Qida borusunun diafraqma dəliyinin yırtığı (diafraqmal yırtıq) – adətən diafraqmanın altında yerləşən daxili toxuma və orqanların döş boşluğuna yerdəyişməsi ilə xarakterizə olunan patoloji vəziyyətdir. Bu xəstəliyin müalicəsi ilə cərrah məşğul olur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Hiatal yırtıq
- hernia hiatus oesophagei
Xəstəlik haqqında
Diafraqmal yırtıq zamanı mədənin vəziyyəti dəyişir. Orqan diafraqmanın həddindən artıq elastikliyi nəticəsində tam və ya qismən döş qəfəsinə yerdəyişir. Patologiya anadangəlmə ola bilər və ya həyat boyu qazanıla bilər. Statistikaya görə, diafraqmal yırtıqlar daha çox qadın cinsinin nümayəndələrində, xüsusilə daha yaşlı yaşda diaqnostika olunur.
Xəstəliyin ilkin mərhələlərində orqanların yerdəyişməsi daimi olmur, müəyyən amillərin – fiziki yüklənmələrin, güclü öskürəyin, həddindən artıq həcmdə qida qəbulunun və s. Təsiri altında baş verir. Patologiyanın proqressivləşməsi ilə orqanın düşməsi daimi xarakter ala bilər.
Səbəbləri
İnsan orqanizmində döş boşluğunu qarın boşluğundan diafraqma – dəliyi olan əzələ-vətər arakəsməsi ayırır. Normada onda olan dəlik keçən qida borusunun ölçüsünə tam uyğun olur. Diafraqmal yırtıq diafraqma dəliyinin diametrinin patoloji dəyişməsinin nəticəsidir.
Patologiyanın anadangəlmə formasında yırtıqlar anormal dərəcədə qısa qida borusu, mədənin çox yüksək yerləşməsi və ya qısa qida borusu səbəbindən yarana bilər.
Qazanılmış diafraqmal yırtıqlar çoxsaylı səbəblərdən yarana bilər. Patologiyanın inkişafına kömək edən əsas amillər aşağıdakılardır:
- Döş qəfəsi və qarın boşluğu orqanlarının zədələnməsi;
- Hamiləlik dövrü (xüsusilə çoxdöllü hamiləlik zamanı);
- Qəbizliyə meyillilik;
- Tez-tez öskürək (məsələn, astmada, göyöskürəkdə, ağciyər vərəminə zamanı);
- Həddindən artıq fiziki yüklənmələr;
- Bədən kütləsinin kəskin dəyişmələri;
- Qida borusunun diskineziyası;
- Qida borusu nahiyəsində cərrahi müdaxilələr;
- Həzm sistemi orqanlarının müşayiətedici xəstəliklərinin olması.
Təsnifat
Orqanların yerdəyişmə dərəcəsindən asılı olaraq diafraqmal yırtıqların beş növü ayırd edilir:
- Kardial: mədənin kardial (yuxarı) hissəsi yerdəyişmişdir;
- Kardiofundal: dəlikdən mədənin dibi və kardial hissəsi keçir;
- Subtotal: mədənin 2/3 hissəsinin vəziyyəti dəyişmişdir;
- Total: bütün orqan diafraqmanın üstündə yerləşir;
- Paraezofageal: diafraqma dəliyindən mədənin aşağı hissəsi, bağırsaq ilgəkləri, böyük köynək çıxır; bu zaman kardial hissə yerində qalır.
Əgər orqanlar gah yerdəyişir, gah da normal vəziyyətə qayıdırsa, sürüşən diafraqmal yırtıq diaqnozu qoyulur. Əgər mədə diafraqmanın üstündə qalırsa (məsələn, bitişmələr səbəbindən), patologiya fiksə olunmuş adlanır.
Klinik mənzərə
Diafraqmal yırtığın təhlükəsi spesifik əlamətlərin olmamasındadır, xüsusilə inkişafın ilkin mərhələlərində. Bununla əlaqədar xəstələr xəstəliyi həzm traktı və hətta ürək-damar sisteminin orqanlarında inkişaf edən digər pozğunluqlarla səhv sala bilərlər. Bəzi hallarda düzgün diaqnoz qoyulmazdan əvvəl pasiyentlər müxtəlif ixtisaslardan olan həkimlər tərəfindən çoxsaylı müayinələrdən keçirlər. Çox vaxt xəstəlik döş və qarın nahiyəsinin digər orqanlarının müayinəsi zamanı təsadüfi aşkar olunur.
Diafraqmal yırtıq 1-ci və 2-ci mərhələdə simptomsuz keçir. Xəstəliyin proqressivləşməsi və yırtığın ölçülərinin artması ilə aqressiv mədə şirəsinin qida borusuna geri axını baş verir və bunun nəticəsində aşağıdakı təzahürlər yarana bilər:
- Yeməkdən sonra qıcqırma (bədənin əyilmələri və dönmələri zamanı güclənir);
- Tez-tez hıçqırıq;
- Hava ilə və ya mədə möhtəviyyatının qarışıqları ilə gəyirmə;
- Udmanın pozulması (disfagiya), boğazda «qığılcım» hissi;
- Qarında köp;
- Nəfəs almaqda çətinlik;
- Quru öskürək;
- Ürək ritminin pozulması;
- Epiqastrik nahiyədə, döş sümüyü arxasında və qabırğaaltı sahədə ağrı.
Ağırlaşmalar yarandıqda pasiyentdə qanaxma, qida borusu selikli qişasının iltihabı, nəcis ləngiməsi, orqanizmin ümumi intoksikasiyası əlamətləri kimi simptomlar meydana çıxa bilər. Nadir hallarda xəstəlik ölümə səbəb ola bilər (peritonitin inkişafı səbəbindən).
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Çox vaxt diafraqma yırtığı rentgenoqrafiya aparılarkən, habelə həzm sistemi orqanlarının endoskopik müayinəsi zamanı təsadüfən aşkar edilir.
İnstrumental müayinələrə aid məlumatlar olmadıqda, diafraqma yırtığının mövcudluğuna şübhə anamnez toplanarkən yaranır – xəstənin tez-tez ürək yanması, gəyirmə, şişkinlik və döş və qarın boşluqları nahiyəsində ağrı ilə bağlı şikayətləri əsasında. Diaqnozu təsdiqləmək üçün həkim xəstəni əlavə diaqnostik metodlara yönləndirir.
Patologiya aşağıdakı müayinələrin aparılması prosesində aşkar edilir:
- Fibroqastroduodenoskopiya (FGDS);
- Valsalva sınağı ilə döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası (gücənmə zamanı döş qəfəsi daxili təzyiqin süni şəkildə artırılması ilə);
- Kontrastla kompüter tomoqrafiyası (KT);
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT);
- Qida borusu və mədənin pH-ının ölçülməsi;
- Nəcis, qan və sidik analizləri.
Müalicə
Yetkinlərdə diafraqma yırtığının müalicə taktikasının seçimi onun növündən, səbəbindən, simptomların ifadəliliyindən, həmçinin diaqnostikanın nəticələrindən asılıdır. Həkimlər həm konservativ, həm də cərrahi metodlardan istifadə edə bilərlər.
Konservativ müalicə metodlarına xəstənin sağlamlığı üçün təhlükə yaratmayan kiçik ölçülü yırtıqlarda müraciət edilir. Belə müalicənin məqsədi xoşagəlməz simptomların (ürək yanması, meteorizm) aradan qaldırılması, mədənin peristaltikasının bərpası və ağrı sindromunun aradan qaldırılmasıdır.
Bunun üçün xəstəyə aşağıdakı preparatların kursu təyin olunur:
- Antasidlərin;
- Spazmolitiklərin;
- Prokinetiklərin.
Dərman preparatlarının qəbulundan əlavə, xəstə öz gündəlik rasionunda düzəlişlər etməlidir. Gündə azı 5 dəfə, kiçik porsiyalarla bölünmüş şəkildə qidalanmaq lazımdır. Rasiondan mədə şirəsinin ifrazını artıran və qida borusu ilə mədənin divarlarına mənfi təsir göstərən qidalar – acı, hisə verilmiş, çox duzlu, ədviyyatlı yeməklər, həmçinin qazlı və alkoqollu içkilər çıxarılmalıdır.
Diafraqmanın qida borusu dəliyinin yırtığından qurtulmağın ən effektiv üsulu cərrahi müdaxilədir. Konservativ terapiyadan fərqli olaraq, əməliyyat qarın boşluğu orqanlarının normal fəaliyyətini bir dəfə və birdəfəlik bərpa edir, residivlərin inkişafının qarşısını alır.
Cərrahiyyədə bir neçə növ operativ müalicədən istifadə olunur. Bu gün ən müasir və effektiv metod fundoplikasiya ilə laparoskopik plastika hesab edilir. Əməliyyat xəstənin toxumalarına minimal travma ilə patologiyanı aradan qaldırmağa imkan verir.
Plastika narkoz altında aparılır. Yırtığa çıxış üçün cərrah xəstənin qarın divarında bir neçə kiçik deşiyə (1 sm-dən çox olmamaqla) icra edir, bu deşiklərdən zəruri manipulyatorları daxil edir. Cərrahi müdaxilə üçün sahəni genişləndirmək məqsədilə qarın boşluğuna karbon qazı verilir.
Əməliyyat zamanı həkim sürüşmüş toxuma və orqanları öz fizioloji yerlərinə qaytarır və diafraqmanın plastikasını aparır. Daha sonra cərrah mədənin divarlarından manjet formalaşdırır və sonradan onunla qarın boşluğunda yerləşən qida borusu hissəsini «bükür». Cərrahi müalicə nəticəsində qida borusunun divarları möhkəmlənir, bununla da mədə tərkibinin qida borusu boşluğuna geri qayıtmasının qarşısı alınır və orqanlar öz yerlərinə qaytarılır.
Reabilitasiya
Əməliyyat başa çatdıqdan sonra pasiyent stasionar şöbəyə köçürülür, burada onun vəziyyəti mütəxəssisləri tərəfindən nəzarətdə saxlanılır. Özünü yaxşı hiss etdiyi halda, evə yazılma artıq növbəti səhər baş tuta bilər.
Qida borusunun diafraqma dəliyinin yırtığının aradan qaldırılmasından sonrakı bərpa dövrü təxminən 3-4 həftə davam edir. Bu vaxt pasiyentin əsas vəzifəsi tez sağalmaq və adi həyat axınına qayıtmaq üçün müalicə həkiminin bütün tövsiyələrini yerinə yetirməkdir.
Orqanizmin əməliyyatdan sonra bərpasına kömək etmək üçün müəyyən qaydalara riayət etmək lazımdır:
- Yataq rejiminə əməl etmək;
- Ağır yükləri qaldırmamaq, fiziki yüklənməni məhdudlaşdırmaq;
- Pəhrizə riayət etmək – rasionu püre halında və ya maye formada yağsız, duru qida təşkil etməlidir;
- Dərman preparatları qəbul etmək (yalnız həkimin təyinatı ilə) – proton pompası blokatorları, analgetiklər;
- Qanaxma, ağrının güclənməsi, yaraların irinlənməsi kimi simptomlar meydana çıxdıqda dərhal müalicə həkiminə müraciət etmək.
Laparoskopik plastikadan və fundoplikasiyadan sonra orqanizmin sağalması zamanı xəstəliyin residivləri son dərəcə nadir hallarda baş verir.
Profilaktika
Patologiyanın inkişaf riski yüksək olan pasiyentlər profilaktik tədbirlərə xüsusi diqqət yetirməlidirlər:
- Sağlam qidalanmaya riayət etmək;
- Artıq bədən çəkisinə yol verməmək;
- Qəbizlikdən çəkinmək;
- Ağır yükləri qaldırmamağa çalışmaq;
- Siqaret çəkməkdən və alkoqollu içkilərin qəbulundan imtina etmək.
Həmçinin patologiyaları erkən mərhələdə aşkar etmək üçün vaxtaşırı müayinə olunmaq tövsiyə edilir.
Yadda saxla!
Diafraqmanın qida borusu dəliyinin yırtığı çox vaxt digər xəstəliklərin maskası altında keçir, onların simptomatikası həzm sistemi və ürək-damar sistemi patologiyalarına bənzəyir. Hər hansı şübhəli əlamət yarandıqda tam müayinədən keçmək çox vacibdir. Diaqnoz nə olursa-olsun, mütəxəssis müdaxiləsi tələb edəcək. Müalicə olunmadıqda yırtığın özü qida borusunun mədənin turşu tərkibi tərəfindən zədələnməsinə səbəb ola bilər (reflüks-ezofagit, eroziyalar), sonradan isə daralmanın inkişafını yarada bilər. Bundan əlavə, yırtıq qapısında orqanların boğulması, habelə qanaxma riski mövcuddur. Xəstəyə vaxtında yardım göstərilməzsə, bu vəziyyətlər həyati təhlükə yarada bilər. Patologiyanın vaxtında müalicəsi təkcə xoşagəlməz simptomları aradan qaldırmağa deyil, həm də ağırlaşmalardan qaçmağa kömək edəcək.
Suallar və cavablar
Qida borusu diafraqma dəliyinin yırtığında müalicə taktikası ölçüsündən və əlamətlərin ağırlığından asılı olaraq seçilir. Kiçik, az simptomlu hallarda çox vaxt konservativ yanaşma — pəhriz, çəkiyə nəzarət, dərman müalicəsi — kifayət edir. Əməliyyat isə əsasən yırtıq böyük olduqda, ağır reflüks, qanaxma və ya digər ağırlaşmalar müşahidə edildikdə tövsiyə olunur. Konkret qərarı qastroenteroloq və cərrah birgə, xəstənin vəziyyətini qiymətləndirərək qəbul edir.
Hamiləlik dövründə böyüyən uşaqlıq qarın daxili təzyiqi artırdığından mövcud diafraqma yırtığının əlamətləri, xüsusən reflüks və köks yanması, güclənə bilər. Yeni yırtığın məhz hamiləlik səbəbindən yaranması az rast gəlinir, lakin istisna deyil. Hamilə qadınlarda simptomlar adətən pəhriz və həyat tərzi tövsiyələri ilə idarə olunur, əməliyyat isə yalnız ciddi zərurət olduqda nəzərdən keçirilir. Dəqiq taktikanı həkim fərdi qaydada müəyyən edir.
Diafraqma yırtığının başlıca ağırlaşmaları qida borusunun xroniki iltihabı (ezofagit), selikli qişanın zədələnməsi və qanaxma, habelə mədənin bir hissəsinin sıxılıb qan təchizatının pozulmasıdır. Sonuncu hal kəskin ağrı ilə müşayiət olunur və təcili tibbi müdaxilə tələb edir. Uzunmüddətli nəzarətsiz reflüks nəticəsində qida borusunun selikli qişasında da dəyişikliklər yarana bilər. Buna görə əlamətlər aşkarlandıqda müntəzəm həkim nəzarəti vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
