Tulyaremiya Francisella tularensis bakteriyasının törətdiyi təbii-ocaqlı infeksiyadır. İnsan gəmiricilər və dovşanlarla təmasda, gənə və həşərat sancması, çirklənmiş su və qida ilə yoluxur. Qızdırma, dəridə xora və limfa düyünlərinin böyüməsi ilə gedir, antibiotiklə müalicə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Dovşan qızdırması
- Francisella infeksiyası
Xəstəlik haqqında
Tulyaremiya Francisella tularensis bakteriyasının törətdiyi kəskin infeksion xəstəlikdir və təbii-ocaqlı zoonozlar qrupuna aiddir. Bu o deməkdir ki, törədici təbiətdə heyvanlar arasında dövr edir, insan isə təsadüfən yoluxur. Bakteriyanın əsas təbii mənbəyi gəmiricilər (tarla siçanları, su siçovulları, ev siçanları) və dovşanlardır; gənələr, ağcaqanadlar və at milçəkləri infeksiyanı heyvanlardan insana ötürə bilər.
Tulyaremiya Şimal yarımkürəsinin bir çox ölkəsində, o cümlədən regionumuzun bəzi ərazilərindəki təbii ocaqlarda rast gəlinir. Törədici çox yoluxucudur – az miqdarda bakteriya xəstəlik yaratmağa kifayətdir, ətraf mühitdə – suda, torpaqda, samanda – uzun müddət yaşaya bilər. Buna baxmayaraq, xəstəlik insandan insana ötürülmür.
Xəstəliyin forması bakteriyanın orqanizmə daxil olma yolundan asılıdır: dəri vasitəsilə yoluxduqda xora və limfa düyünlərinin böyüməsi, tozun tənəffüsü ilə ağciyər zədələnməsi, çirklənmiş su ilə boğaz və bağırsaq zədələnməsi inkişaf edir. Vaxtında başlanan antibiotik müalicəsi ilə proqnoz əksər hallarda yaxşıdır, müalicə gecikdikdə isə ağır ağırlaşmalar mümkündür.
Səbəbləri
Tulyaremiyanın səbəbi Francisella tularensis bakteriyasıdır. İnsan müxtəlif yollarla yoluxa bilər:
- Heyvanlarla birbaşa təmas – xəstə və ya ölmüş gəmiricilərə, dovşanlara toxunmaq, onların dərisini soymaq, ətini doğramaq; bakteriya hətta kiçik cızıqlardan və selikli qişalardan daxil olur;
- Sancmalar – gənə, ağcaqanad, at milçəyi və digər qansoran həşəratların sancması;
- Su və qida – gəmiricilərlə çirklənmiş təbii su hövzələrindən qaynadılmamış suyun içilməsi, çirklənmiş və ya yaxşı bişirilməmiş qidanın qəbulu;
- Toz – gəmiricilərin ifrazatı ilə çirklənmiş saman, ot, taxıl ilə işləyərkən, anbarları təmizləyərkən tozun tənəffüsü;
- Ev heyvanları – nadir hallarda yoluxmuş gəmiricini ovlamış pişiyin dişləməsi və ya cızması;
- Laboratoriya işi – törədici ilə işləyərkən təhlükəsizlik qaydaları pozulduqda.
Risk qrupuna ovçular, fermerlər, kənd təsərrüfatı və taxıl anbarı işçiləri, baytarlar, çobanlar, təbiətdə uzun müddət vaxt keçirən turistlər daxildir. Gəmiricilərin sayının artdığı illərdə xəstələnmə halları çoxalır.
Təsnifat
Klinik forma bakteriyanın orqanizmə daxil olma yolu ilə müəyyən edilir:
- Xora-vəzili – ən çox rast gəlinən forma: giriş yerində xora və regionar limfa düyünlərinin böyüməsi;
- Vəzili – xorasız limfadenit;
- Göz-vəzili – konyunktivit və qulaqönü limfa düyünlərinin böyüməsi;
- Angina-vəzili (orofaringeal) – çirklənmiş su və qida ilə yoluxmada;
- Qarın (abdominal) forma – çirklənmiş qida ilə; qarın boşluğunun limfa düyünləri zədələnir;
- Ağciyər forması – tozun tənəffüsü ilə, daha ağır gedir;
- Tifəbənzər (generalizə olunmuş) forma – yerli dəyişikliklər olmadan ağır ümumi intoksikasiya ilə.
Klinik mənzərə
Yoluxmadan sonra gizli dövr adətən bir neçə gün davam edir. Xəstəlik çox vaxt qəfil başlayır:
- qəfil yüksək hərarət, üşütmə, güclü halsızlıq;
- baş, əzələ və bel ağrıları, iştahsızlıq;
- üzün qızarması və şişkinliyi, gözlərin qızarması;
- giriş yerində əvvəlcə ağrılı qırmızı düyün, sonra kiçik xora;
- limfa düyünlərinin böyüməsi və ağrılı olması (bubon), bəzən irinləməsi və dəridən açılması;
- göz formasında – gözün qızarması, sulanması, göz qapaqlarının şişməsi;
- angina formasında – boğaz ağrısı, badamcıqlarda ərp, udqunmada ağrı;
- ağciyər formasında – quru öskürək, döş qəfəsində ağrı, nəfəs darlığı;
- qarın formasında – qarın ağrısı, ürəkbulanma, ishal.
Uşaqlarda xəstəlik daha çox boyun limfa düyünlərinin böyüməsi ilə özünü göstərir. Hamilə qadınlarda tulyaremiya şübhəsi olduqda müalicə mütləq həkim tərəfindən, ana və döl üçün təhlükəsizlik nəzərə alınaraq seçilir.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya 103 çağırmaq lazımdır, əgər nəfəs darlığı, döş ağrısı, qanhayxırma, çox yüksək hərarətlə şüurun qarışması, güclü baş ağrısı və boyun əzələlərinin gərginliyi, təzyiqin düşməsi və ya kəskin zəiflik yaranarsa.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu infeksionist qoyur. Epidemioloji anamnez həlledicidir: həkimə ov, heyvanlarla təmas, dovşan və ya gəmirici ölüsünə toxunma, gənə sancması, təbii su hövzəsindən su içmə, saman və taxılla iş barədə mütləq məlumat vermək lazımdır. Müayinə zamanı xora, limfa düyünləri, gözlər, boğaz və ağciyərlər qiymətləndirilir.
- Ümumi qan analizi – iltihab əlamətlərini göstərir;
- Seroloji müayinə – qanda tulyaremiyaya qarşı anticisimlər dinamikada, bir neçə gün ara ilə təyin edilir; anticisimlərin artması diaqnozu təsdiqləyir;
- PZR müayinəsi – xora möhtəviyyatında, limfa düyünü punktatında və ya bəlğəmdə bakteriyanın genetik materialını erkən aşkarlayır;
- Limfa düyünlərinin USM-i – ölçüsünü və irinləməni göstərir;
- Rentgenoqrafiya və ya kompüter tomoqrafiyası – ağciyər formasında;
- Bakterioloji əkmə – yalnız xüsusi təhlükəsizlik şəraiti olan laboratoriyalarda.
Tulyaremiya şübhəsi barədə səhiyyə orqanlarına məlumat verilir. Differensial diaqnostika bakterial limfadenit, pişik cızığı xəstəliyi, taun, angina, pnevmoniya və qarın yatalağı ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
Ağırlaşmalar əsasən müalicə gecikdikdə və ağır formalarda inkişaf edir:
- limfa düyünlərinin irinləməsi və uzun sürən sağalma;
- pnevmoniya, plevrit;
- meningit;
- sepsis, septik şok;
- uzun müddət davam edən halsızlıq və iş qabiliyyətinin azalması.
Ahıl yaşlı insanlarda, immuniteti zəifləmiş və yanaşı xroniki xəstəlikləri olan pasiyentlərdə ağırlaşma riski daha yüksəkdir. Antibiotik müalicəsi vaxtında başlandıqda ağır ağırlaşmalar nadir hallarda inkişaf edir.
Müalicə
Tulyaremiya antibiotiklərlə müalicə olunur və müalicə nə qədər tez başlanarsa, ağırlaşma riski bir o qədər az olur. Orta və ağır formalarda, eləcə də ağciyər formasında müalicə stasionarda aparılır.
- Antibiotiklər – yüngül və orta formalarda flüorxinolonlar və ya tetrasiklin qrupundan preparatlar, ağır formalarda inyeksiya şəklində aminoqlikozidlər istifadə olunur; preparatı, yeridilmə yolunu və müalicə müddətini həkim müəyyən edir;
- Limfa düyünlərinin müalicəsi – irinləmiş düyünlərin göstərişə görə cərrahi açılması və drenajı;
- Dezintoksikasiya və dəstəkləyici müalicə – bol maye qəbulu, hərarət salıcı vasitələr, ağır hallarda venadaxili infuziyalar;
- Yerli müalicə – xoranın təmiz saxlanması və sarğılar, göz formasında oftalmoloqun təyin etdiyi yerli vasitələr;
- Uşaqlarda və hamilələrdə – antibiotik yaş və vəziyyət nəzərə alınaraq xüsusi seçilir.
Antibiotik kursunu əlamətlər keçsə belə tam başa vurmaq vacibdir, əks halda xəstəlik təkrarlana bilər. Evdə antibiotikləri özbaşına qəbul etmək, böyümüş limfa düyününü qızdırmaq, isti kompres qoymaq və ya özünüz açmaq olmaz. Xəstəlikdən sonra bir müddət halsızlıq və limfa düyünlərinin böyüklüyü qala bilər – bu, həkim nəzarəti ilə izlənilir.
Xəstəlik insandan insana keçmədiyi üçün pasiyenti ailədən təcrid etməyə ehtiyac yoxdur, lakin xoradan ayrılan möhtəviyyatla çirklənmiş sarğılar ehtiyatla atılmalı, əllər yaxşı yuyulmalıdır. Eyni mənbədən – məsələn, eyni ovdan və ya su hövzəsindən – yoluxa biləcək digər insanlara da qızdırma yaranarsa həkimə müraciət etmək tövsiyə olunur.
Profilaktika
Tulyaremiyanın profilaktikası təbii ocaqlarda davranış qaydalarına və şəxsi qoruyucu vasitələrə əsaslanır. Bu tədbirlər xüsusilə ovçular, fermerlər və kənd yerlərində yaşayanlar üçün vacibdir.
- ölü və xəstə heyvanlara çılpaq əllə toxunmamaq, ov zamanı və heyvanı soyarkən əlcək istifadə etmək;
- gənə və həşərat sancmalarından qorunma – örtülü geyim, repellentlər, təbiətdən qayıtdıqdan sonra bədənin yoxlanması;
- təbii su hövzələrindən suyu qaynatmadan içməmək;
- ov ətini yaxşı bişirmək;
- saman, taxıl və anbarlarla işləyərkən maska və əlcək taxmaq;
- ərzaq anbarlarında və evlərdə gəmiricilərlə mübarizə, qidanı qapalı saxlamaq;
- risk qrupları üçün epidemioloji göstərişə görə peyvənd.
Hansı həkimə müraciət etməli
Tulyaremiya şübhəsi olduqda infeksionistə müraciət etmək lazımdır. İrinləmiş limfa düyünlərində cərrah, göz formasında oftalmoloq, uşaqlarda pediatr müalicəyə qoşulur.
Yadda saxla!
Ovdan, heyvanlarla işdən və ya gənə sancmasından sonra yaranan qızdırma və limfa düyünlərinin böyüməsi tulyaremiya şübhəsi yaradır.
- Həkimə heyvanlarla təmas barədə mütləq məlumat verin.
- Antibiotik müalicəsi erkən başlandıqda daha effektivdir, kursu sona qədər tamamlayın.
- Nəfəs darlığı və şüurun pozulması zamanı dərhal 103 çağırın.
- Ölmüş heyvanlara əlcəksiz toxunmayın.
Suallar və cavablar
Xeyr. İnsan yalnız heyvanlardan, həşərat sancmasından və ya çirklənmiş su, qida və tozdan yoluxur.
Nadir hallarda pişiklər yoluxmuş gəmiriciləri ovladıqdan sonra infeksiyanı dişləmə və ya cızma ilə ötürə bilər. Pişik ovdan sonra xəstə görünürsə, onu baytara göstərin, dişləmə və cızma yerini isə yaxşı yuyub həkimə müraciət edin.
Müalicədən sonra da limfa düyünləri həftələrlə, bəzən aylarla böyük qala bilər. İrinləmə olduqda cərrahi drenaj lazım ola bilər.
Bəli, tulyaremiyaya qarşı canlı peyvənd mövcuddur, lakin o, hamıya deyil, təbii ocaqlarda yaşayan və işləyən risk qruplarına epidemioloji göstərişə görə vurulur. Peyvəndin lazım olub-olmadığını həkim və ya səhiyyə orqanları müəyyən edir.
Keçirilmiş xəstəlikdən sonra adətən uzunmüddətli immunitet yaranır və təkrar xəstələnmə nadirdir. Buna baxmayaraq, risk qrupundan olan insanlar qoruyucu tədbirlərə əməl etməyə davam etməlidir.
Yaxşı bişirilmiş ət təhlükəsizdir, çünki bakteriya bişirmə zamanı məhv olur. Risk əsasən heyvanı soyarkən və ətini doğrayarkən yaranır, ona görə bu zaman əlcək istifadə etmək və sonra əlləri yaxşı yumaq lazımdır. Xəstə görünən və ya ölü tapılmış heyvanı yemək olmaz.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
