunur.
Konservativ müalicə. Əməliyyatdan əvvəl və sonra antibakterial terapiya, dezintoksikasiya, su-elektrolit və turşu-qələvi balansının bərpası, bağırsaq motorikasının bərpası, ağrının kəsilməsi və trombozun profilaktikası aparılır. Spontan bakterial peritonit və peritoneal dializlə əlaqəli peritonit əksər hallarda əməliyyatsız, antibakterial preparatlarla müalicə olunur. Müalicə rejimini və dərmanları yalnız həkim seçir.
Reabilitasiya
Bərpa dövrünün müddəti əməliyyatın nə qədər tez aparılmasından, peritonitin yayılmasından və ümumi vəziyyətdən asılıdır. İlk günlərdə qidalanma venadaxili və ya zond vasitəsilə təmin olunur; bağırsaq işləməyə başladıqca tədricən maye, sonra yumşaq qidaya keçilir. Erkən yataqdan qalxmaq və həkimin icazə verdiyi nəfəs məşqləri pnevmoniyanın, trombozun və bitişmələrin profilaktikasına kömək edir.
Evə yazıldıqdan sonra bir neçə ay ərzində ağır əşya qaldırmamaq, qarın əzələlərini gərginləşdirən fiziki yüklərdən çəkinmək, tikiş nahiyəsini təmiz saxlamaq lazımdır. Qidalanma tez-tez, kiçik porsiyalarla olmalıdır; yağlı, qızardılmış, ədviyyatlı qidalar və alkoqol məhdudlaşdırılır. Temperaturun yüksəlməsi, yaradan ifrazat, qarın ağrısının artması və ya qusma cərraha təkrar müraciət üçün səbəbdir.
Profilaktika
Peritonitin spesifik profilaktikası yoxdur. Riski azaltmaq üçün ona səbəb olan xəstəlikləri vaxtında aşkar etmək və müalicə etmək lazımdır:
- kəskin qarın ağrısında evdə gözləməyin, vaxtında həkimə müraciət edin – appendisit və xolesistit erkən mərhələdə daha asan müalicə olunur;
- mədə və onikibarmaq bağırsaq xorasını, Helicobacter pylori infeksiyasını həkimin təyinatı ilə müalicə edin;
- iltihabəleyhinə ağrıkəsiciləri uzun müddət nəzarətsiz qəbul etməyin – onlar xora və perforasiya riskini artırır;
- öd daşı xəstəliyi, yırtıqlar və divertikulyar xəstəlik barədə həkimlə müalicə planını müzakirə edin;
- qaraciyər sirrozu və assiti olan xəstələr həkimin nəzarətində olmalıdır;
- peritoneal dializdə kateterə qulluq qaydalarına ciddi əməl edin.
Hansı həkimə müraciət etməli
Peritonitdən şübhələndikdə dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır. Müalicəni cərrah aparır; uşaqlarda – uşaq cərrahı, qadınlarda zəruri hallarda ginekoloq da cəlb olunur.
Yadda saxla!
- Peritonit həyati təhlükəli vəziyyətdir və nəticəsi cərrahi yardımın nə qədər tez göstərilməsindən asılıdır.
- Qarın ağrısı ilə evdə gözləmək, ağrıkəsici içmək, qarna isti qoymaq, imalə etmək və ya işlətmə dərmanı qəbul etmək olmaz.
- Qəfil güclü qarın ağrısı, sərt qarın, temperatur və qusma birlikdə olduqda dərhal 103-ə zəng edin.
- Ağrının qəflətən azalması həmişə yaxşılaşma demək deyil – bu, ağır mərhələnin əlaməti ola bilər.
- Qarın əməliyyatından sonra artan ağrı və temperatur da təcili müraciət üçün səbəbdir.
Faydalı Məqalələr
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Suallar və cavablar
Peritonit qarın boşluğunun geniş yayılan iltihabı olduğundan saatlar ərzində orqanizmin ağır intoksikasiyasına və həyati funksiyaların pozulmasına gətirib çıxara bilər. Gecikmə ağırlaşma riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Qarında kəskin ağrı, qarın divarının gərginləşməsi, yüksək temperatur və ümumi vəziyyətin pisləşməsi olduqda vaxt itirmədən 103-ə zəng etmək lazımdır.
Bərpa müddəti xəstəliyin səbəbindən, aparılan əməliyyatın həcmindən və orqanizmin ümumi vəziyyətindən asılı olaraq əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. İlk dövrdə adətən antibakterial müalicə, venadaxili məhlulların verilməsi və bağırsaq funksiyasının tədricən bərpası izlənilir. Sonrakı reabilitasiya həkimin nəzarəti altında fərdi qaydada aparılır. Dəqiq müddəti yalnız müalicə edən cərrah qiymətləndirə bilər.
Xeyr, peritonitin özü insandan insana yoluxmur – bu, qarın boşluğunun daxili infeksiyasıdır və adətən orqanın deşilməsi, iltihabı və ya travma nəticəsində inkişaf edir. Xəstəni ziyarət etmək və ona qulluq etmək ətrafdakılar üçün təhlükə yaratmır. Əsas diqqət vaxtında diaqnoz və müalicəyə yönəldilməlidir.
Xeyr. Ağrıkəsici dərmanlar ağrını müvəqqəti zəiflədə bilər, lakin iltihabı dayandırmır və xəstəliyin əsl mənzərəsini gizlədir. Bu, diaqnozu çətinləşdirir və əməliyyatın gecikməsinə səbəb olur. Güclü qarın ağrısında evdə dərman qəbul etmədən təcili yardım çağırmaq lazımdır; xəstəxanada isə müayinədən sonra ağrını həkim kəsəcək.
Ən çox rast gəlinən ikincili peritonitdə, yəni appendisit, xoranın deşilməsi və ya bağırsaq zədələnməsi ilə əlaqəli hallarda, əsas müalicə əməliyyatdır, çünki infeksiya mənbəyi aradan qaldırılmadan iltihab dayanmır. Bəzi xüsusi formalar – assiti olan xəstələrdə spontan bakterial peritonit və peritoneal dializlə əlaqəli peritonit – adətən antibakterial preparatlarla müalicə olunur. Taktikanı yalnız həkim müayinədən sonra müəyyən edir.
Uşaqlarda peritonit ən çox gec aşkar olunmuş appendisitin ağırlaşması kimi yaranır və böyüklərə nisbətən daha sürətlə inkişaf edir. Uşaq ağrıdan şikayət edir və ya səbəbsiz ağlayır, qarnına toxunmağa imkan vermir, qusur, temperaturu yüksəlir, süst olur. Belə əlamətlər olduqda uşağa ağrıkəsici vermədən təcili yardım çağırmaq lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
