Böyrək zədələnməsi küt və ya deşici travma nəticəsində yarana bilər. Hematuriya, bel ağrısı və ağır hallarda qanaxma ilə müşayiət oluna bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Böyrək travması
Xəstəlik haqqında
Qapalı böyrək travması xaricdən tətbiq olunan mexaniki qüvvənin təsiri altında yaranan ən geniş yayılmış zədələnmələrdən biridir. Lakin hər zərbə travma ilə müşayiət olunmur, çünki böyrəyin kifayət qədər güclü mühafizəsi var. Bir tərəfdən bu, qarın və bel əzələlərinin yaxşı inkişaf etməsi, digər tərəfdən isə əhatə edən piy toxuması və arxa qabırğa seqmentləridir. Beləliklə, qapalı travma zamanı böyrək dərhal zərər çəkmir, ilk növbədə yaxınlıqdakı orqanlar və toxumalar travma alır. Buna görə də böyrək zədələnmələri tez-tez birgə və çoxsaylı olur.
Böyrək travmaları aşağıdakı növlərdə ola bilər – nəqliyyat, istehsalat, məişət, küçə və kriminal.
Diaqnostika kompleks şəkildə aparılır. O, mövcud zədələnmənin vizuallaşdırılmasına, onun xarakterinin müəyyən edilməsinə və orqanizmin sistemli cavabının qiymətləndirilməsinə yönəlmişdir. Qoyulan vəzifələrin həyata keçirilməsi üçün laborator (qan və sidik analizləri) və instrumental (KT, USM, ekskretor uroqrafiya) tədqiqatlar aparılır.
Böyrək zədələnmələrinin yüngül və orta ağırlıq dərəcələrində adətən qanaxmanın dayandırılmasına və bakterial ağırlaşmaların qarşısının alınmasına yönəlmiş konservativ terapiya kifayətdir. Orta ağır və ağır travmalarda cərrahi müalicə, əsasən az invaziv yüksək texnologiyalı üsullarla aparılır. Yalnız onların effektiv olmadığı hallarda açıq əməliyyat yerinə yetirilir.
Səbəbləri
Böyrək zədələnməsinin əsas səbəbi payına təxminən 50% düşən avtomobil qəzalarıdır. Alın-alına toqquşma zamanı böyrək ya təhlükəsizlik kəməri, ya da ön təkər tərəfindən travma ala bilər. Digər səbəbedici amillərə hündürlükdən yıxılma, hərbi əməliyyatlar, kriminal münaqişələr aiddir.
Həkimlər hətta böyrək travmasının baş verdiyi ən tipik vəziyyətin təsvirini yaratmışlar. Adətən zərərçəkənlər 25-50 yaşlı kişilərdir. Böyrək toxumasının zədələnməsi çox vaxt avtomobil qəzası və ya hündürlükdən yıxılma ilə əlaqədardır. Daha az hallarda səbəbedici amil kimi idman və ya kriminal travmalar çıxış edə bilər.
Böyrəyin toksik zədələnməsi ayrıca kateqoriya kimi fərqləndirilir. Bunlar alkoqol surroqatlarının, digər kimyəvi maddələrin qəbulunun kəskin nəticələri, həmçinin toxumaların əzilməsi sindromu, septik vəziyyət və s. zamanı endogen intoksikasiyalar ola bilər. Bu məhsullar renal toxumada gedən metabolik proseslərə müdaxilə edir və bununla da onun hüceyrə və subhüceyrə zədələnməsinə səbəb olur.
Təsnifat
Böyrək travması küt (qapalı) və nüfuzedici (açıq) növlərə bölünür. Mexaniki travmaların əsas hissəsi qapalı olur.
Böyrək zədələnmələrinin aşağıdakı növləri fərqləndirilir:
- böyrək parenximasının sıxılmasına gətirib çıxaran retroperitoneal perirenal uroqematoma (qan və sidiyin toplanması);
- böyrək zədəsi (kontuziyası);
- böyrəyin beyin maddəsinin kontuziyası;
- böyrəyin subkapsulyar cırılması (kapsul altında böyrək toxumasının zədələnməsi);
- dərin çoxsaylı cırılmalar.
Praktik urologiyada zədələnmənin ağırlıq dərəcəsini müəyyən etmək üçün Amerika Cərrahlar Assosiasiyasının təsnifatı geniş tətbiq olunur:
- birinci dərəcəli zədələnmə – böyrək kontuziyası (sidikdə qanın olması, digər tədqiqat nəticələri böyrək travmasının makroskopik dəyişikliklərini aşkar etmir) və ya artmayan subkapsulyar hematoma, parenxima travma almayıb;
- ikinci dərəcəli zədələnmə – hematoma retroperitoneal fəza daxilində lokalizasiya olunub və ya böyrəyin kortikal təbəqəsinin 1 sm-i keçməyən cırılması var (defekt zonasına sidiyin düşməsi yoxdur);
- üçüncü dərəcəli zədələnmə – böyrəyin toplayıcı sistemi ilə əlaqəsi olmayan cırılma və ya defekt zonasına sidik düşmədən 1 sm-dən uzun cırılma;
- dördüncü dərəcəli zədələnmə – kortikal və beyin maddəsini əhatə edən və böyrəyin toplayıcı sistemi ilə əlaqəli cırılma və ya böyrək seqmentinin damarlarının cırılması;
- beşinci dərəcəli zədələnmə – böyrəyin tam əzilməsi və ya böyrək damarlarının tam qopması (tamamilə avaskulyar böyrək).
Klinik mənzərə
Böyrək zədələnməsinin simptomları spesifik deyil. Ən tipik markerlərdən biri hematuriyanın olması hesab olunur. O, həm vizual olaraq müəyyən edilən makroskopik, həm də sidik çöküntüsünün mikroskop altında tədqiqi zamanı yalnız aşkar edilə bilən mikroskopik ola bilər. Bundan əlavə, insanı bel nahiyəsində ağrı narahat edir. Onun xarakteri müxtəlif ola bilər – küt, çəkici, döyünən. Vizual olaraq travma nahiyəsində ödem və dəri altı hematomalar müəyyən edilə bilər.
Son diaqnozun qoyulması üçün əlavə laborator-instrumental müayinənin aparılması tələb olunur.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Klinik tövsiyələrə əsasən, böyrəklərin KT-si əsas diaqnostika üsuludur. Ümumi vəziyyəti sabit olan bütün xəstələrə aparılması tövsiyə olunur. Bu üsul ekskretor uroqrafiya və USM-i üstələyən yüksək diaqnostik informativliyi ilə fərqlənir.
Lakin bəzən böyrək travmalarının diaqnostikası ultrasəs müayinəsindən başlaya bilər (məsələn, hazırkı anda KT aparmaq mümkün olmadıqda). Kontrastın venadaxili yeridildiyi və sonra bir sıra şəkillərin çəkildiyi ekskretor uroqrafiya da informativdir. Bu təsvirlər sidik axarı strukturlarının vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verir. Ekskretor uroqrafiyanın məlumatları əsasında zədələnmənin xarakteri və funksiyası haqqında mühakimə yürütmək olar. Bu üsul həmçinin kontralateral böyrəyin mövcudluğu və onun funksional qabiliyyəti haqqında dəqiq məlumat almağa imkan verir ki, bu da planlaşdırılan cərrahi müdaxilə və mümkün nefrektomiya (zədələnmiş böyrəyin çıxarılması) halında vacibdir.
Böyrək arteriyasının angioqrafik tədqiqi xəstənin dinamik müşahidəsi zamanı dayanmayan qanaxma əlamətləri olduğu halda tövsiyə olunur.
Böyrək travmasından şübhələnildikdə, həmçinin cərrahi müdaxilədən əvvəl kompleks müayinə proqramına aşağıdakı testlər daxildir:
- ümumi klinik qan və sidik analizi;
- plazmada kreatinin və sidik cövhərinin konsentrasiyasının qiymətləndirilməsi;
- elektrokardioqrafik müayinə;
- döş qəfəsinin rentgen-skanlaşdırması;
- qarın boşluğu orqanlarının ultrasəs skanlaşdırması.
Müalicə
Böyrək zədələnmələrinin müalicəsində ümumdünya tendensiyası konservativ yanaşma və az invaziv üsulların tətbiqindən ibarətdir. Açıq əməliyyatlar yalnız sadalanan üsulların terapevtik nəticə əldə etməyə imkan vermədiyi hallarda aparılır. Bu cür qənaətli yanaşma funksional cəhətdən aktiv böyrək toxumasının maksimum dərəcədə qorunmasına imkan verir, həmçinin stasionar müalicə müddətini qısaldır və xəstənin adi həyat tərzinə daha tez qayıtmasına kömək edir.
Kompleks konservativ müalicə adətən aşağıdakı istiqamətlərdən ibarətdir:
- istirahətin təmin edilməsi;
- bel nahiyəsinə soyuq qoyulması (qanaxmanın dayandırılmasına kömək edir);
- qanaxmaya qarşı preparatların əzələdaxili və venadaxili yeridilməsi;
- infeksion-iltihabi ağırlaşmaların profilaktikası üçün antibakterial terapiya.
Konservativ terapiya stasionarda aparılır və birinci-ikinci dərəcəli travmalarda müalicənin birinci xətti kimi tövsiyə olunur. Hemodinamikanın sabitliyi zərərçəkənin müalicə taktikasını müəyyən edən əsas meyardır. Hemodinamika göstəricilərinə zədələnmənin mərhələsi və ifadəliliyi təsir edir.
Cərrahi müalicə
Böyrək zədələnmələrinin cərrahi müalicəsinə göstəriş aşağıdakı vəziyyətlər ola bilər:
- mərkəzi və periferik qan axını göstəricilərinin qeyri-sabitliyi;
- daxili qarın qanaxması səbəbindən aparılan laparotomiya zamanı aşkarlanan, dinamikada artan və ya pulsasiya edən böyrəkətrafı hematoma;
- qeyri-qənaətbəxş hemodinamik parametrlər zamanı əks tərəf böyrəyinin funksional vəziyyətinin qiymətləndirilməsi üçün qeyri-invaziv üsulların informativ olmaması;
- beşinci dərəcəli zədələnmələr.
Əməliyyatın həcmi müxtəlif ola bilər – yaşamaq qabiliyyəti olmayan seqmentin rezeksiyasından tutmuş böyrəyin tam çıxarılmasına qədər. Lakin son dövrlər orqanı aparan əməliyyatların payı əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Subseqmentar və seqmentar böyrək arteriyalarının defektlərində seçici embolizasiya (yüksək texnologiyalı az invaziv əməliyyat) aparılır. Embolizasiyanın effektsiz olduğu halda (qanaxmanın residivi) böyrəyin reviziyası və defektin tikilməsi yerinə yetirilir.
IV dərəcəli zədələnmədə urinoma (sidik sızması) inkişaf etdikdə böyrəyin ləyən sisteminin drenajı tövsiyə olunur. Ən çox aşağı sidik yollarından keçirilən sidik axarı stentləri qoyulur. Lakin əgər onlar ciddi şəkildə dəyişikliyə uğrayıbsa və texniki olaraq bu manipulyasiya yerinə yetirilə bilmirsə, onda sidik sızması zamanı kasa-ləyən sisteminin drenajı məqsədilə ultrasəs və rentgenoloji nəzarət altında dəridən punksion nefrostomiya aparılır.
Reabilitasiya
Cərrahi müdaxilədən sonra xəstəyə arterial təzyiq səviyyəsinə nəzarət etmək tövsiyə olunur, çünki hipertenziya renal toxumaya zərərli təsir göstərir. Həmçinin kimyəvi aqressiv maddələr (konservantlar, stabilizatorlar, dad gücləndiricilər) tərkibli qidalardan və alkoqoldan həddindən artıq istifadə etməmək vacibdir. Bəzi hallarda fitoterapiya və fizioprosedurlar məqsədəuyğundur. Orta templi fiziki aktivlik tövsiyə olunur. Peşəkar idmana yalnız müalicə edən həkimin icazəsindən sonra fiziki yükün tədricən artırılması ilə qayıtmaq olar.
Profilaktika
Böyrək zədələnmələrinin profilaktikası travmatizm səviyyəsinin azaldılmasını nəzərdə tutur. Bunun üçün avtomobil sürərkən, hündürlükdə işlər görərkən və s. hallarda təhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək tövsiyə olunur.
Yadda saxla!
Böyrək travması təcili yardım göstərilməsini tələb edən patoloji vəziyyətlər kateqoriyasına aiddir. Həkimin qarşısında dəqiq diaqnozun qoyulması, zədələnmənin dərinliyinin müəyyən edilməsi və ən rasional müalicə üsulunun seçilməsi kimi mürəkkəb məsələlər durur. Həm zədələnmiş, həm də zədələnməmiş böyrəyin kompleks qiymətləndirilməsinə imkan verən müasir diaqnostika üsulları mövcuddur. Əldə edilmiş məlumatlar əsasında uroloqlar konsiliumu müasir beynəlxalq tövsiyələrə əsaslanaraq xəstənin idarə edilməsinin ən rasional taktikasını müəyyən edir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Balano-postit
- Böyrək çatışmazlığı
- Böyrək daşları
- Böyrək kistası
- Böyrək sancısı
- Böyrək şişləri
- Böyrək xərçəngi
- Böyrəklərdə qum (mikrokristalluriya)
- Böyrəklərin amiloidozu
- Böyrəklərin iltihabı (nefrit)
- Böyrəyin angiolioması
- Böyrəyin sallanması (nefroptoz)
- Cinsi disfunksiya
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Sidik ifrazı zamanı ağrılar
Sidik ifrazı zamanı ağrı barədə bilinməli ən vacib məqam odur ki, belə simptom orqanizmdəki pozğunluğun əlamətidir. Pozğunluqlar müxtəlif…
İstiqamət: Urologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
