Yumurtalıqların hiperstimulyasiya sindromu ovulyasiyanın stimullaşdırılmasına yumurtalıqların həddindən artıq reaksiyasıdır. Yumurtalıqlar böyüyür, maye damarlardan qarın boşluğuna keçir; ağır formada stasionar müalicə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- YHS
- yumurtalıqların hiperstimulyasiyası
Xəstəlik haqqında
Ekstrakorporal mayalanma (EKM) və ovulyasiyanın stimullaşdırılması zamanı hormon preparatları eyni anda bir neçə follikulun yetişməsinə səbəb olur. Bəzi qadınlarda yumurtalıqlar həddindən artıq reaksiya verir: çoxlu follikul yetişir, yumurtalıqlar böyüyür və damar keçiriciliyini artıran maddələr ifraz olunur.
Nəticədə maye damarlardan qarın boşluğuna, bəzən plevra boşluğuna keçir, damar daxilində maye azalır və qan qatılaşır. Qatı qan tromb riskini artırır, böyrəklərə gələn qan azalır. Sindrom adətən yumurta hüceyrələrinin son yetişməsini başladan inyeksiyadan sonrakı günlərdə inkişaf edir, hamiləlik baş verdikdə isə daha gec yarana və uzun sürə bilər.
Yüngül formalar tez-tez rast gəlinir və öz-özünə keçir. Müasir protokollar sayəsində ağır formalar nadir hala gəlib, lakin onlar vaxtında tanınmalıdır, çünki təhlükəli ağırlaşmalar verə bilər.
Sindrom yalnız tibbi stimulyasiya ilə bağlıdır: təbii tsikldə demək olar ki, rast gəlinmir. Ona görə stimulyasiya keçən hər qadın xəbərdarlıq əlamətlərini bilməli və yumurta hüceyrələrinin götürülməsindən sonrakı günlərdə öz vəziyyətini diqqətlə izləməlidir. Həkimlə əlaqənin açıq olması və vaxtında müraciət ağır formaların əksəriyyətinin qarşısını alır.
Səbəbləri
Sindromun əsas səbəbi yumurtalıqların hormonal stimulyasiyası və ovulyasiyanın xorionik qonadotropinlə başladılmasıdır. Bu hormon follikullarda damar keçiriciliyini artıran maddələrin ifrazını gücləndirir. Risk amilləri:
- ovulyasiyanın qonadotropinlərlə stimullaşdırılması – xüsusən çoxlu follikul yetişdikdə;
- ovulyasiyanın xorionik qonadotropin inyeksiyası ilə başladılması – erkən formanın əsas təhrik edən amili;
- hamiləliyin baş verməsi – embrionun öz xorionik qonadotropini gec formanı başladır, çoxdöllü hamiləlikdə risk daha yüksəkdir;
- polikistik yumurtalıq sindromu – yumurtalıqlarda çoxlu kiçik follikul olduğundan reaksiya güclü olur;
- gənc yaş və aşağı bədən çəkisi;
- yüksək antimüller hormonu və çoxlu antral follikul – yumurtalıq ehtiyatının böyük olduğunu göstərir;
- əvvəlki stimulyasiyada hiperstimulyasiya keçirilməsi;
- stimulyasiya zamanı estradiolun çox yüksək səviyyəsi və çoxlu sayda yumurta hüceyrəsinin götürülməsi.
Növləri
Ağırlıq dərəcəsinə görə:
- yüngül – qarın şişkinliyi, yüngül ağrı, yumurtalıqların mötədil böyüməsi;
- orta – ürəkbulanma, qusma, USM-də qarın boşluğunda maye;
- ağır – əhəmiyyətli assit, nəfəs darlığı, sidiyin azalması, qanın qatılaşması, elektrolit pozuntuları;
- kritik – tromboz, böyrək çatışmazlığı, tənəffüs pozuntuları.
Başlanma vaxtına görə erkən (ovulyasiyanı başladan inyeksiyadan sonrakı ilk günlərdə) və gec (hamiləlik fonunda) formalar fərqləndirilir. Gec forma adətən daha uzun və ağır gedir.
Klinik mənzərə
Yumurta hüceyrələrinin götürülməsindən sonra bir neçə gün yüngül şişkinlik və narahatlıq normaldır. Hiperstimulyasiyadan şübhələnmək üçün əlamətlərin güclənməsi vacibdir:
- qarnın şişməsi, gərginlik və dolğunluq hissi, paltarın dar gəlməsi;
- qarın ağrısı – adətən küt, aşağı və yan nahiyələrdə;
- ürəkbulanma, qusma, ishal, iştahsızlıq;
- qısa müddətdə çəkinin sürətlə artması – toplanan maye hesabına;
- sidiyin azalması, sidiyin tündləşməsi;
- susuzluq, başgicəllənmə, ayağa qalxdıqda zəiflik;
- nəfəs darlığı, uzanıqda nəfəs almağın çətinləşməsi – qarında və ya plevra boşluğunda maye toplandıqda;
- ayaqda və ya qolda şişkinlik və ağrı – tromboz əlaməti ola bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər nəfəs darlığı artır, sidik demək olar ki, ayrılmır, qarın ağrısı qəflətən kəskinləşir, qusma dayanmır, huş bulanır və ya qəfil zəiflik, sinə ağrısı, ayaqda ağrılı birtərəfli şişkinlik yaranırsa. Belə hallarda dərhal 103 nömrəsinə zəng edin və ya stasionara müraciət edin – evdə gözləmək olmaz.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz stimulyasiya və ya EKM fonunda yaranan tipik şikayətlərə və müayinə nəticələrinə əsaslanır. Reproduktoloq stimulyasiya protokolunu, ovulyasiyanı başladan inyeksiyanın növünü və vaxtını, götürülən yumurta hüceyrələrinin sayını nəzərə alır.
- baxış – çəkinin, qarın çevrəsinin, arterial təzyiqin və nəbzin ölçülməsi, ödemlərin yoxlanılması;
- kiçik çanaq və qarın boşluğunun USM-i – yumurtalıqların ölçüsünü, qarın boşluğunda mayenin miqdarını göstərir;
- qanın ümumi analizi – hematokritin və leykositlərin artması qanın qatılaşmasını göstərir;
- biokimyəvi analizlər – elektrolitlər, kreatinin, albumin, qaraciyər göstəriciləri; böyrək və qaraciyər funksiyasını qiymətləndirir;
- koaqulogramma – tromboz riskini qiymətləndirmək üçün;
- gündəlik sidik həcminin qeyd edilməsi – vəziyyətin dinamikasını izləməyə kömək edir;
- nəfəs darlığında – plevra boşluğunun USM-i, döş qəfəsinin müayinəsi, qanın oksigenlə doyma dərəcəsi;
- hamiləlik testi – gec formanın gedişini proqnozlaşdırmaq üçün.
Differensial diaqnostika yumurtalığın burulması, ektopik hamiləlik, kəskin appendisit, çanaq infeksiyası və daxili qanaxma ilə aparılır.
Xidmətlər
- Yumurtalıqların USM-i
- Follikulometriya
- Estradiol – E2
- Klinik qan analizi: ümumi analiz, leykosit formulu, EÇS (ÜQA, LF, EÇS) qan yaxmasının məcburi əl mikroskopiyası ilə
- Natrium, kalium, xlor
- Albumin
- Plevra boşluğunun USM-i
- Koaqulogramma (hemostazioqramma), skrininq (6 göstərici): fibrinogen, AÇTV, MNN, PTV, PTİ, trombin vaxtı
Ağırlaşmalar
- damarlarda tromboz – venoz və arterial, ağciyər arteriyasının emboliyası;
- kəskin böyrək zədələnməsi – damar daxilində mayenin azalması nəticəsində;
- plevra boşluğunda maye, tənəffüs çatışmazlığı;
- böyümüş yumurtalığın burulması və ya kistanın partlaması, daxili qanaxma;
- elektrolit pozuntuları – ritm pozuntularına səbəb ola bilər.
Müalicə
Hiperstimulyasiya sindromu müvəqqəti vəziyyətdir və müalicə əsasən dəstəkləyicidir: həkim orqanizmə sindromun öz-özünə keçməsinə qədər təhlükəsiz dövr təmin edir və ağırlaşmaların qarşısını alır.
- yüngül forma – ambulator nəzarət, kifayət qədər maye qəbulu (o cümlədən elektrolitli içkilər), lazım olduqda iltihabəleyhinə qrupdan olmayan ağrıkəsicilər, ağır fiziki yük və cinsi əlaqədən çəkinmək, gündəlik çəkinin və sidik həcminin qeyd edilməsi;
- orta və ağır forma – stasionar müalicə: venadaxili məhlullar, albumin, elektrolit balansının korreksiyası, ürəkbulanma əleyhinə preparatlar;
- trombozun profilaktikası – antikoaqulyantlar (aşağı molekullu heparinlər), kompression corablar, yataqda uzun müddət hərəkətsiz qalmamaq;
- assitin drenajı – USM nəzarəti ilə punksiya; nəfəs darlığı, güclü ağrı və ya böyrək funksiyasının pozulması olduqda vəziyyəti tez yüngülləşdirir;
- plevra boşluğunun punksiyası – orada çoxlu maye toplandıqda;
- ağır və kritik hallarda intensiv terapiya şöbəsində müalicə.
Əksər hallarda sindrom bir-iki həftə ərzində keçir, hamiləlik baş verdikdə isə bir qədər uzana bilər. Yumurtalığın burulması və ya qanaxma kimi ağırlaşmalarda cərrahi müdaxilə lazım ola bilər.
Evdə hər səhər eyni şəraitdə çəkinizi ölçün, içdiyiniz mayeni və sidik miqdarını qeyd edin, yüngül hərəkət edin. İltihabəleyhinə ağrıkəsiciləri, sidikqovucu vasitələri və bitki mənşəli «təmizləyici» preparatları özbaşına qəbul etmək olmaz – onlar böyrəklərə zərər verə və vəziyyəti ağırlaşdıra bilər.
Profilaktika
- risk amillərinin stimulyasiyadan əvvəl qiymətləndirilməsi – antimüller hormonu, antral follikulların sayı, əvvəlki stimulyasiyaların nəticələri;
- fərdi seçilmiş, mülayim stimulyasiya protokolları, o cümlədən qonadotropin-rilizinq hormonunun antaqonistləri ilə protokollar;
- yüksək riskdə xorionik qonadotropin əvəzinə qonadotropin-rilizinq hormonunun aqonisti ilə ovulyasiyanın başladılması;
- yüksək riskdə bütün embrionların dondurulması və köçürülmənin sonrakı tsiklə keçirilməsi – gec formanın qarşısını alır;
- seçilmiş pasiyentlərdə həkim təyinatı ilə profilaktik preparatlar (məsələn, dopamin aqonistləri qrupundan);
- stimulyasiya zamanı USM və hormon nəzarəti;
- pasiyentin xəbərdarlıq əlamətləri barədə əvvəlcədən məlumatlandırılması;
- yumurta hüceyrələrinin götürülməsindən sonra ilk günlərdə ağır fiziki yükdən çəkinmək, kifayət qədər maye qəbul etmək və çəkini izləmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlk növbədə stimulyasiyanı aparan reproduktoloq və ya ginekoloq. Ağır vəziyyətdə – təcili yardım və stasionarın ginekologiya şöbəsi.
Yadda saxla!
Stimulyasiyadan sonra qarın şişkinliyi tez-tez olur, lakin onun sürətlə artması həkimə xəbər vermək üçün səbəbdir.
- Gündəlik çəkinizi ölçün və sidik həcminə diqqət edin.
- Nəfəs darlığı, sidiyin kəskin azalması, şiddətli qarın ağrısı və ya ayaqda şişkinlik olarsa, dərhal reproduktoloqa müraciət edin və ya 103 nömrəsinə zəng edin.
- İltihabəleyhinə ağrıkəsiciləri özbaşına qəbul etməyin – böyrəklərə zərər verə bilər.
- Növbəti EKM-dən əvvəl keçirilmiş sindrom barədə həkimə mütləq deyin.
Suallar və cavablar
Sindrom özü embriona birbaşa zərər vermir, lakin hamiləlik onu bir müddət uzada bilər. Ağır formada ananın vəziyyəti hamiləliyin gedişinə təsir edə bildiyi üçün həkim nəzarəti xüsusilə vacibdir. Müalicə hamiləlik nəzərə alınaraq aparılır.
Risk qalır, lakin həkim protokolu dəyişərək – mülayim stimulyasiya, ovulyasiyanı başladan başqa preparat, embrionların dondurulması – onu əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Ona görə əvvəlki hiperstimulyasiya barədə məlumat çox vacibdir.
Yüngül formada adətən normal və ya bir qədər artırılmış maye qəbulu tövsiyə olunur, lakin dəqiq həcmi reproduktoloq fərdi müəyyən edir. Yalnız sadə su deyil, elektrolitli içkilər də faydalıdır.
Nəfəs darlığı, sidiyin kəskin azalması, güclü ağrı, davamlı qusma, başgicəllənmə və ya ayaqda ağrılı şişkinlik olarsa, gecikmədən stasionar yardım lazımdır. Bu əlamətlər ağır formaya keçidi göstərə bilər.
Xeyr, tam yataq rejimi tövsiyə olunmur, çünki hərəkətsizlik tromboz riskini artırır. Ağır yük, qaçış və qəfil hərəkətlərdən çəkinmək, lakin evdə və açıq havada yüngül gəzinti etmək məqsədəuyğundur.
Hamiləlik baş verdikdə embrionun hormonu sindromu gücləndirir və uzadır. Yüksək riskdə embrionları dondurub sonrakı tsikldə köçürmək gec formanın qarşısını alır. Müasir məlumatlara görə bu yanaşma hamiləlik şansını əhəmiyyətli dərəcədə azaltmır.
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
