Çölyak xəstəliyi genetik meyilli şəxslərdə qlütenə qarşı immun reaksiya nəticəsində nazik bağırsaq selikli qişasının zədələnməsi ilə xarakterizə olunan autoimmun xəstəlikdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Seliakiya
- qlüten enteropatiyası
- qlütenə dözümsüzlük
Xəstəlik haqqında
Seliakiya, digər adı ilə qlüten enteropatiyası və ya qlütenə dözümsüzlük – irsən keçən autoimmun xarakterli vəziyyətdir. Əsasən patologiya qadınlarda aşkarlanır: kişilərə nisbətən iki dəfəyədək tez-tez rast gəlinir.
Bu xəstəlikdə orqanizmin immun müdafiəsi qlüteni düşmən element kimi qəbul edir və nazik bağırsaqda iltihabi proses başladır. Nəticədə qida maddələrinin sorulma prosesləri pozulur, buna görə də mədə-bağırsaq traktının zədələnmə əlamətlərindən əlavə, yetkinlərdə seliakiya bədən çəkisinin azalması və ümumi zəifləmə ilə müşayiət olunur.
Səbəbləri
Seliakiyanın əsas səbəbi — genetik defektdir, bu səbəbdən immunitetin qlütenə həddindən artıq cavab reaksiyası yaranır. Bəzi tədqiqatlar göstərmişdir ki, müəyyən şəraitlərdə bu peptidə dözümsüzlük digər xəstəliklər (şəkərli diabet, sistem qırmızı qurdeşənəyi, tireoidit və s.) fonunda müstəqil autoimmun proses kimi inkişaf edə bilər.
Xəstəliyin manifestasiyasını taxıl ehtiva edən qida məhsullarının: çovdar, arpa, buğdanın qəbulu yaradır. Bu cür məhsullara aiddir:
- çörək-bulka məmulatları;
- makaron məmulatları;
- xəmir bişmişlər;
- dondurma;
- un qənnadı məmulatları;
- qatı souslar və zapravkalar;
- quru səhər yeməkləri;
- tez hazırlanan yeməklər;
- konservlər;
- pivə.
Qlüten qatılaşdırıcı kimi bir çox məhsulların istehsalında kütləvi şəkildə istifadə olunur, buna görə də istənilən yeməyin düşünülmədən qəbulu iltihabi prosesin aktivləşməsini tetikləyə bilər.
Təsnifat
Seliakiyanın təsnifatı müxtəlif parametrlər nəzərə alınmaqla xəstəliyin bir neçə tipinin ayrılmasını nəzərdə tutur.
Klinik əlamətlərə uyğun olaraq qlüten enteropatiyasının aşağıdakı formaları fərqləndirilir:
- tipik forma — uşaqlıq yaşında, həyatın 1–3-cü ilində təzahür edir və xarakterik simptomlarla müşayiət olunur;
- silinmiş tip — xəstəliyin əlamətləri xəstənin həyatının müxtəlif dövrlərində müəyyən şəraitlərdə yaranır, ön plana isə bağırsaqdankənar simptomatika (diş ətlərinin qanaması, sümüklərin kövrəkliyi və s.) çıxır;
- latent forma — patologiya ifadəli əlamətlər olmadan gedir, bu daha çox yaşlı xəstələr üçün xarakterikdir.
Mədə-bağırsaq traktında iltihabi prosesin inkişaf mərhələsi və aktivlik dərəcəsi nəzərə alınmaqla mütəxəssislər seliakiyanın aşağıdakı mərhələlərini ayırırlar:
- latent — iltihabi proses artıq başlamış olsa da, patologiya əlamətlərinin olmaması ilə xarakterizə olunur;
- aktiv — bu zaman qlütenə dözümsüzlük üçün tipik olan əlamətlər (dispepsiya, meteorizm, diareya və s.) aşkar edilir;
- natamam remissiya mərhələsi — müalicə fonunda simptomların əksəriyyəti aradan qalxır, lakin iltihabi proses hələ tam yatırılmayıb;
- tam remissiya mərhələsi — xəstəlik tamamilə nəzarətdə saxlanılır və qlüten enteropatiyasının əlamətləri yox olur;
- dekompensasiya mərhələsi — remissiyadan sonra xəstəliyin simptomları yenidən yaranır.
Klinik mənzərə
Yetkin xəstələrdə qlütenə dözümsüzlük ilk növbədə həzm traktının zədələnməsi simptomları ilə müşayiət olunur. Ön plana aşağıdakılar çıxır:
- artmış qaz əmələgəlmə;
- tez-tez diareya;
- yeməkdən sonra yaranan qarın ağrıları;
- tez yorulma;
- meteorizm;
- qarının köpməsi;
- yemək qəbulundan sonra ağırlıq hissi.
Qlütenə dözümsüzlüyün xarakterik əlaməti — pis yuyulan, unitazın divarlarına yapışan, kifayət qədər gigiyena olmadıqda alt paltarında çətin çıxan ləkələr qoyan xüsusi, yağlı konsistensiyalı nəcisdir.
Xəstəliyin uzun müddət davam etməsi zamanı seliakiyanın simptomlarına aşağıdakılar çevrilir:
- anemiya;
- bədən çəkisinin çatışmazlığı;
- sümüklərin yumşalması, kövrəkliyi (osteoporoz);
- diş minasının tündləşməsi;
- tez-tez baş ağrıları;
- xroniki yorğunluq;
- dəridə qaşınan qabarcıq şəklində səpgi;
- daimi qıcqırma (ürəkyanması);
- oynaq ağrıları;
- əzələ zəifliyi;
- qarında daimi qurultu;
- xoşagəlməz gəyirmə;
- oynaq ağrıları.
Aktiv fazada qlüten enteropatiyası zamanı müxtəlif nevroloji əlamətlər də müşahidə oluna bilər, bunlara aiddir:
- ətrafların keyiməsi;
- nevropatiyalar;
- dəridə sancma, qarışqa yerimə hissi;
- koordinasiyanın pozulması;
- diqqətin, yaddaşın, konsentrasiyanın azalması.
Vəziyyət həmçinin artmış yuxululuq, iş qabiliyyətinin azalması ilə müşayiət oluna bilər, bu zaman xəstəyə iş tapşırıqlarına diqqət cəmləmək çətinləşir. Bəzi xəstələr yeni məlumatı daha pis qavramağa başladıqlarını, əlavə bacarıqları mənimsəməkdə, işlə əlaqədar ətraf mühitdəki dəyişikliklərə alışmaqda çətinlik çəkdiklərini qeyd edirlər. Sümük toxumasının nazikləşməsi və kövrəkliyi səbəbindən tez-tez sınıqlar müşahidə oluna bilər ki, bunlar da pis və uzun müddət sağalır.
Xəstəliyin simptomları
- Aşağı ferritin
- Aşağı qələvi fosfataza
- B12 vitamini defisiti
- Bulamacvarı nəcis (formalaşmamış)
- D vitamini defisiti
- Diareya
- Həzm olunmamış nəcis (kreatoreya)
- Kalprotektinin yüksəlməsi
- Laktoza intoleransı
- Maye nəcis
- Narıncı nəcis
- Nəcisdə nişasta (amiloreya)
- Qanda dəmirin azalması
- Sarı nəcis
- Steatoreya (nəcisdə yağ)
- Yaşıl nəcis
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
İlkin müayinə zamanı qastroenteroloq həkim fiziki müayinə aparır, xəstənin dərisinin, dişlərinin xarici görünüşünü qiymətləndirir, şikayətlər barədə sorğu aparır. Seliakiyanın ilkin diaqnostikasında ətraflı anamnez toplanması böyük əhəmiyyət kəsb edir: xəstənin sorğusu zamanı yaxın qohumlarında oxşar problemlərin olub-olmadığı aydınlaşdırılır, çünki birinci dərəcəli qohumlarda xəstəlik riski yüksəkdir. Həkimə həmçinin qidalanmanın xarakteri və xüsusiyyətlərini, ümumi həyat tərzini, digər xəstəliklərin olub-olmadığını bilmək lazımdır.
Qlütenə dözümsüzlüyün laborator diaqnostika üsullarına aiddir:
- albuminin azalmasını, anemiyanı, əsas qida elementləri və minerallarının çatışmazlığını aşkar etməyə imkan verən qanın biokimyəvi analizi;
- seliakiya zamanı əmələ gələn spesifik antitellərin (toxuma transqlütaminazası, qliadin peptidləri) titrinin müəyyən edilməsi;
Zərurət olduqda nazik bağırsağın biopsiya ilə endoskopik müayinəsi də təyin edilir. Əlavə olaraq qarın boşluğu orqanlarının ultrasəs müayinəsi, zərurət daxilində kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası, kontrast maddədən istifadə etməklə bağırsağın rentgenoqrafiyası göstərişdir.
Müalicə
Terapiya taktikası seliakiyanın növündən, iltihabi prosesin mərhələsindən, klinik təzahürlərin ifadə olunma dərəcəsindən və s. asılıdır. Effektiv müalicə üçün əsas şərt — tərkibində qlüten olan məhsullardan tam imtina etməkdir. Tərkibində çovdar, buğda, arpa unu və ya bir neçə taxıl birlikdə olan istənilən məmulatlar qadağan edilməlidir. Yeni məhsulları almazdan və ya qəbul etməzdən əvvəl qablaşdırmada göstərilən tərkibi diqqətlə öyrənmək çox vacibdir.
Qlüten izləri aşağıdakı məhsullarda ola bilər:
- kolbasa və sosiska məmulatları;
- ət delikatesləri;
- hazır soyudulmuş və dondurulmuş ət, tərəvəz yeməkləri;
- tez hazırlanan məhsullar;
- həll olan qəhvə, sikoriy;
- kakao;
- soya südü və onun törəmələri;
- quru səhər yeməkləri;
- mayonez;
- ketçup;
- tərəvəz sousları və zapravkalar;
- balıq və ət konservləri;
- şokolad;
- saqqız konfetlər və karamel;
- bulyon kubikləri və digər konsentratlar;
- dondurma;
- kvas və pivə.
Seliakiyanın əsas müalicəsi ömürlük ciddi qlütensiz pəhrizdir; hormonal (kortikosteroid) müalicə yalnız pəhrizə cavab verməyən nadir refrakter formalarda həkim tərəfindən təyin edilir. Orqanizmdə qida elementlərinin balansını bərpa etmək üçün vitamin-mineral kompleksləri və qida əlavələri istifadə edilə bilər.
Xəstədə mövcud olan digər xəstəliklərə də mütləq nəzarət edilməli, müvafiq dəstəkləyici terapiya aparılmalıdır.
Reabilitasiya
Proqnoz ən çox xəstənin davranışından və həkimin tövsiyələrinə əməl etməyə hazır olmasından asılıdır. Qlütensiz pəhrizə ciddi əməl edildikdə xəstələrin əksəriyyətinin vəziyyəti normallaşır. Onlara ildə ən azı 1 dəfə tezliklə müntəzəm müşahidə və laborator diaqnostika göstərişdir.
Bəzi hallarda, xəstələr qlüten tərkibli məhsulların rasiondan çıxarılmasına zəif reaksiya verdikdə və pisləşmə meyli olduqda, dispanser müşahidəsi daha tez-tez, ildə 4–8 dəfəyədək aparılır.
Profilaktika
Qlütenə dözümsüzlüyün inkişafının qarşısını almağın spesifik üsulları mövcud deyil. Autoimmun patologiyalara nəzarət etmək, residivlərə yol verməmək, müntəzəm profilaktik müayinədən keçmək və analiz vermək vacibdir.
Vacib məqam: müalicə olunmayan seliakiya hamiləlikdə düşük, vaxtından əvvəl doğuş və dölün az çəki ilə doğulması riskini artıra bilər, ona görə də uşaq daşıma dövründə belə xəstələr qlütensiz pəhrizə ciddi əməl etməli və həkim nəzarətində olmalıdır.
Yadda saxla!
Bir çox xəstələr seliakiya kimi xəstəliyə kifayət qədər səhlənkar yanaşır. Xəstəliyin ilkin mərhələlərində sistematik diareya, meteorizm, dispepsiya onlara təhlükəli simptomlar kimi görünmür, buna görə insanlar diaqnostika və müalicəni təxirə salaraq potensial təhlükəli məhsulları qəbul etməkdə davam edirlər. Nəticədə iltihabi proses daha da genişlənir, simptomatika artır, ciddi ağırlaşmaların inkişafı üçün ilkin şərtlər yaranır. Bunlara bağırsağın xoralı zədələnmələri, davamlı dəmir çatışmazlığı anemiyası, daxili qanaxma, bağırsaq divarının deşilməsi, peritonit, osteoporoz və hətta uzunmüddətli malabsorbsiyanın (bağırsaqda qida maddələrinin sorulmasının pozulması) simptomu kimi yaranan sonsuzluq daxildir. Bundan əlavə, seliakiyası nəzarətdə saxlanılmayan xəstələrdə arterial təzyiqin daimi artması müşahidə olunur, onlar daha pis yatır, yaddaş və diqqətlə bağlı problemlər yaşayır, əsəbi, bəzən hətta aqressiv olurlar. Tez-tez təkrarlanan simptomları görməzdən gəlmək və onları adi mədə pozğunluğuna aid etmək olmaz. Dərhal tibbi məsləhətə müraciət etmək lazımdır.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Raxit
- Laktoza dözümsüzlüyü
- 1-ci tip şəkərli diabet
- D vitamini çatışmazlığı
- B12-defisitli anemiya
- Bədən çəkisinin çatışmazlığı
- Fol turşusu defisitli anemiya
- Ekzokrin pankreas çatışmazlığı
- Mikroskopik kolit
- A hepatit
- A hipervitaminoz A
- A hipovitaminozu A
- A vitamini çatışmazlığı
- Alkoqol qaraciyər zədələnmələri
- Amebiaz
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
