Nerv anoreksiya — yetkin insanda öz bədənini qəbul etməmək, qida davranışının pozulması ilə xarakterizə olunan, bunun da patoloji çəki itkisinə, metabolizm pozğunluqlarına və ümumi halsızlıq əlamətlərinə səbəb olduğu psixi xarakterli bir xəstəlikdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Anoreksiya nervoza
- sinir anoreksiyası
Xəstəlik haqqında
Nerv anoreksiya — qida qəbulunun şüurlu, qəsdən məhdudlaşdırılmasının nəticəsidir. Bu xəstəlikdən əziyyət çəkən pasiyentlər öz çəkisini düzgün qiymətləndirmir, piylənmədən əziyyət çəkdiklərinə əmindirlər. Xəstəlik əsasən qadınlarda aşkarlanır, çünki qızlar öz xarici görünüşlərini daha çox təhlil etməyə və mənfi qiymətləndirməyə meyllidirlər.
Patologiyası olan insanlar təkcə qidadan imtina edib onun kaloriliyini və gündəlik qəbul sayını azaltmır, onlar bədən kütləsini azaltmaq üçün hər cür imkandan istifadə edirlər. Bu məqsədlə piy yandırıcı preparatlar, qida əlavələri, intensiv fiziki məşqlər və güc məşqləri tətbiq olunur. Pasiyentlərin bütün düşüncələri və meyilləri yalnız arıqlamaqla bağlı olur. Hətta yetkin, formalaşmış, anoreksiyası olan insanın emosiyaları dəyişir, davranışı ətrafdakılar tərəfindən qəribə görünür, xəstəliyin mənfi fizioloji simptomlarını isə pasiyent guya artıq çəki ilə uğurlu mübarizənin əlamətləri kimi yozur.
Səbəbləri
Anoreksiyanın inkişaf mexanizmində bir əsas faktor ayırmaq mümkün deyil. Mütəxəssislər bildirirlər ki, xəstəliyə eyni zamanda bir neçə psixogen, sosial, bioloji xarakterli səbəb təsir göstərir. Bunlara aiddir:
- Uşaq yaşında artıq çəki, bu da ətrafdakıların lağ etməsinə, valideynlərin və ya digər böyüklərin tənqidinə səbəb ola bilərdi;
- Öz bədənini, görünüşünü mənfi rəngdə qavrama;
- Yaxın insanların, dostların, qonşuların, kənar şəxslərin artıq çəki və gözəlliklə bağlı daimi hücumları (internet ünsiyyətinin inkişafı ilə bir çox insanlar mənfi emosiyaları sosial şəbəkələrdə boşaldır, təsadüfi istifadəçilərin üstündə özlərini çıxaraq onların görünüşünü, yaşını, zahiri göstəricilərini və s. Şərh edirlər);
- Modaya, arıqlığın təbliğinə riayət etmək;
- Stresli hallar: yaxın adamın itirilməsi, bahalı əmlakın, başın üstündə damın itirilməsi, başdan keçirilmiş fiziki və ya seksual zorakılıq, psixoloji təzyiq və s.
Adətən, anoreksiya yeniyetməlik dövründə təzahür edir, bu zaman qızlar və oğlanlar həmyaşıdların və kənar insanların fikrinə ən həssas olur, hormonal dəyişikliklər keçirir, cinsi yetkinlik mərhələlərindən keçirlər.
Aparılmış tədqiqatlar göstərmişdir ki, bəzi hallarda anoreksiya genetik cəhətdən şərtlənmiş xəstəliyə çevrilir. Qida davranışı pozğunluqlarına cavabdeh olan spesifik genlər mövcuddur. Onlar irsən ötürülür və xəstəliyə zəmin yarada bilən bəzi xarakter cizgilərinin dominantlığını müəyyən edir.
Anoreksiyaya daha meyilli olanlar şübhəçiliyi, yüksək narahatlığı, özünü qınamağa, tənqidi yanaşmaya, perfeksionizmə meyilliliyi olan insanlardır. Risk zonasında özünəgüvəni aşağı olan, laqeydlik və biganəlik mühitində böyümüş oğlanlar və qızlar vardır.
Təsnifat
Xəstəliyin gedişində klinik əlamətlər və pasiyentlərin sağlamlıq vəziyyəti nəzərə alınaraq bir neçə əsas mərhələ ayırd edilir.
- Anoreksiyanın ilkin adlanan birinci mərhələsində insanda öz bədənini qavrama pozulur, gözəllik və cəlbediciliyin qiymətləndirilmə meyarları dəyişir. İnkişaf dövrü uzun gedişlə xarakterizə olunur: şüurun dəyişməsinin ilk əlamətlərindən zirvəyə qədər bir neçə il keçə bilər. Bu müddət ərzində pasiyentin yaxınları narahatedici simptomları müşahidə edə bilərlər: arıqlama barədə daimi söhbətlər, xarici görünüşünə qarşı artan qəbul etməmə, geyim tərzinin dəyişməsi, əvvəllər insana xas olmayan həddindən artıq inciklik.
- Aktiv olan ikinci mərhələdə pasiyent əsas məqsədinə — arıqlamağa — hər vasitə ilə çatmağa çalışır. Müxtəlif dərman vasitələri, qida əlavələri, ciddi pəhriz sxemləri istifadə oluna bilər. Ağır hallarda pasiyent qidadan tamamilə imtina edir. Bundan əlavə, qida ilə özünühiss arasında fizioloji əlaqə yaranır. Pasiyentin yeməyə razılaşdığı hər hansı qida qusma refleksinə və vəziyyətin pisləşməsinə səbəb ola bilər. Belə hallar onunla bağlıdır ki, qida maddələrinin çatışmazlığı metabolizmin yavaşlamasına və qidanın həzmində iştirak edən fermentlərin hasilatının azalmasına gətirib çıxarır. Nəticədə qida real fiziki diskomfort yaradır, ağrılar, dispepsiya, meteorizm törədir.
- Üçüncü, yekun mərhələdə pasiyent kaşeksiya vəziyyətində olur. Bu, anoreksiyanın son dərəcə ağır mərhələsidir. O, orqanizmin ifadəli fiziki tükənməsi, qidanın mənimsənilə bilməməsi, güclü zəiflik, şüurun kəskin dəyişməsi, düşüncənin pozulması ilə xarakterizə olunur. Tibbi yardım olmadıqda letal sonlanma ehtimalı 100%-ə çatır.
Müəyyən davranış xüsusiyyətlərindən çıxış edərək, mütəxəssislər anoreksiyanın aşağıdakı növlərini ayırd edirlər:
- Monotematik dismorfofobiya ilə, pasiyenti hər yolla arıqlamaq barədə sabit bir fikir izlədikdə (xəstəliyin bu variantı ən geniş yayılmış, klassik variantdır);
- Bulimiya dövrləri ilə, burada sərt aclıq dövrü güclü, sözün əsl mənasında nəzarətsiz həddindən artıq yeməklə növbələşir;
- Bulimiya və vomitomaniya dövrləri ilə, pasiyent müəyyən müddət ac qalır, sonra bol yemək yeyir, bundan sonra isə məqsədli şəkildə qusma yaradır.
Bəzi mütəxəssislər xəstənin davranış xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq anoreksiyanın daha sadə təsnifatından istifadə edir, patologiyanın cəmi iki növünü fərqləndirirlər: restriktiv və təmizləyici. Restriktiv formada xəstələr bütün qüvvələri ilə arıqlamağa çalışırlar, lakin bu zaman qusma törətmirlər. Onlar çox məşq edir, qida qəbulunu məhdudlaşdırır, yemək qəbulunu buraxır və ya ondan tamamilə imtina edirlər. Təmizləyici formada pasiyentlər yemək yeyir, lakin yeməkdən sonra mədəni təmizləmək üçün şüurlu şəkildə qusma provokasiya edirlər.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin əsas əlaməti – qidanın şüurlu şəkildə məhdudlaşdırılmasıdır; bu, porsiyaların həcminin azaldılması, sutka ərzində qida qəbullarının sayının azaltması ilə özünü göstərə bilər. Bir çox pasiyentlər ümumi süfrə arxasında oturarkən xüsusilə uzun və diqqətlə yeməyi çeynəyirlər ki, mümkün qədər az yesinlər, ətrafdakılara tox olduqları, artıq doyduqları və ya bir qədər əvvəl nahar etdikləri barədə yalan söyləyirlər. Sonradan sualları və məsləhətləri istisna etmək üçün belə insanlar dostlarla görüşlərdən, qohumlar və yaxınlarla süfrə arxasına oturmaqlardan imtina edirlər.
Yetkinlərdə anoreksiyanın simptomlarını demək olar ki, dəqiq müəyyən etməyə imkan verən digər əlamətlər bunlardır:
- Artıq çəki, dietalar, arıqlama üsulları haqqında daimi söhbətlər, bununla yanaşı pasiyent istənilən mövzunu özünə lazım olan istiqamətə yönəldir;
- Problemin tam inkar edilməsi;
- Həddindən artıq həssaslıq, xarici görünüşlə bağlı ətrafdakılardan gələn istənilən şərhin aqressiya kimi qəbul edilməsi;
- Iş qabiliyyətinin, yaddaşın, diqqətin və konsentrasiyanın azalması;
- Apatiyanın tez bir zamanda qaynar fəaliyyətlə əvəz olunduğu və əksinə, kəskin əhval-ruhiyyə dəyişiklikləri.
Qadınlarda anoreksiya əlaməti aybaşının olmaması ola bilər. Kişilərdə libido azalır, ereksiya ilə bağlı problemlər müşahidə olunur, bir çox gənclər alkoqol qəbul etməyə başlayır.
Dolayı yolla belə xəstəlikdən xəbər verə bilənlər:
- Dərinin quruluğu və torpaq rəngində olması;
- Dırnaqların artmış kövrəkliyi;
- Pis dişlər;
- Saçların tökülməsi, nazilməsi;
- Qadınlarda menstruasiya siklinin nizamsızlığı;
- Uşaq sahibi olmağın mümkün olmaması;
- Tez-tez baş ağrıları;
- Daimi başgicəllənmə;
- Xroniki yuxusuzluq.
Belə xəstəliyi olan pasiyentlər kökəlməkdən çox qorxur, kaloriləri dəqiqliklə hesablayır, əksər məhsullardan imtina edir, orqanizmi hər gün intensiv məşqlərlə yükləyirlər. Daimi fiziki həddən artıq gərginlik səbəbindən onlarda əzələ zəifliyi artır, ifadəli yorğunluq müşahidə olunur. Bir çox xəstələr metabolizmi gücləndirmək üçün tez-tez sauna və hamama getməyə, bir neçə qat paltar geyinməyə başlayırlar.
Anoreksiyadan əziyyət çəkən bəzi insanlar çox aqressiv olurlar.
Anoreksiyalı pasiyentlər müxtəlif dərman vasitələrinin nəzarətsiz qəbuluna meyllidirlər, hansı ki, yağyandırıcı təsirə malikdir və ya maddələr mübadiləsinin sürətlənməsinə kömək edir. Bir çoxu psixostimulyatorlardan istifadə etməyə başlayır, qəhvə və çaya, energetik içkilərə meyl edir.
Anoreksiyanın daha bir xarakterik əlaməti – yeməkdən sonra qusmaqdır. Xəstəliyin ilkin mərhələlərində pasiyent mədənin təmizlənməsini özü törədir, xəstəliyin qabaqcıl mərhələlərində isə istənilən qidanı udduqdan sonra qusma refleksi öz-özünə baş verə bilər.
Anoreksiyalı pasiyentlərin geniş yayılmış davranış xüsusiyyəti qida «sərxoşluğu» deyilən haldır; qısa müddət ərzində onlar müxtəlif qidanın böyük həcmli miqdarını qəbul edirlər. Adətən belə tutmalar insana o zaman olur ki, o, tək olur, bununla belə «sərxoşluq» demək olar ki, həmişə eyni cür bitir: pasiyent həddindən artıq yeməyə görə özünü günahlandırır, narahat olur, qusma törətməyə çalışır, bəzən depressiv vəziyyətə düşür.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Anoreksiya müstəqil xəstəlikdir və aydın klinik mənzərəyə malikdir. İlkin müayinəni psixiatrlar və ya psixoterapevtlər aparırlar. Onlar pasiyentin anamnezini ətraflı öyrənir, onun davranış xüsusiyyətlərini, yaşayış mühitini, həyat tərzini, vərdişlərini və s. Təhlil edirlər.
Konkret diaqnoz psixoloji müayinə zamanı xəstəliyin beş kritik əlaməti olduqda alınan məlumatlar əsasında qoyulur:
- Bədən kütləsinin İMT normadan aşağı olması;
- Hər hansı somatik xəstəliklərlə əlaqəli olmayan, qida qəbulunun şüurlu, məqsədyönlü məhdudlaşdırılmasının mövcudluğu;
- Öz xarici görnüşünün mənfi qiymətləndirilməsi;
- Endokrin xarakterli pozğunluqların (aybaşıların olmaması və ya qeyri-müntəzəm sikl və qadınlarda sonsuzluq, cinsi həvəsin azalması və kişilərdə ereksiya problemləri);
- Problemin anlaşılmaması və qəbul edilməməsi
Yeniyetməlik dövründə əlavə vacib meyar cinsi yetişkənliyin ləngiməsidir; bu zaman qızlarda süd vəzilərinin böyüməsi baş vermir, aybaşı başlamır, oğlanlarda isə cinsiyyət orqanlarının inkişafı dayanır.
Müalicə
Terapiya taktikası anoreksiyanın formasından və gedişinin müddətindən, klinik təzahürlərdən, pasiyentin müalicəyə hazır olmasından asılıdır. Həm ambulator, həm də stasionar müşahidə aparılır.
Əsas tədbirlərin siyahısına aşağıdakılar daxildir:
- Qidanın, onun həyat fəaliyyət proseslərində iştirakının vacibliyinin dərk edilməsinə, qida davranışının və qida rasionunun normallaşdırılmasına yönəlmiş dietoterapiya;
- Məqsədi predispozisiya yaradan psixogen amillərin aradan qaldırılması, narahatlıq və şübhəçiliyin azaldılması, öz bədənini və xarici görnüşünü adekvat qavramaq olan psixoterapiya;
- Antidepressantların, neyroleptiklərin, metabolik prosesləri stabilləşdirən preparatların və göstərişlərə əsasən digər vasitələrin qəbulunu nəzərdə tutan dərman dəstəyi.
Əlavə olaraq, xəstənin psixoemosional vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş fizioterapevtik və müalicəvi prosedurlar təyin oluna bilər: girudoterapiya, masaj texnikaları, üzgüçülük, gimnastika, yoqa.
Anoreksiyadan əziyyət çəkən xəstə üçün yaxınlarının dəstəyi böyük əhəmiyyət daşıyır. Onun aqibətinin necə olacağı, bunun öhdəsindən gəlib-gəlməyəcəyi onların davranışından və xəstə ilə ünsiyyət tərzindən asılıdır. Hər gün qayğı göstərmək, tənqid etməmək, günahlandırmamaq, cari qida rasionunun və ya xarici görünüşün xüsusiyyətlərini şərh etməmək və mütləq sağalma yolunda ən kiçik uğurlara belə görə tərifləmək lazımdır.
Reabilitasiya
Anoreksiyadan sonra müalicə və bərpanın müddəti yardım üçün müraciət edən xəstənin mərhələsindən, xəstəliyin formasından və xəstənin həyatını dəyişməyə hazır olmasından asılıdır. Kompleks yanaşma və ev şəraitində vəziyyətin diqqətli nəzarəti ilə 80% hallarda davamlı remissiyaya nail olmaq mümkündür.
Reabilitasiya zamanı müalicə həkiminin göstərişlərinə diqqətlə əməl etmək, hər gün psixoloqlarla işləmək, qidalanmaya nəzarət etmək lazımdır. Pəhrizlər, artıq çəki, arıqlama və düzgün qidalanma haqqında məlumatlara baxışı istisna etmək arzuolunandır.
Profilaktika
Anoreksiya kimi xəstəliyin inkişafının qarşısını almaq məqsədilə mütəxəssislər tövsiyə edirlər:
- Spirtli içkilərin, narkotik vasitələrin qəbulu və siqareti istisna etmək, çünki belə maddələr şüuru dəyişdirir və reallığın təhrif olunmasına səbəb ola bilər;
- Ümumən sağlam həyat tərzinə riayət etmək;
- Sərt məhdudiyyətlərə və ifratlığa yol vermədən düzgün və rasional qidalanmaq;
- Fiziki aktivliyə kifayət qədər diqqət yetirmək, mütəmadi məşqlər keçirmək, gimnastika etmək, təmiz havada çox gəzmək;
- Stress və güclü emosional yaşantılar zamanı psixoloqlardan yardım almaq.
Anoreksiyanın profilaktikası bir neçə səviyyədə, o cümlədən təhsil müəssisələri və dövlət mənbələri səviyyəsində aparılmalıdır. KİV icmalarına, arıqlığı qadın və ya kişi gözəlliyinin idealı kimi təbliğ edən internet resurslarına nəzarət etmək lazımdır.
Yadda saxla!
Anoreksiya həqiqətən də dəhşətli xəstəlikdir. Əslində, insan uzun müddət ərzində şüurlu şəkildə özünü məhv edir və baş verənləri dərk edə bilmir. Anoreksiyası olan xəstələrin əksəriyyəti iştahanın olmamasında problemi görmürlər, onlar üçün ən qorxulu şey çəki artımıdır. Hətta onların fikrincə, bir neçə artıq qram belə faciə kimi qəbul edilir, bundan sonra pasiyent daha da fəal şəkildə arıqlamağa başlayır. Anoreksiyadan müstəqil şəkildə sağalmaq çox çətindir: pasiyentlərə kompleks psixoloji yardım, dəstəkləyici dərman terapiyası və xüsusilə yaxın insanların iştirakı lazımdır. Ailə üzvündə və ya dostda xəstəliyin əlamətlərini müşahidə etdikdə, xəstəni mümkün qədər tez tibbi yardım almağa razı salmaq lazımdır. Mütəxəssislərlə iş nə qədər tez başlasa, patologiyanın sonrakı inkişafını dayandırmaq və sağlamlıq üçün mənfi nəticələrin qarşısını almaq şansı bir o qədər yüksək olar.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Belə bir ssenari praktiki olaraq mümkün deyil. Pasiyent problemi dərk etmir, hər şeyi düzgün etdiyinə, hər şeyin qaydasında olduğuna əmin halda olur. Müxtəlif profilli mütəxəssislərin iştirakı ilə kompleks və bəzən uzunmüddətli müalicə tələb olunur.
Belə bir suala müsbət cavab vermək üçün pasiyenti şəxsən görmək, sorğu və müayinə aparmaq lazımdır. Qiyabi şəkildə belə diaqnoz qoymaq mümkün deyil, baxmayaraq ki, belə davranış həqiqətən anoreksiyanın əlamətlərindən biridir. Siz qızınızı həkimə müraciət etməyə razı salmalısınız.
Mövzu üzrə məqalələr
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
