Baş beyin kistası beyin toxumasında və ya onun qişaları arasında maye tərkibli boşluqdur. Kistanın klinik əhəmiyyəti növü, yerləşməsi, ölçüsü və ətraf strukturlara təsirindən asılıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Serebral kista
- beyindaxili kista
- kəllədaxili kista
Xəstəlik haqqında
Baş beyin kistası divarı qişalardan və ya beyin toxumasından ibarət olan, içərisi maye ilə dolu boşluqdur. Çox vaxt kistanın tərkibi beyin-onurğa beyni mayesinə (likvora) bənzəyir. Bəzi kistalar keçirilmiş infeksiya, travma və ya qan dövranı pozğunluğundan sonra yaranır, nadir hallarda isə kistoz boşluq şişin bir hissəsi ola bilər.
Kistalar istənilən yaşda – dölün inkişafı dövründə, körpəlikdə və ya yetkin yaşda – aşkarlana bilər. MRT və KT müayinələrinin geniş yayılması ilə onlar tez-tez təsadüfən, baş ağrısı, başgicəllənmə və ya travma səbəbindən aparılan müayinə zamanı tapılır. Belə «təsadüfi tapıntıların» əksəriyyəti xoşxassəlidir, böyümür və heç vaxt əlamət vermir.
Kistanın təhlükəli olub-olmaması onun növündən, ölçüsündən, yerləşdiyi yerdən və böyüyüb-böyüməməsindən asılıdır. Beyin-onurğa beyni mayesinin axın yollarının yaxınlığında yerləşən və ya ətraf toxumaları sıxan kistalar kəllədaxili təzyiqin artmasına, qıcolmalara və nevroloji pozğunluqlara səbəb ola bilər. Buna görə kistanın aşkarlanması narahatlıq üçün deyil, düzgün qiymətləndirmə üçün səbəbdir.
Səbəbləri
Anadangəlmə kistalar dölün sinir sisteminin formalaşması zamanı yaranır və çox vaxt onların konkret səbəbini müəyyən etmək mümkün olmur. Hamiləlik dövründə aşağıdakı amillər riski artıra bilər: döldə oksigen çatışmazlığı, cift çatışmazlığı, bətndaxili infeksiyalar, ananın həkimlə razılaşdırılmamış dərman qəbulu, alkoqol, siqaret və narkotik maddələrin istifadəsi.
Qazanılmış kistaların əmələ gəlməsinə aşağıdakılar səbəb ola bilər:
- doğuş travması – yenidoğulmuşun başının zədələnməsi, beyində qansızma;
- kəllə-beyin travmaları – zədələnmiş beyin toxumasının yerində boşluq qala bilər;
- beynin iltihabi xəstəlikləri – meningit, ensefalit, beyin absesi keçirildikdən sonra;
- beyin qan dövranının pozulması – insult və ya körpələrdə oksigen çatışmazlığından sonra ölmüş toxumanın yerində postişemik kista;
- parazitar infeksiyalar – exinokokkoz, sistiserkoz; parazit sürfəsi beyində kistoz törəmə əmələ gətirir;
- neyrocərrahi əməliyyatlar – nadir hallarda əməliyyat sahəsində maye toplanır.
Mövcud kistanın böyüməsinə təkrarlanan baş travmaları, neyroinfeksiyalar, damar pozğunluqları və beyin-onurğa beyni mayesinin axınının pozulması təsir edə bilər.
Növləri
- araxnoidal kista – araxnoid (hörümçək toru) qişanın qatları arasında yerləşir, ən çox rast gəlinən növdür; əksəriyyəti anadangəlmədir və əlamətsiz qalır;
- epifiz (qozabənzər vəzi) kistası – adətən kiçik, təsadüfi tapıntıdır və nadir hallarda müalicə tələb edir;
- damar kələfinin kistası – dölün ultrasəs müayinəsində tez-tez görünür və çox vaxt doğuşa qədər yox olur; bəzən digər müayinələr tələb oluna bilər;
- üçüncü mədəciyin kolloid kistası – nadir olsa da, mayenin axınını qəfil bağlaya bildiyi üçün xüsusi diqqət tələb edir;
- postişemik, posttravmatik və porensefalik kistalar – zədələnmiş beyin toxumasının yerində yaranır;
- parazitar kistalar – exinokokk və ya sistiserk mənşəli;
- dermoid və epidermoid kistalar – embrional toxuma qalıqlarından yaranan xoşxassəli törəmələr.
Klinik mənzərə
Anadangəlmə kistaların əksəriyyəti bütün həyat boyu heç bir əlamət vermir və bədxassəli şişə çevrilmir. Əlamətlər əsasən kista böyük olduqda, ətraf toxumaları sıxdıqda və ya beyin-onurğa beyni mayesinin axınını pozduqda yaranır:
- baş ağrıları, xüsusən səhərlər güclənən və ürəkbulanma ilə müşayiət olunan;
- qida qəbulu ilə əlaqəli olmayan ürəkbulanma və qusma;
- göz almalarında təzyiq hissi, görmənin bulanması, ikiləşməsi;
- başgicəllənmə, yerişin qeyri-sabitliyi, koordinasiyanın pozulması;
- qıcolmalar – bütün bədəndə və ya üzdə, ətraflarda yerli;
- əl və ya ayaqda zəiflik, hissiyyatın pozulması;
- yaddaşın və diqqətin zəifləməsi, yuxululuq, iş qabiliyyətinin azalması;
- eşitmənin azalması və ya qulaqda küy – kista müvafiq sinirlərin yaxınlığında yerləşdikdə.
Körpələrdə və kiçik uşaqlarda başın ölçüsünün sürətlə artması, böyük bıngıldağın gərginləşməsi, narahatlıq, qusma, psixomotor inkişafın ləngiməsi müşahidə oluna bilər. Böyük uşaqlarda məktəbdə oxuma çətinlikləri və davranış dəyişiklikləri ilk əlamət ola bilər.
Təcili 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər qəfildən həyatınızda ən güclü baş ağrısı başlayıbsa, baş ağrısı təkrarlanan qusma, yuxululuq və ya huşun dumanlanması ilə müşayiət olunursa, ilk dəfə qıcolma tutması baş veribsə, əl-ayaqda qəfil zəiflik, nitqin və ya görmənin pozulması yaranıbsa.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Nevroloq şikayətləri, onların başlanma vaxtını və dinamikasını, keçirilmiş travma və infeksiyaları soruşur, nevroloji statusu – refleksləri, əzələ gücünü, koordinasiyanı, hissiyyatı yoxlayır. Sonra müayinələr təyin olunur:
- baş beynin MRT-si – əsas üsuldur: kistanın ölçüsünü, yerləşməsini, divarını, tərkibini və ətraf toxumalara təsirini göstərir;
- kontrastlı MRT – kistanı şişdən və absesdən ayırmağa kömək edir: sadə kistanın divarı adətən kontrast maddə toplamır;
- diffuziya rejimli MRT – epidermoid kistanı və absesi araxnoidal kistadan fərqləndirməyə imkan verir;
- KT – MRT mümkün olmadıqda, təcili hallarda, kistanın divarında kalsifikatları və kəllə sümüklərinin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün;
- neyrosonoqrafiya – böyük bıngıldağı hələ bağlanmamış körpələrdə zərərsiz və informativ ultrasəs müayinəsi;
- göz dibinin müayinəsi – görmə siniri diskinin ödemi kəllədaxili təzyiqin artmasına işarə edir;
- elektroensefaloqrafiya – qıcolmalar zamanı beynin elektrik fəallığını qiymətləndirir;
- qan müayinələri – parazitar kista şübhəsində müvafiq anticisimlərin təyini, iltihab göstəriciləri.
Differensial diaqnostika kistoz şişlər, beyin absesi, genişlənmiş likvor boşluqları və hidrosefaliya ilə aparılır. Kista aşkarlandıqdan sonra təkrar MRT ilə onun dinamikasını izləmək vacibdir.
Ağırlaşmalar
- kəllədaxili təzyiqin artması;
- beyin-onurğa beyni mayesinin axınının pozulması və hidrosefaliya;
- epileptik tutmalar;
- kistanın cırılması və ya içərisinə qansızma, xüsusən baş travmasından sonra;
- görmə, eşitmə və hərəkət funksiyalarının pozulması;
- uşaqlarda psixomotor inkişafın ləngiməsi;
- parazitar kistalarda – kistanın açılması və infeksiyanın yayılması.
Müalicə
Müalicə taktikası kistanın növündən, ölçüsündən, yerləşməsindən, böyümə sürətindən və pasiyentin şikayətlərindən asılıdır. Sadə (araxnoidal, epifiz və s.) kistanı «əridən» dərman yoxdur; dərmanların kistaya birbaşa təsiri yalnız parazitar mənşəli kistalarda mümkündür.
- dinamik müşahidə – kiçik, əlamətsiz və böyüməyən kistalarda əsas yanaşmadır; həkim nəzarət MRT-sinin vaxtını müəyyən edir;
- simptomatik müalicə – qıcolmalarda epilepsiya əleyhinə preparatlar, baş ağrısında ağrıkəsicilər, kəllədaxili təzyiqin artmasında onu azaldan vasitələr; bu müalicə əlamətləri yüngülləşdirir, lakin kistanı aradan qaldırmır;
- parazitar kistalarda – parazit əleyhinə preparatlar, çox vaxt cərrahi çıxarılma ilə birlikdə;
- endoskopik əməliyyat – kəllədə kiçik frez dəliyi vasitəsilə kistanın divarı açılır (fenestrasiya) və o, beynin likvor boşluqları ilə birləşdirilir; az travmatik üsuldur;
- şuntlama – kistadan mayenin nazik boru vasitəsilə qarın boşluğuna axıdılması;
- mikrocərrahi çıxarılma – kolloid, dermoid, epidermoid və parazitar kistalarda, şiş şübhəsində;
- təcili əməliyyat – beyin toxumasının sıxılması, kəskin hidrosefaliya, kistaya qansızma zamanı.
Əməliyyatdan sonra bərpa dövrü aparılır: müalicəvi bədən tərbiyəsi, neyropsixoloq və loqoped məşğələləri, lazım olduqda fizioterapiya. Kista aşkarlanmış pasiyent nəzarət müayinələrini buraxmamalı, şikayətlərin dəyişməsini qeyd etməli və həkimə bildirməlidir. Baş ağrısını uzun müddət özbaşına ağrıkəsicilərlə «boğmaq», xalq üsullarına və «kistanı sorduran» vasitələrə güvənmək olmaz – bu, ciddi dəyişikliklərin gec aşkarlanmasına səbəb ola bilər.
Profilaktika
Anadangəlmə kistaların əksəriyyətinin xüsusi profilaktikası yoxdur, lakin qazanılmış kistalara səbəb olan vəziyyətlərin riskini azaltmaq mümkündür:
- hamiləlik dövründə həkim müşahidəsində olun, alkoqol, siqaret və narkotik maddələrdən imtina edin, dərmanları yalnız həkimlə razılaşdırmaqla qəbul edin;
- hamiləliyi planlaşdırarkən məxmərəyə qarşı immunitetinizi yoxlayın; toksoplazmozdan qorunmaq üçün çiy və az bişmiş ət yeməyin, pişik qumunu əlcəklə təmizləyin;
- kəllə-beyin travmalarından qorunun: avtomobildə təhlükəsizlik kəmərindən, uşaqlar üçün xüsusi oturacaqdan, velosiped və motosikl sürərkən dəbilqədən istifadə edin;
- beyin qan dövranının pozulması riskini azaltmaq üçün arterial təzyiqi, xolesterini və qanda şəkəri nəzarətdə saxlayın, siqareti atın;
- parazitar kistaların qarşısını almaq üçün itlərlə təmasdan sonra əlləri yuyun, ev heyvanlarını baytar nəzarətində saxlayın, tərəvəz və göyərtini yaxşıca yuyun;
- uşaqları meningitə və digər neyroinfeksiyalara qarşı təqvimə uyğun peyvənd etdirin.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlk növbədə nevroloqa müraciət edin, uşaqlarda – uşaq nevroloquna. Kista böyüyürsə və ya əlamət verirsə, neyrocərrahın məsləhəti lazımdır; görmə pozğunluqlarında oftalmoloq da müayinəyə qoşulur.
Yadda saxla!
- Baş beyin kistalarının əksəriyyəti təsadüfən aşkar edilir və heç vaxt problem yaratmır.
- Kistanın ölçüsündə və ya vəziyyətinizdə dəyişikliyi vaxtında görmək üçün nəzarət MRT-lərini buraxmayın.
- Qəfil güclü baş ağrısı, qusma, qıcolma, huşun dumanlanması zamanı dərhal 103-ə zəng edin.
- Tədricən güclənən səhər baş ağrıları və ya uşaqda inkişafın ləngiməsi növbəti planlı MRT-ni gözləmədən həkimə müraciət üçün əsasdır.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Açıq oval pəncərə
- Afaziya
- Alkoqol polinevropatiyası
- Alsheymer xəstəliyi
- Amneziya
- Aqnoziya
- Ataksiya
- Bayılma (sinkop)
- Bel osteoxondrozu
- Bel-kürək əzələlərinin mioziti
- Beyin damarlarının anevrizması
- Beyin damarlarının aterosklerozu
- Beyin qan dövranının xroniki çatışmazlığı
- Beyin silkələnməsi
- Blefarospazm
Suallar və cavablar
Xeyr, kistanın özü yoluxucu deyil və başqa insana keçmir. Bəzi qazanılmış kistalar keçirilmiş beyin infeksiyasının nəticəsi kimi formalaşa bilər, lakin artıq formalaşmış kista yoluxucu proses deyil. Kistanın mənşəyini nevroloq və ya neyrocərrah müayinə nəticələrinə əsasən müəyyən edir.
Xeyr, kiçik, əlamətsiz və böyüməyən kistalar adətən sadəcə müntəzəm müşahidə tələb edir. Cərrahi müalicə kista böyük olduqda, artmaqda davam etdikdə və ya təzyiq, qıcolma kimi əlamətlərə səbəb olduqda nəzərdən keçirilir. Qərarı neyrocərrah fərdi qaydada qəbul edir.
Mümkün ağırlaşmalara kəllədaxili təzyiqin artması, qıcolmalar, kistanın cırılması və ya içərisinə qansızma, beyin-onurğa beyni mayesinin axınının pozulması nəticəsində hidrosefaliya aiddir. Risk kistanın ölçüsündən, yerləşməsindən və böyümə sürətindən asılıdır.
Sadə araxnoidal və epifiz kistaları bədxassəli şişə çevrilmir. Bəzən şişin özü kistoz boşluqla müşayiət olunur, buna görə şübhəli hallarda kontrastlı MRT aparılır və nəticəni neyrocərrah qiymətləndirir.
Dölün damar kələfi kistaları tez-tez rast gəlinir və əksər hallarda hamiləliyin gedişində öz-özünə yox olur. Həkim digər əlamətləri nəzərə alaraq əlavə müayinələrin lazım olub-olmadığını müəyyən edir. Doğuşdan sonra körpəyə neyrosonoqrafiya aparıla bilər.
Əlamətsiz kistası olan insanlar adətən təyyarədə uça və adi fiziki aktivliklə məşğul ola bilərlər. Başa zərbə riski olan idman növləri (boks, döyüş növləri) barədə həkimlə məsləhətləşmək lazımdır, çünki travma kistanın içərisinə qansızmaya səbəb ola bilər.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
