İrinli yaralar — dəri, selikli qişaların və altındakı toxumaların bütövlüyünün mexaniki pozulması nəticəsində irinli iltihab formasının inkişafı ilə xarakterizə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- İnfeksiyalaşmış yara
Xəstəlik haqqında
Xəstəliyin inkişafı dəri örtüyünün bütövlüyünün pozulması fonunda bakteriyaların toxumalara daxil olması ilə şərtlənir. Səbəb amillər sırasında aparıcı rol Staphylococcus aureus-a, xüsusilə onun metisillinə davamlı formalarına məxsusdur; son onilliklər ərzində onların payı davamlı olaraq artmaqdadır (bu isə müalicədə müəyyən çətinliklər yaradır).
Yoluxmuş yara necə görünür? İrinli proses dərinin qızarması, yara kənarlarının ödemi və patoloji ifrazatın əmələ gəlməsi ilə müşayiət olunur. Əgər yaradan irin axını pozularsa, fluktuasiya zonasının yaranması mümkündür.
Yara prosesinin diaqnostikası adətən çətinlik törətmir. Əlavə müayinə üsulları müvafiq göstərişlər olduqda aparılır.
İrinli yaraların müalicəsində insizion-drenaj üsulu geniş tətbiq olunur. Bu, irinli ocağın açılmasını və əməliyyatdan sonrakı dövrdə yaranın açıq aparılmasını nəzərdə tutur. İltihabi prosesin aradan qaldırılması və regenerativ prosesin stimullaşdırılması üçün yara prosesinin patogenetik həlqələrinə, yəni fazasına uyğun olaraq ciddi şəkildə lokal dərman terapiyası aparılır.
Beləliklə, irinli yaraların cərrahi müalicəsi tibbin aktual problemidir, çünki bu ağırlaşmanın yayılma tezliyi azalma meyli göstərmir. Hazırkı vaxta qədər yara proseslərinin müalicəsi üçün müxtəlif üsul və metodlar işlənib hazırlanmış və tətbiq edilmişdir. Cərrahlarının arsenalında müasir metodların geniş seçimi mövcuddur. Hər bir pasiyentə yara prosesinin xüsusiyyətlərini nəzərə alan fərdi yanaşma tətbiq olunur.
Səbəbləri
İrinli yaraların əsas səbəbi piogen bakterial flora hesab olunur. Bunlar stafilokoklar, streptokoklar, göy-yaşıl irin çöpləri, klebsiyellalar, anaeroblar və digər törədicilər ola bilər. Patogenlər yaraya müxtəlif yollarla daxil ola bilər:
- Birbaşa zədələnmə zamanı (birincili infeksiyalaşmış yaralar);
- Yaradan bir müddət sonra, adətən qeyri-steril materialla işlənməsi ilə əlaqəli olur (ikincili infeksiyalaşmış yaralar);
- Qan və ya limfa axını ilə orqanizmdə xroniki infeksiya ocaqlarından.
İrinli-iltihabi xəstəliklərin gedişini ağırlaşdıran amillərdən biri mikrotsirkulyator pozğunluqların inkişafıdır; bunlar mikroorqanizmlərin depolanmasına və çoxalmasına, onların özləri tərəfindən sintez olunmuş hüceyrədənkənar polimer maddələrdən ibarət matriksə daxil olan mikrob icmaları — biofilmlərin formalaşmasına şərait yaradır. Biofilmlər mürəkkəb, funksional cəhətdən adaptasiya olunmuş icmalardır və bu, zəruri terapevtik nəticəyə nail olunmasını xeyli çətinləşdirir.
Təsnifat
Yara prosesi dinamik prosesdir, bir mərhələ digərini əvəz edir. 3 faza ayırd edilir:
- I faza — iltihab (əvvəlcə damar dəyişiklikləri inkişaf edir, sonra isə təmizlənmə baş verir). Bu mərhələdə damarlar genişlənir, onlardan immun hüceyrələr və plazma çıxır ki, iltihabı lokallaşdırsın və patogenləri məhv etsin. Lakin bu mərhələ həmişə uğurla keçmir, səbəb olan mikroorqanizmlər üstünlük qazana bilər ki, bu da irinli iltihabın inkişafı ilə müşayiət olunur. İrin ölmüş leykositlər, mikroorqanizmlər və onların həyat fəaliyyəti məhsullarının olduğu patoloji eksudatdır.
- II faza — regenerasiya. İltihabi proses sakitləşdikdən sonra ifraz olunan mediatorlar tədricən yara defektini bağlayan qranulyasiyaların böyüməsini stimullaşdırır.
- III faza — çapığın yenidən təşkili və epitelizasiya. Yeni əmələ gəlmiş dəri nazik və zərif olur. Buna görə də yara prosesinin 3-cü mərhələsində kollagen və elastin liflərinin sıxlaşması baş verir. Tədricən dermisin parlaq-çəhrayı rəngi fizioloji çalara keçir, çünki dəri bərkiyir və kapilyarlar daha az seçilir.
BYRP (Black, Yellow, Red, Pink) üzrə fazaların təsnifatı da mövcuddur; bu, 4 mərhələnin ayırd edilməsini nəzərdə tutur:
- Black (qara) – toxumalarda nekrotik dəyişikliklər;
- Yellow (sarı) – yarada fibrin örtüklərinin əmələ gəlməsi;
- Red (qırmızı) – qranulyasiyaların ilk «cücərtiləri»;
- Pink (çəhrayı) – yeni epiteliya qatının formalaşmasının başlanması.
İrinli yaraların növlərinin qrafik sxemi patoloji prosesin dinamikasını ən dolğun şəkildə əks etdirir, çünki rəng palitrası baş verən dəyişikliklərlə birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsindədir.
Səbəb törədicisinin xarakterinə görə yaralar deşilmiş, kəsilmiş, cırılmış, əzilmiş və s. Növlərə bölünür.
Klinik mənzərə
İrinli yaranın əsas simptomları bunlardır:
- Patoloji proses zonasında ağrılı hisslər;
- Yara kənarlarının qızarması və ödemi;
- Sarı rəngə malik irinli ifrazatın olması (öz növbəsində, nekrotik toxumalar qara rəngdə olur).
Əgər yara oynağın əyici və ya açıcı səthində (dirsək, diz, barmaqlar) yerləşirsə, onun hərəkətliliyi reflektor olaraq məhdudlaşa bilər. İrinli yaranın üzdə yerləşməsi infeksiyanın yayılması səbəbindən meninqit inkişafı riskini artıra bilər.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
İrinli yaraların diaqnostikası çətinlik törətmir. Cərrahın zədələnmiş sahəyə vizual baxışı, irinli prosesin inkişaf etdiyini anlamaq üçün kifayətdir. Kliniki tövsiyələrə əsasən, əlavə müayinə üsullarından aşağıdakılar aparıla bilər:
- Ümumkliniki qan analizi – orqanizmin sistemli iltihabi cavabının qiymətləndirilməsi üçün;
- Yaradan gələn ifrazatın mikrobioloji tədqiqi – rasional antimikrob terapiyanın seçilməsi üçün;
- Maqnit-rezonans və ya kompüter tomoqrafiyası – prosesin toxumaların dərinliyinə mümkün yayılmasının qiymətləndirilməsi üçün.
Müalicə
İrinli yaraları olan insanın müalicəsinin uğuru böyük dərəcədə yerli müalicədən asılıdır. Travmatoloq antimikrob, iltihabəleyhinə və regenerativ proseslərin stimullaşdırılmasını təmin edən kompleks təsir göstərən preparatlar seçir.
Dərman terapiyası yara prosesinin gediş mərhələləri, törədicinin xarakteri və onun farmakoloji preparatlara həssaslığı nəzərə alınmaqla aparılır. Birinci (irinli-nekrotik) mərhələdə antimikrob, nekrolitik və ağrıkəsici təsirli preparatlar zəruridir. İkinci mərhələdə – ikincili yoluxmadan qoruyan və reparativ prosesləri stimullaşdıran preparatlar.
Lakin ən yaxşı terapevtik nəticəyə nail olmaq üçün düzgün antiseptiki seçmək vacibdir. Cərrahların rəhbər tutduğu əsas qaydalar aşağıdakılardır:
- Spirtli məhlullardan imtina, çünki onlar yetişməmiş qranulyasiyaların məhvinə səbəb olur;
- Rəngləyici xüsusiyyətə malik antiseptiklərdən («yaşılka», «mavi məhlul») imtina, çünki onlar yara prosesinin mərhələsinin düzgün qiymətləndirilməsini çətinləşdirir (üstəlik, bir çox antiseptik-rəngləyicilər epitel və digər hüceyrələr üçün toksikdir);
- Hidrogen peroksiddən istifadə etməmək, çünki o, təzə qranulyasiya ocaqlarını zədələyə bilər (bu məhlula yalnız yara prosesinin birinci mərhələsində icazə verilir);
- Kalium permanqanatdan («marqansovka») yalnız ciddi göstərişlərlə istifadə etmək, çünki bu məhlul yenicə formalaşmış epitelə zərər verə bilər;
- Yara səthinin epitelizasiyası mərhələsində antiseptik məhlulların istisna edilməsi.
Kəskin iltihabi dəyişikliklər yarada səngidikdən sonra sağalmanı yaxşılaşdırmaq üçün fizioterapevtik prosedurlar (lazer terapiyası, işıq terapiyası və s.) aparıla bilər. Müalicəvi təsir toxumaların vəziyyətinə kompleks müsbət təsirlə bağlıdır.
Farmakologiyanın nailiyyətlərinə baxmayaraq, yaranın cərrahi təmizlənməsindən imtina etməyə imkan verən belə müalicə vasitələri mövcud deyil. Lakin zədələnmə geniş olduqda, həyati anatomik strukturlar prosesə cəlb olunduqda, cərrahi müalicə variantının ciddi məhdudiyyətləri olur. Buna görə də yaranın təmizlənməsini yaxşılaşdırmaq üçün əlavə olaraq dərman müalicə üsulları tətbiq edilir ki, bunlar yaranı ikinci dərəcəli tikişlərin qoyulmasına, hətta dermal plastikanın icrasına hazırlamağa imkan verir. Beləliklə, cərrahi azinvaziv müdaxilə yerli və/və ya sistemik farm. Preparatların (antibakterial və ya antiseptik vasitələr) tətbiqi ilə tamamlanır.
Müasir tövsiyələrə əsasən, əsasən tənzif sarğı materialları deyil, yeni nəsil vasitələr – plyonkalar, hidrogelər, köpüklər, hidrokolloidlər, aljinatlar istifadə olunur. Bu vasitələr unikal üstünlüklərə malikdir ki, bu da aşağıdakı nəticələrə və təsirlərə nail olmağa imkan verir:
- Yarə səthində artırılmış rütubətin təmin edilməsinə kömək edir;
- Antibakterial təsir göstərir;
- Dəri örtüyü səviyyəsində qaz mübadiləsinin optimal olmasını təmin edir;
- İltihabi eksudatı effektiv şəkildə udur;
- Ikinci dərəcəli yoluxmanın profilaktikasını həyata keçirir;
- Toksik maddələr ehtiva etmir;
- Yaraya yapışmır;
- Istənilən səthə uyğunlaşa bilir;
- Tez-tez dəyişdirilməsini tələb etmir.
Müalicənin effektivliyini artırmaq üçün sarğı materialı məlhəmlərlə kombinə edilir. Yaraların aparılmasının müasir strategiyasına görə, regenerasiya üçün optimal şərait yaratmaq məqsədilə optimal rütubət saxlanılmalıdır. Buna görə də son nəsil məlhəmlər hidrofil əsasda hazırlanır. Bundan əlavə, bir çox preparatların müəyyən dominant təsiri olur ki, bu da yara prosesinin mərhələsi nəzərə alınmaqla onların diferensial tətbiqini müəyyən edir.
Son vaxtlar kompleks müalicə proqramına VAC-terapiya (vacuum assisted closure) da əlavə oluna bilər. Metod ondan ibarətdir ki, yarada hermetik mühit yaradılır, daha sonra aparatla ehtiyatlı aspirasiya aparılır. Bu, yaranın təmizlənmə mərhələsini sürətləndirməyə və qranulyasiya toxumasının inkişafını stimullaşdırmağa imkan verir.
Reabilitasiya
Zədələnmiş toxumaların bərpası üçün daha yaxşı şəraitin yaradılması travmatizə olunmuş sahənin mexaniki yüklənmədən azad edilməsini nəzərdə tutur. Patoloji prosesin lokalizasiyası nəzərə alınaraq aşağıda göstərilənlərdən bir üsul seçilə bilər:
- Yataq rejiminə riayət edilməsi (bədənin xeyli hissəsini əhatə edən əhəmiyyətli yanıqlar zamanı tövsiyə olunur);
- Oturaq hərəkət üçün əlil arabasından istifadə (xüsusilə ayaqların neyrotrofik zədələnməsi zamanı tövsiyə olunur);
- Ayaqlarda yaralar infeksiyalaşmışdırsa, qoltuqağaclarından istifadə;
- Ayaqda sağalmayan yaralar olduqda Total Cast xüsusi sistemlərindən istifadə;
- Gips və ya polimer longetlər;
- Digər ortopedik təyinatlı məmulatlar (kliniki vəziyyət nəzərə alınaraq seçilir).
Ətrafların iltihab və regenerasiya mərhələsində hərəkətsizliyinin təmin edilməsi lokal infeksiyanın generalizasiyasının qarşısını almağa, ödemi və ağrılı hissləri azaltmağa kömək edir.
Profilaktika
İrinli yaraların profilaktikası yara defektinin yoluxmasının qarşısının alınmasından ibarətdir. Buna görə də böyük yaralar alındıqda vahid yanaşma işlənib hazırlanmışdır ki, bu da yaranın kənarlarının tikilməsini nəzərdə tutur. Lakin bu qayda yalnız iltihab əlamətlərinin olmadığı halda tətbiq olunur.
Yadda saxla!
Müasir şəraitdə irinli yaraların müalicəsi asan məsələ deyil. İlk növbədə, bu, mikroorqanizmlərin artan rezistentliyi ilə bağlıdır. Buna görə antibiotiklər yalnız ciddi göstərişlərlə təyin olunur. Yaranın yerli işlənməsi antiseptik vasitələrlə aparılır. Patogenez zəncirinin bloklanması üçün kompleks müalicədə, xüsusilə uzun müddət sağalmayan yaralarda, fizioterapiyadan istifadə olunur. Yalnız mövcud pozğunluqların hərtərəfli korreksiyası istənilən terapevtik nəticəyə nail olmağa və orqanizm üçün potensial mümkün riskləri minimuma endirməyə imkan verir. Irinli yaraların müalicə proqramı mövcud fon vəziyyətləri nəzərə alınmaqla hər pasiyent üçün fərdi şəkildə hazırlanır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Yaranın diaqnozunun qoyulması və geniş yaraların müalicəsi ilə cərrah, travmatoloq-ortoped məşğul olur.
Antibakterial vasitələrin yerli tətbiqi və antibiotiklərin həm təkbaşına, həm də kombinasiyada sistemli istifadəsi yara infeksiyasının aradan qaldırılmasına kömək edə bilər. Bununla belə, irinli ifrazat və nekrotik toxumalar olduqda cərrahi işləmə mütləq aparılmalıdır.
Adətən antibiotik rezistentliyinin inkişaf riski o halda artır ki, eyni adlı antibiotik həm sistemli, həm də yerli istifadə olunur. Rezistentlik riski həmçinin antibiotikin sistemli yeridilməsi üçün nəzərdə tutulmuş tozunun ya yaraya səpildiyi, ya da həll edilərək doza nəzərə alınmadan məhlul və ya sarğı şəklində xəstənin boşluqlarına və yaralarına yeridildiyi hallarda da artır.
Xroniki yara – 4 həftədən artıq müddətdə sağalmayan epitelial defektdir. Bu tərifə istisna olaraq yaxşı qranulyasiyaya malik geniş yanıq yaraları daxildir.
Uzun müddət sağalmayan yaralar nekrotik (ölü) toxumanın olması, infeksiyanın inkişafı və yerli qan təchizatının pozulması əlamətləri ilə bağlı ola bilər. Çox vaxt belə vəziyyətlər şəkərli diabet, ateroskleroz, varikoz xəstəliyi və tromboflebit olan pasiyentlərdə müşahidə olunur. Yaşlılıq özü-özlüyündə sağalmanın uzun çəkməsi üçün mühüm amildir.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
