Keratokonus buynuz qişanın tədricən nazikləşərək konusvari forma aldığı proqressiv xəstəlikdir. Nəticədə astiqmatizm artır və görmə keyfiyyəti pisləşir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Konusvari buynuz qişa
Xəstəlik haqqında
Xəstəliyin əsasında incəlmə, boşalma və mərkəzi zonaların sonrakı qabarması ilə xarakterizə olunan buynuz qişanın iltihabsız zədələnməsi durur. Keratokonusa gənc və əmək qabiliyyətli yaşda olan insanlarda tez-tez rast gəlinir. Xəstəliyin yayılması müxtəlif ölkələrdə və əhali qruplarında xeyli fərqlənir. Patologiyanın tezliyi ilə irqi mənsubiyyət arasında əlaqə də izlənilir. Belə ki, xəstəliyə ən çox meylli olanlar asiya mənşəli insanlardır. Keratokonus ən az afrikalılarda və latın amerikalılarda aşkar edilir. Avropalılar rast gəlmə cədvəlində aralıq yer tutur.
Keratokonus hər bir xəstə üçün fərdi yanaşma tələb edən çoxamilli xəstəlik hesab olunur. Müasir müayinə və müalicəvi korreksiya üsulları buynuz qişa degenerasiyasının artıq erkən mərhələlərində ektatik prosesin sabitləşməsinə və görmə itiliyinin yaxşılaşmasına nail olmağa imkan verir. Keratokonusun müalicəsinin yeni üsulları yaxşı terapevtik nəticələr nümayiş etdirir. Keratokonusda proqnoz xəstəliyin vaxtında aşkar edilməsindən və patoloji prosesin mərhələsinə uyğun korreksiyanın aparılmasından asılıdır.
Səbəbləri
Keratokonusun yaranma səbəbləri qəti olaraq məlum deyil. Xəstəliyin yaranmasına dair güman edilən nəzəriyyələr arasında endokrin, genetik, mübadilə, immunoallergik, virus, ekoloji və çoxamilli nəzəriyyələr fərqləndirilir.
Keratokonusun mənşəyinin ən əsaslandırılmış nəzəriyyəsi patologiyanın yaranmasını histouyğunluq kompleksinin (HLA-sistemi) müəyyən genləri ilə əlaqələndirən genetik nəzəriyyədir. Həmçinin keratokonusun ailəvi halları (tezliyi 10-dan 30%-ə qədər) və əkizlərdə (həm bir yumurta, həm də ayrı yumurta əkizlərində) xəstəliyin oxşar klinik gedişi qeyd olunur. Bununla yanaşı, keratokonus tez-tez Elers-Danlos xəstəliyi, Daun xəstəliyi, Leber amavrozu, hemofiliya və digərləri kimi irsi sindromlarla birləşir.
Genetik nəzəriyyəyə görə, xəstəliyin əsasında 4-cü tip kollagenin sintezinin pozulması dura bilər. Bu molekul bazal membranların əsas struktur komponentidir və hər biri müvafiq genlə kodlaşdırılan 6 zülaldan ibarətdir. Genetik pozğunluqlar keratinositlərin (buynuz qişanın epitel hüceyrələrinin) sürətlənmiş məhvini başlada bilər. Nəticədə buynuz qişanın biokimyəvi möhkəmliyi azalır, onun incəlməsi və konusvari deformasiyası baş verir.
Mübadilə nəzəriyyəsi patogenetik dəyişiklikləri keratinositlərdə fermentlərin disfunksiyası ilə əlaqələndirir. Bu, kollagen liflərinin əmələ gəlməsinin pozulmasına meyllilik yaradır. Mübadilə nəzəriyyəsi bəzi endokrinopatiyalar zamanı xəstəliyin inkişafını izah edə bilər.
Keratokonusun formalaşma səbəbləri ilə bağlı alimlərin vahid fikri olmamasına baxmayaraq, patogenez kifayət qədər öyrənilmişdir. Hesab olunur ki, buynuz qişanın konusvari deformasiyası 5 ardıcıl mərhələnin nəticəsidir:
- Göz buynuz qişasının antioksidant sisteminin fəallığının azalması.
- Sərbəst radikal oksidləşmənin aktivləşməsi və lipid peroksidləri səviyyəsinin artması.
- Sərbəst atoma malik lipid peroksidlərinin zülallar, membranlar və fermentlərlə qarşılıqlı təsiri.
- Lizosomlardan hidrolitik fermentlərin ayrılması.
- Hüceyrədaxili strukturların dağılması və keratinositin məhvi.
Bəzi tədqiqatçılar litik fermentlərin və iltihabi sitokinlərin əlavə ayrılmasına səbəb ola bilən stimuledici amillər qrupunu ayırd edirlər. Bu, buynuz qişa toxumalarının zədələnməsinə və onun incəlməsinə səbəb ola bilər. Stimuledici amillərə aşağıdakılar aiddir:
- gözlərin daim ovulması;
- allergik keratit və konyunktivit;
- buynuz qişa və konyunktiva qişasının infeksion zədələnməsi;
- rozasea-keratit və s.
Anadangəlmə keratokonusdan əlavə, qazanılmış (induksiya olunmuş) keratokonus da mövcuddur. Adətən o, endokrin sistemin patologiyası ilə əlaqədardır. Belə ki, qalxanabənzər vəzin işinin pozulması, piylənmə, böyrəküstü vəzin disfunksiyası buynuz qişanın degenerativ transformasiyası ehtimalını artırır. Ayrıca kateqoriyada ikincili xarakter daşıyan və buynuz qişada lazer əməliyyatlarından, məsələn, yaxınlıqdan görmənin LASIK korreksiyasından sonra inkişaf edə bilən yatrogen keratokonus ayırd edilir.
Təsnifat
Bu gün keratokonusun vahid ümumi qəbul edilmiş təsnifatı yoxdur, lakin xəstəliyin klinik və diaqnostik meyarlarına əsaslanan müxtəlif variasiyalar mövcuddur.
Oftalmoloqlar keratokonusun 5 mərhələsini ayırd edirlər:
- ilkin;
- ifadə olunmuş;
- inkişaf etmiş;
- uzağa getmiş;
- kəskinləşmiş.
Praktiki baxımdan, keratokonusda keçici keratoplastikanın aparılması zərurəti nəzərə alındıqda xəstəlik üç mərhələyə bölünür:
- cərrahiyyəyəqədərki;
- cərrahi;
- terminal.
Keratometriya məlumatları nəzərə alınmaqla keratokonusun 3 dərəcəsi ayırd edilir:
- birinci dərəcə – buynuz qişanın sınma gücü 46-48 dioptriya təşkil edir;
- ikinci dərəcə – sınma gücünün qiyməti 48-dən 54 dioptriyaya qədər dəyişir;
- üçüncü dərəcə – sınma gücü 54 dioptriyadan çoxdur.
Klinik mənzərə
Xəstələr keratokonus zamanı insanın necə gördüyü ilə maraqlanırlar. Birinci mərhələdən başlayaraq görmə itiliyinin azalması müşahidə olunur, düzgün olmayan astiqmatizm inkişaf edir, bunun nəticəsində baxılan əşyalar bulanıq görünür. Belə astiqmatizm eynəklə zəif korreksiya olunur.
Keratokonusun simptomlarının qeyri-spesifik olması faktını nəzərə alaraq, diaqnozun dəqiqləşdirilməsi və onların yaranma səbəblərinin aşkar edilməsi üçün göz almasının strukturlarının biomikroskopiyası aparılır.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Keratokonusun biomikroskopik diaqnostikası aşağıdakı patoqnomonik əlamətlərin aşkar edilməsinə əsaslanır:
- Fleyşer həlqəsi – konusun əsası ətrafında epiteldə dəmir tərkibli piqmentin (ferritin) çöküntüsüdür;
- Foqt xətləri – Deskimet membranının (buynuz qişanın sıx bir-birinə hörülmüş 4-cü tip kollagen liflərindən ibarət arxa sərhəd lövhəsi) uzanma zonalarıdır;
- Munson simptomu – yuxarıya qaldırılmış və ya aşağı endirilmiş baxış zamanı qapağın qabarmasıdır;
- buynuz qişanın stromal hissəsində bulanıq ocaqlar;
- Deskimet membranının cırılmaları.
Bu simptomlar xəstəliyin inkişaf etmiş və gec mərhələlərində aşkar edilir. Lakin oftalmologiyanın müasir vəziyyəti keratokonusun preklinik mərhələlərdə müayinəsini aparmağa imkan verir. Informativ üsullara aşağıdakılar aiddir:
- gizli keratokonusda kompüter keratotopoqrafiyası;
- buynuz qişanın optik koherent tomoqrafiyası;
- endoteliositlərin sayılması ilə konfokal mikroskopiya;
- buynuz qişanın biomexaniki xassələrinin ORA-analizi;
- göz yaşı mayesinin immunoloji və biokimyəvi testi.
Bu üsulların kompleks diaqnostikada istifadəsi keratokonusun ən erkən əlamətlərini aşkar etməyə və xəstənin müalicəsi üçün ən şəfqətli və ən nəticəli üsulla fərdiləşdirilmiş plan hazırlamağa imkan verir.
Müalicə
Keratokonusun müasir müalicəsi aşağıdakı məqsədlərə nail olmağa imkan verir:
- keratektatik prosesi sabitləşdirmək;
- sınma göstəricilərini yaxşılaşdırmaq;
- ağırlaşmaların inkişafı ilə nəticələnə bilən, gec mərhələlərə xas struktur pozğunluqları aradan qaldırmaq.
Keratokonusun medikamentoz terapiyası aparılmır, çünki buynuz qişanın histoloji vəziyyətini yaxşılaşdırmağa imkan verən preparatlar mövcud deyil.
Keratokonusda avtorefraktometriya buynuz qişanın sınma qabiliyyətini qiymətləndirməyə və optimal korreksiya üsulunu seçməyə imkan verir. Bunlar ola bilər:
- astiqmatizm nəzərə alınmaqla seçilmiş eynəklər;
- keratokonusda yumşaq kontakt linzalar;
- keratokonusda qaz keçirən sərt linzalar – struktur möhkəmliyinə görə degenerativ dəyişmiş buynuz qişanın vəziyyətini yaxşı korreksiya etməyə imkan verir (bununla belə, yumşaq linzalardan fərqli olaraq taxılma zamanı müəyyən diskomfort yarada bilər);
- keratokonusda skleral linzalar – adi linzalardan fərqli olaraq onlar heç olmasa qismən sklerayə söykənir, bununla da buynuz qişanın mümkün travmalaşmasının qarşısını almağa imkan verir;
- keratokonusda fakik linzalar – göz almasında qüzehli qişa ilə büllur arasındakı boşluğu tutan implantasiya olunan linzalardır (insan gözünün strukturlarının quruluşuna maksimum yaxın olan bioidentik materiallardan hazırlanır).
Erkən subklinik mərhələlərdə aşağıdakı müalicə üsulları tətbiq oluna bilər:
- Keratokonusda kross-linkinq. Üsul buynuz qişanın stromal liflərinin möhkəmləndirilməsini nəzərdə tutur ki, buna fotosensibilizator və ultrabənövşəyi şüalanmadan istifadə edilməklə nail olunur. İşığın təsiri altında kollagen liflər arasında buynuz qişanın biomexaniki möhkəmliyini artıran əlavə bağlar əmələ gəlir. Son zamanlar buynuz qişanın stromasında tunel formalaşdırmağa imkan verən femtosaniyəlik lazerlərdən istifadə ilə nöqtəvi kross-linkinqin hədəfli üsulları meydana gəlmişdir. Bu tunel vasitəsilə lazer birbaşa patoloji zonaya təsir edir.
- Lazer termokeratoplastikası. Lazer enerjisi buynuz qişanın relyefini modelləşdirməyə imkan verir.
- Fotorefraksion və fototerapevtik keratektomiyanın kombinə edilmiş üsulu. Keratokonusda FRK eksimer lazer vasitəsilə aparılır. Lazer şüası buynuz qişanın xarici təbəqəsini yandıraraq onun əyriliyini və işıq şüalarının sınma gücünü dəyişdirir.
Xəstəliyin ikinci-üçüncü mərhələsində keratokonusda intrastromal seqmentlər tövsiyə olunur. Bunlar buynuz qişanın karkasını formalaşdırmağa və ona daha təbii forma qaytarmağa imkan verən kiçik trapesiyaşəkilli implantlardır. Əməliyyatdan əvvəl aparılan keratokonusda keratometriya buynuz qişadaxili seqmentin hündürlüyünü müəyyən etməyə imkan verir.
Keratokonusda klassik göz əməliyyatı keçici keratoplastikadır. O, xəstəliyin üçüncü-dördüncü mərhələsində, buynuz qişanın kobud bulanıqlığı, onun ifadəli incəlməsi və perforasiya riskinin yüksək olduğu hallarda tövsiyə olunur. Hazırda keratoplastika selektivdir, yəni buynuz qişanın arxa sərhəd membranının bütövlüyü pozulmur. Bu, ən yaxşı terapevtik nəticələrə nail olmağa və əməliyyat daxili və əməliyyatdan sonrakı ağırlaşmaların riskini azaltmağa imkan verir. Bu üsulla aparılan keratokonusda buynuz qişa transplantasiyası donor transplantatının rədd edilməsinin minimal riski ilə əlaqələndirilir.
Reabilitasiya
Buynuz qişada cərrahi müdaxilədən sonra aşağıdakı qaydalara riayət etmək tövsiyə olunur:
- ağırlıq qaldırmamaq və fitnes-mərkəzlərinə getməkdən çəkinmək;
- küçədə günəş eynəyi taxmaq;
- hovuzda çimməmək;
- sauna və hamama getməkdən çəkinmək.
Buynuz qişa tam bərpa olunduqdan sonra məhdudiyyətlər aradan qaldırılır. Regenerasiya prosesinə oftalmoloq nəzarət edir, buna görə də mütəxəssisin yanına təyin edilmiş tarixlərdə nəzarət müayinələrinə gəlmək lazımdır.
Profilaktika
Spesifik profilaktika yoxdur. Gözləri güclü ovuşdurmamaq, allergik qaşınmanı müalicə etmək və risk qruplarında erkən müayinə məqsədəuyğundur.
Yadda saxla!
Keratokonusda paximetriya diaqnostikanın skrininq üsullarından biridir. Tədqiqat buynuz qişanın müxtəlif hissələrində qalınlığını ölçməyə imkan verir. Paximetriya 2 üsulla aparıla bilər. Bu, yuxarı qapağa tətbiq edilən xüsusi datçik vasitəsilə yerinə yetirilən buynuz qişanın ultrasəs ölçülməsidir. Habelə optik koherent tomoqraf və ya yarıq lampası vasitəsilə aparılan optik paximetriyadır. Alınan məlumatlar təkcə diaqnoz qoymağa deyil, həm də cərrahi müdaxiləni diqqətlə planlaşdırmağa imkan verir.
Mövzu üzrə məqalələr
Gözün diafanoskopiyası
Gözün diafanoskopiyası — göz almasının istiqamətlənmiş, dar konsentrasiyalı işıq dəstəsi ilə şəffaflandırılmasına əsaslanan müayinədir. Eyni zamanda yaxınlıqda yerləşən…
İstiqamət: Oftalmologiya
Kompüter və görmə
Kompüterlə işləyərkən, rahat vəziyyəti asanlıqla tapmağın mümkün olduğu kitab oxumaqdan fərqli olaraq, insan tamamilə displeyin vəziyyətindən asılı olur.…
İstiqamət: Oftalmologiya
Gözün deşici olmayan yaralanmaları
Gözün deşici olmayan yaralanması digər travmalardan onunla fərqlənir ki, göz almasının kapsulu zədələnməmiş qalır. Ən çox belə yaralanmalar…
İstiqamət: Oftalmologiya
Göz bülluru cərrahiyyəsinin müasir üsulları
Kataraktanın ultrasəslə kənarlaşdırılmasının (fakoemulsifikasiyanın) geniş klinik praktikaya tətbiqi büllur cərrahiyyəsi sahəsində təhlükəsizlik və proqnozlaşdırıla bilənlik baxımından əhəmiyyətli tərəqqiyə…
İstiqamət: Oftalmocərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
