Qabırğa sınıqları döş qəfəsi travmasından sonra yaranır və tənəffüs zamanı ağrı ilə xarakterizə olunur. Çoxsaylı sınıqlarda ağciyər ağırlaşmaları riski artır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Kosta sınığı
- qabırğa sümüyünün sınığı
- fractura costae
Xəstəlik haqqında
Qabırğa sınığı – bir və ya bir neçə qabırğanın bütövlüyünün travma nəticəsində pozulmasıdır. Bu, döş qəfəsi zədələrinin ən çox rast gəlinən növüdür. Qabırğalar ürəyi, ağciyərləri, iri damarları, qaraciyəri və dalağı qoruyan sümük çərçivəni əmələ gətirir, buna görə onların sınığı təkcə ağrı ilə deyil, daxili orqanların zədələnməsi ilə də müşayiət oluna bilər.
Gənc insanlarda qabırğalar elastikdir və onların sınması üçün güclü zərbə lazımdır. Yaşlılarda, xüsusilə osteoporoz fonunda, sümüklər kövrəkləşir və qabırğa sadə yıxılma, hətta güclü öskürək zamanı belə sına bilər. Yaşlı pasiyentlərdə qabırğa sınıqları daha ağır keçir: ağrıya görə səthi tənəffüs ağciyərlərin havalanmasını pisləşdirir və sətəlcəm riskini artırır.
Tək, yerdəyişməsiz sınıqlar əksər hallarda konservativ müalicə ilə bir neçə həftəyə bitişir. Çoxsaylı sınıqlar, döş qəfəsinin qeyri-sabitliyi (“üzən” seqment), pnevmotoraks və hemotoraks isə həyat üçün təhlükəli vəziyyətlərdir və təcili tibbi yardım tələb edir. Buna görə döş qəfəsi travmasından sonra hər bir pasiyent həkim tərəfindən müayinə olunmalıdır.
Səbəbləri
Qabırğa sınığı döş qəfəsinə birbaşa və ya dolayı mexaniki təsir nəticəsində yaranır. Qabırğanın ən zəif yeri yan hissələridir, buna görə sınıqlar ən çox məhz burada baş verir. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- Yıxılma – döş qəfəsinin yan hissəsi ilə pilləkənə, mebelin küncünə və ya yerə düşmə; yaşlılarda məişət sınıqlarının əsas səbəbidir.
- Nəqliyyat qəzaları – sükana, təhlükəsizlik kəmərinə və ya qapıya zərbə; çox vaxt çoxsaylı sınıqlar və digər zədələrlə müşayiət olunur.
- Birbaşa zərbə – dava, kontakt idman növləri (güləş, boks, futbol), istehsalat travmaları.
- Döş qəfəsinin sıxılması – ağır əşyalar arasında qalma, uçqunlar, izdihamda sıxılma.
- Osteoporoz – sümük sıxlığının azalması minimal travma ilə sınıqlara səbəb olur; menopauzadan sonrakı qadınlarda və yaşlılarda daha tez-tez rast gəlinir.
- Patoloji sınıqlar – sümükdə şiş metastazları, bəzi qan xəstəlikləri və sümük metabolizminin pozulmaları zamanı qabırğa cüzi təsirdən sına bilər.
- Yorğunluq (stres) sınıqları – avarçəkmə, qolf, ağır atletika kimi təkrarlanan yüklənmə ilə bağlı idman növlərində; idmançılarda ağır fiziki yükdən sonra birinci qabırğanın sınığı da təsvir edilir.
- Güclü və uzunmüddətli öskürək – xroniki ağciyər xəstəlikləri olan, osteoporozlu pasiyentlərdə öskürək zamanı qabırğa sına bilər.
- Reanimasiya tədbirləri – ürəyin dolayı masajı zamanı qabırğa sınıqları mümkündür.
Təsnifat
Praktik travmatologiyada qabırğa sınıqlarının aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- qapalı və açıq – dərinin bütövlüyünün pozulub-pozulmamasından asılı olaraq;
- yerdəyişməsiz və yerdəyişməli – qırıqların bir-birinə nisbətən vəziyyətinə görə; yerdəyişmə zamanı sümüyün iti kənarı plevranı və ağciyəri zədələyə bilər;
- tək və çoxsaylı – bir və ya bir neçə qabırğanın zədələnməsi;
- natamam sınıq (çat) – sümüyün bütövlüyü qismən pozulur, uşaqlarda daha çox rast gəlinir;
- pəncərəvari (üzən) sınıqlar – bir neçə qonşu qabırğanın iki və daha çox yerdən sınması; bu zaman döş qəfəsinin bir hissəsi skeletlə əlaqəsini itirir və nəfəs alarkən paradoksal hərəkət edir – içəri çəkilir;
- ağırlaşmamış və ağırlaşmış – pnevmotoraks, hemotoraks, ağciyər kontuziyası, daxili orqanların zədələnməsi ilə müşayiət olunan sınıqlar.
Yerləşməsinə görə yuxarı, orta və aşağı qabırğaların sınıqları fərqləndirilir. Yuxarı qabırğaların sınığı güclü travmanı göstərir və iri damarların zədələnməsi ilə müşayiət oluna bilər, aşağı qabırğaların sınığında isə qaraciyər, dalaq və böyrəklərin zədələnməsi istisna edilməlidir.
Klinik mənzərə
Qabırğa sınığının əsas klinik əlamətləri:
- zədə yerində kəskin ağrı – dərin nəfəs alma, öskürmə, asqırma, gülmə, bədəni döndərmə və qolu qaldırma zamanı güclənir, sakit vəziyyətdə azalır;
- səthi, tez tənəffüs – pasiyent ağrıya görə dərin nəfəs almaqdan çəkinir;
- məcburi vəziyyət – xəstə hərəkətsiz qalmağa, zədələnmiş tərəfi əli ilə tutmağa çalışır;
- yerli həssaslıq – sınıq nahiyəsini əllə basdıqda ağrı kəskin artır; döş qəfəsini önündən və arxasından ehtiyatla sıxdıqda ağrı sınıq yerində əks olunur;
- şişkinlik və qançır – zədə nahiyəsində yumşaq toxumaların ödemi, göyərmə;
- sümük xırıltısı – qırıqların bir-birinə sürtünməsi ilə bağlı hiss və ya səs;
- döş qəfəsinin hərəkətliliyinin azalması – zədələnmiş tərəf nəfəs alarkən geri qalır.
Əgər ağciyər zədələnibsə və hava dərialtı toxumaya keçibsə, dərini basdıqda qar xırçıltısını xatırladan səs hiss olunur (dərialtı emfizema). Yaşlılarda ağrı az ifadəli ola bilər, lakin ağırlaşmalar daha tez inkişaf edir. Uşaqlarda qabırğalar elastik olduğu üçün sınıqlar nadirdir və adətən güclü travmanı göstərir; körpələrdə izah olunmayan qabırğa sınıqları həkimdən xüsusi diqqət tələb edir.
Təcili olaraq 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər travmadan sonra güclənən təngnəfəslik, hava çatışmazlığı hissi, dodaqların və dərinin göyərməsi, qan qarışıqlı öskürək, nəbzin kəskin tezləşməsi, güclü zəiflik və başgicəllənmə, huşun pozulması, nəfəs alarkən döş qəfəsinin bir hissəsinin içəri çəkilməsi, dərialtı xırçıltı, qarında və ya çiyində ağrı yaranırsa. Bu əlamətlər pnevmotoraks, hemotoraks və ya daxili qanaxmanı göstərə bilər – evdə gözləmək olmaz.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim travmanın mexanizmini, şikayətləri və müşayiətedici xəstəlikləri dəqiqləşdirir, döş qəfəsini müayinə edir, palpasiya edir və ağciyərləri dinləyir. Tənəffüs tezliyi, nəbz, arterial təzyiq və qanın oksigenlə doyma səviyyəsi qiymətləndirilir. Diaqnozun dəqiqləşdirilməsi üçün aşağıdakı müayinələr aparılır:
- Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası – əsas müayinədir; sınıqları, qırıqların yerdəyişməsini, pnevmotoraksı və hemotoraksı aşkar edir. Yerdəyişməsiz sınıqlar ilk rentgen şəklində görünməyə bilər.
- Kompüter tomoqrafiyası – ağır travmalarda, çoxsaylı sınıqlarda və ağırlaşmalardan şübhələnildikdə aparılır; sınıqları, ağciyər kontuziyasını, qanaxmanı və daxili orqanların zədələnməsini dəqiq göstərir.
- Ultrasəs müayinəsi – plevra boşluğunda maye və ya havanı, qarın boşluğunda qanaxmanı tez aşkar etməyə imkan verir; bəzən sınığın özünü də göstərir.
- Laborator analizlər – ümumi qan analizi qanitirmənin dərəcəsini, qanın laxtalanma göstəriciləri və biokimyəvi analizlər isə ümumi vəziyyəti qiymətləndirməyə kömək edir.
- Elektrokardioqrafiya – döş sümüyü nahiyəsinə güclü zərbədə ürəyin zədələnməsini istisna etmək üçün.
- Plevra boşluğunun punksiyası – göstəriş olduqda həm diaqnostik, həm də müalicəvi məqsədlə aparılır.
Patoloji sınıqdan şübhələnildikdə sümük sıxlığının müayinəsi (densitometriya) və əlavə analizlər təyin oluna bilər. Differensial diaqnostika döş qəfəsinin yumşaq toxumalarının əzilməsi, qabırğa qığırdağının zədələnməsi, qabırğaarası nevralgiya və ürək mənşəli ağrılarla aparılır.
Ağırlaşmalar
- Pnevmotoraks – plevra boşluğunda havanın toplanması və ağciyərin sıxılması.
- Hemotoraks – plevra boşluğuna qanaxma.
- Ağciyər kontuziyası – ağciyər toxumasının əzilməsi, qaz mübadiləsinin pozulması.
- Sətəlcəm və atelektaz – ağrıya görə səthi tənəffüs və bəlğəmin ləng xaric olunması nəticəsində, xüsusilə yaşlılarda.
- Tənəffüs çatışmazlığı – pəncərəvari sınıqlarda və ağır ağciyər zədələrində.
- Daxili orqanların zədələnməsi – qaraciyər, dalaq, böyrəklər, iri damarlar.
- Bitişməmə və yalançı oynaq, uzunmüddətli ağrı sindromu.
Müalicə
Müalicə taktikası zədənin ağırlığından, sınıqların sayından və ağırlaşmaların olub-olmamasından asılıdır. Əsas məqsədlər ağrını effektiv azaltmaq, normal tənəffüsü təmin etmək və ağırlaşmaların qarşısını almaqdır.
Ağırlaşmamış tək sınıqlar adətən ambulator şəraitdə müalicə olunur. Həkim ağrıkəsici və iltihabəleyhi preparatlar təyin edir, şiddətli ağrıda yerli keyləşdirmə (blokada) aparıla bilər. Ağrının yaxşı nəzarət altında olması vacibdir, çünki yalnız bu halda pasiyent dərin nəfəs ala və öskürə bilir. Sınıqlar adətən bir neçə həftə ərzində bitişir, ağrı isə tədricən azalır.
Döş qəfəsini sıx sarğı ilə bərk sarımaq hazırda tövsiyə edilmir: bu, tənəffüsü məhdudlaşdırır və sətəlcəm riskini artırır. Əvəzində tənəffüs gimnastikası vacibdir – müntəzəm olaraq dərin nəfəs almaq, öskürərkən sınıq nahiyəsinə yastıq sıxaraq bəlğəmi xaric etmək. Yataq rejimi tələb olunmur, əksinə, mümkün qədər tez hərəkət etmək lazımdır.
Çoxsaylı və ağırlaşmış sınıqlar stasionarda müalicə olunur. Pnevmotoraks və hemotoraksda plevra boşluğu punksiya edilir və ya drenaj qoyulur. Ağır tənəffüs çatışmazlığında oksigen terapiyası, bəzən süni ventilyasiya tələb olunur.
Cərrahi müalicə (qabırğaların osteosintezi – qırıqların xüsusi lövhələrlə bərkidilməsi) aşağıdakı hallarda nəzərdən keçirilir: pəncərəvari sınıqlar və döş qəfəsinin qeyri-sabitliyi, ağır deformasiya, digər üsullarla nəzarət edilə bilməyən ağrı, qırıqların ağciyər və ya damarları zədələməsi, bitişməmə və yalançı oynaq.
Evdə nə etmək olar: həkimin təyin etdiyi ağrıkəsiciləri vaxtında qəbul etmək, ilk günlərdə zədə nahiyəsinə soyuq qoymaq, yarımoturaq vəziyyətdə yatmaq, tənəffüs məşqlərini etmək. Nə etməmək lazımdır: ağır yük qaldırmaq, ağrını “dözmək” üçün nəfəsi saxlamaq, siqaret çəkmək, həkimin icazəsi olmadan isidici kompreslər və xalq vasitələri tətbiq etmək. Təngnəfəslik, hərarət və ya bəlğəmli öskürək yaranarsa, dərhal həkimə müraciət edin.
Reabilitasiya
Reabilitasiyanın əsasını tənəffüs gimnastikası təşkil edir: o, ağciyərlərin tam açılmasına, bəlğəmin xaric olunmasına və sətəlcəmin qarşısının alınmasına kömək edir. Ağrı azaldıqca müalicəvi bədən tərbiyəsi məşqləri, postural drenaj və həkimin göstərişi ilə fizioterapiya prosedurları əlavə olunur. Yüngül fiziki fəallığa adətən erkən qayıtmaq olar, ağır fiziki iş və kontakt idman növlərinə isə sınıq tam bitişdikdən və həkim icazə verdikdən sonra qayıtmaq lazımdır.
Profilaktika
- Avtomobildə həmişə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə edin.
- Kontakt idman növlərində və velosiped sürərkən qoruyucu vasitələr taxın.
- Yaşlıların evində yıxılma riskini azaldın: sürüşkən xalçaları götürün, işıqlandırmanı yaxşılaşdırın, vanna otağında tutacaqlar quraşdırın.
- Osteoporoz riski olduqda həkimin tövsiyəsi ilə sümük sıxlığını yoxladın və vaxtında müalicə alın.
- Kalsium və D vitamini ilə zəngin qidalanın, müntəzəm fiziki fəallığı qoruyun.
- Hündürlükdə və istehsalatda iş zamanı təhlükəsizlik qaydalarına əməl edin.
- Xroniki öskürəyi vaxtında müalicə etdirin.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qabırğa sınığından şübhələnildikdə travmatoloqa və ya cərraha müraciət etmək lazımdır. Ağırlaşmış sınıqların müalicəsində torakal cərrah iştirak edir, təhlükəli əlamətlərdə isə dərhal 103 nömrəsinə zəng edilməlidir.
Yadda saxla!
- Döş qəfəsi travmasından sonra güclü ağrı olarsa, hətta vəziyyət yüngül görünsə belə, həkim müayinəsindən keçin.
- Təngnəfəslik, dodaqların göyərməsi, qan qarışıqlı öskürək və güclü zəiflik pnevmotoraks və ya hemotoraksın əlaməti ola bilər – dərhal 103-ə zəng edin.
- Ağrıya dözmək olmaz: yaxşı ağrıkəsmə dərin nəfəs almağa imkan verir və sətəlcəmin qarşısını alır.
- Döş qəfəsini bərk sarımayın – tənəffüs məşqləri müalicənin vacib hissəsidir.
- Yaşlılarda minimal travmadan sonra qabırğa sınığı osteoporozun əlaməti ola bilər və əlavə müayinə tələb edir.
Suallar və cavablar
Hər iki halda ağrı, şişkinlik və qançır ola bilər, lakin sınıqda ağrı adətən daha güclüdür, nəfəs alma və öskürək zamanı kəskin artır, döş qəfəsini sıxdıqda sınıq yerində əks olunur. Dəqiq fərqləndirmək yalnız həkim müayinəsi və rentgenoqrafiya ilə mümkündür. Bəzən yerdəyişməsiz sınıq ilk rentgen şəklində görünmür və təkrar müayinə tələb olunur.
Ağırlaşmamış sınıqlar adətən bir neçə həftə ərzində bitişir, ağrı isə tədricən azalır. Yaşlılarda, osteoporozda, çoxsaylı sınıqlarda və siqaret çəkənlərdə bitişmə daha uzun çəkə bilər. Ağır fiziki işə və idmana qayıtmağın vaxtını həkim müəyyən edir.
Xeyr, bərk sarğı hazırda tövsiyə edilmir. O, döş qəfəsinin hərəkətini məhdudlaşdırır, ağciyərlərin havalanmasını pisləşdirir və sətəlcəm riskini artırır. Ağrını azaltmaq üçün həkimin təyin etdiyi ağrıkəsicilər və düzgün tənəffüs məşqləri daha effektivdir.
Artan təngnəfəslik, hava çatışmazlığı, dodaqların göyərməsi, qan qarışıqlı öskürək, nəbzin tezləşməsi, güclü zəiflik, dərialtı xırçıltı və qarında ağrı təhlükəli əlamətlərdir. Onlar pnevmotoraks, hemotoraks və ya daxili orqanların zədələnməsini göstərə bilər. Belə hallarda dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır.
Bir çox pasiyent yarımoturaq vəziyyətdə, belin və başın altına bir neçə yastıq qoyaraq daha rahat yatır. Yan üstə yatmaq istədikdə hansı tərəfin daha az ağrı verdiyinə görə seçmək olar. Gecə də vaxtaşırı dərin nəfəs almaq və öskürmək tövsiyə olunur ki, ağciyərlərdə bəlğəm toplanmasın.
Müalicə sınıqların sayı və yeri, qırıqların yerdəyişməsi, ağırlaşmaların olub-olmaması, müayinə nəticələri və pasiyentin yaşı və müşayiətedici xəstəlikləri nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir. Əksər tək sınıqlar konservativ müalicə olunur, ağır hallarda isə cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
