Arteriyaların stenozu arteriya mənfəzinin daralmasıdır. Ateroskleroz ən geniş yayılmış səbəblərdəndir və zədələnmiş damar hövzəsindən asılı olaraq işemiya əlamətləri yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Arteriyaların daralması
Xəstəlik haqqında
Arteriyaların stenozu qan damarlarının lümeninin daralması ilə xarakterizə olunan patoloji vəziyyətə deyilir. Əksər hallarda xəstəliyin inkişafının səbəbi arteriyaların divarlarında xolesterin lövhələrinin çökdüyü aterosklerotik zədələnmədir. Zaman keçdikcə patologiya kiçik daralma mərhələsindən damarın tam tutulmasına (keçirməzliyinə) qədər proqressivləşir.
Arteriyaların stenozu son dərəcə təhlükəli vəziyyətdir, müalicə olunmadıqda insanın həyatı üçün təhlükə yarada bilər. Konkret olaraq hansı arteriyanın tutulmasından asılı olaraq bu və ya digər həyati vacib orqanlar – baş beyin, ürək, böyrəklər, ağciyərlər və s. əziyyət çəkə bilər. Stenoz işemik insultun, miokard infarktının və digər ciddi xəstəliklərin əsas səbəbidir. Bununla əlaqədar olaraq damar patologiyasının ilk simptomlarında dərhal mütəxəssisdən tibbi məsləhət almaq lazımdır.
Səbəbləri
Arteriyaların stenozunun hər hansı bir vahid səbəbi yoxdur. Ən çox xəstəliyin yaranması bir sıra xarici və daxili amillərlə eyni vaxtda əlaqədardır.
İlk növbədə aterosklerozu – arterial divarlarda xolesterin lövhələrinin toplanmasını qeyd etmək lazımdır. Aterosklerotik lövhələrin formalaşması damarların lümeninin daxildən daralmasına səbəb olur və damar patologiyasına gətirib çıxarır.
- damarların quruluşunun anadangəlmə anomaliyaları – qıvrımlılıq, hipoplaziya
- arteriya divarlarının disseksiyası (təbəqələrə ayrılması)
- damarların xoşxassəli və ya bədxassəli yenitörəmələrlə sıxılması
- artmış trombəmələgəlmə
- şəkərli diabet
- maddələr mübadiləsinin pozulması
- güclü zərbə, silkələnmə
- iltihabi damar xəstəlikləri – vaskulit, arteriit, Xorton xəstəliyi, Takayasu xəstəliyi və s.
Qeyd edək ki, arteriyaların stenozunun inkişaf risklərini əhəmiyyətli dərəcədə artıran müəyyən amillər mövcuddur. Belə ki, piylənmədən əziyyət çəkən, az hərəkətli həyat tərzi sürən, alkoqoldan, tütün çəkməkdən sui-istifadə edən və çoxlu miqdarda yağlı qida qəbul edən insanlar xəstəliyə daha çox məruz qalır.
Klinik mənzərə
Erkən mərhələlərdə arteriyaların stenozu heç bir şəkildə özünü büruzə vermir. Xəstəliyin əsas təhlükəsi də bundadır: insan üzərinə çökmüş təhlükədən xəbəri olmadan uzun müddət yaşaya bilər.
Xəstəliyin sonrakı klinik mənzərəsi birbaşa stenozla zədələnmiş arteriyanın lokalizasiya yerindən asılıdır. Beləliklə, baş beyin damarları zədələndikdə insanda beynin qan dövranının və qidalanmasının çatışmazlığı təzahürləri müşahidə olunur; ürək arteriyaları tutulduqda isə xəstə ürək çatışmazlığı simptomlarını hiss edir və s.
Yuxu arteriyası baş beynə qida maddələrinin daxil olmasına cavabdehdir. Onun keçiriciliyi pozulduqda aşağıdakı təzahürlər yaranır:
- başgicəllənmə
- gözlərin qaralması
- qulaqlarda cingilti
- zəiflik
Çox vaxt arteriyaların stenozu işemik insultun sələfi olur. Patologiyanı aşağıdakı simptomlara görə tanımaq olar:
- ürəkbulanma və qusma
- koordinasiya çətinlikləri
- baş ağrısı
- nitq problemləri
- ətraflardan birinin və üzün yarısının keyləşməsi
Aşağı ətraf damarlarının lümeninin daralması, yuxu arteriyasının stenozundan fərqli olaraq, istənilən mərhələdə çətinlik çəkmədən tanına bilər. Xəstəliyin əsas təzahürlərinə aşağıdakılar aiddir:
- ayaqların dərisinin solğunluğu
- ayaqlarda ağrılar
- topallıq
- ayaq əzələlərində zəiflik
- ətraflarda xoralar yaranması
Ürək damarlarının tutulması haqqında aşağıdakı simptomlar xəbər verir:
- təngnəfəslik
- nəbzin tezləşməsi
- döş nahiyəsində ağrı
- ətraflarda ödemlər
Böyrək arteriyalarının stenozu işemik nefropatiyanın – böyrək çatışmazlığının inkişafına səbəb olur. Patoloji vəziyyət bir neçə əlamətlə xarakterizə olunur:
- arterial hipertenziya
- az sidik ifrazı
- ətraf və üzün ödemi
- zəiflik, aşağı iş qabiliyyəti
- MBT pozğunluqları (gec mərhələlərdə)
Ağciyər arteriyasının ağzının stenozu ayrıca vəziyyətdir: o, aterosklerozla əlaqəli deyil, əksər hallarda anadangəlmə ürək qüsurudur və uşaq yaşlarında aşkarlanır. Bu zaman sağ mədəciyin çıxış traktının daralması baş verir ki, bu da ağciyər kötüyünə qan axınının pozulmasına səbəb olur. Xəstəlik aşağıdakı simptomlarla təzahür edir:
- ürək döyüntülərinin tezləşməsi
- huşunu itirməyə meyllilik
- dəri rənginin dəyişməsi (solğunluq və ya sianozluq)
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
İlkin baxış zamanı həkim pasiyenti sorğu-sual edir, şikayətləri dinləyir və baxış keçirir. Baxış zamanı mütəxəssis arterial təzyiqi və nəbzi ölçür, ürək ritmini dinləyir, pasiyentin dəri örtüklərinə vizual baxış keçirir. Söhbət prosesində həkim anamnezdə xroniki xəstəliklərin olub-olmadığını aydınlaşdırır, qanı qatılaşdıran dərman preparatlarının qəbulu, damarların quruluşunda aşkar edilmiş anomaliyaların olması haqqında məlumat alır. Sonra pasiyent diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün əlavə müayinələrə yönləndirilir.
Arteriyaların stenozunun diaqnostikası aşağıdakı üsullarla aparılır:
- dopplerqrafiya ilə arteriyaların ultrasəs müayinəsi
- kompüter damarların angioqrafiyası
- maqnit-rezonans angioqrafiyası
- ürəyin EKQ-si
- ÜQA (ümumi qan analizi), ÜSA (ümumi sidik analizi)
Müalicə
Müalicə üsulları
Xəstəliyin mərhələsindən asılı olaraq konservativ və ya cərrahi müalicə tətbiq edilə bilər.
Xəstəliyin erkən mərhələlərində konservativ müalicə üsulları tətbiq edilir. Terapiya damarların lümeninin daralmasının lokalizasiyasından və patologiyanın inkişafının əsas səbəbindən asılı olaraq fərqlənir. Belə ki, damarların aterosklerotik zədələnməsi zamanı pasiyentə adətən daimi olaraq trombların əmələ gəlməsinin qarşısını alan antitrombositar preparatlar və qanda xolesterin səviyyəsini azaldan preparatlar yazılır, trombun əmələ gəlməsi ilə əlaqəli hallarda isə antikoaqulyantlar təyin oluna bilər. Siqaretdən imtina müalicənin mütləq hissəsidir.
Həmçinin pasiyentə arterial təzyiqi və qanda şəkəri nəzarətdə saxlayan preparatların qəbulu lazımdır. Ayaq arteriyalarının stenozunda nəzarət altında aparılan yeriş məşqləri ağrısız yeriş məsafəsini artırır. İltihab əleyhinə preparatlar yalnız vaskulit kimi iltihabi damar xəstəliklərində təyin olunur.
Cərrahi müalicə
Damarın lümeninin əhəmiyyətli daralması olduqda (hədd zədələnmiş arteriyadan asılıdır), həmçinin simptomlar olduqda (məsələn, keçirilmiş işemik insult və ya tranzitor işemik həmlə, yeriyərkən ayaqda güclü ağrı) yalnız konservativ müalicə kifayət etməyə bilər. Bu halda həkimlər dərman müalicəsini davam etdirməklə yanaşı cərrahi müdaxilənin aparılmasına müraciət edirlər.
Əsas cərrahi müdaxilə üsulları bunlardır:
- Ballon angioplastikası – arteriyaların normal keçiriciliyini bərpa etməyə imkan verən damardaxili əməliyyatdır. Əməliyyat zamanı damarın içinə kiçik bir ballon yeridilir, o açıldıqda lövhə çıxarılmır, damar divarına sıxılır və damarın lümeni genişlənir. Aterosklerotik stenozda bu üsul çox vaxt stentləşdirmə ilə birlikdə aparılır.
- Damarın stentləşdirilməsi – arteriya stenozunun müasir azinvaziv müalicə üsuludur, bu zaman damarın lümeninə stent – arteriyanın divarlarını möhkəmləndirən və onun təkrar daralmasının qarşısını alan xüsusi çərçivə yeridilir. Əməliyyat nəticəsində damarların funksiyası bərpa olunur və insan orqanlarının qan təchizatı qaydaya salınır.
- Damarların şuntlanması – yeni məcra formalaşdırmaqla qan axınını daralmış damarı yan keçərək istiqamətləndirməyə imkan verən tez-tez istifadə olunan əməliyyatdır. Əməliyyat nəticəsində zədələnmiş damarlarla qan axmağı dayandırır, o, yan yoldan gedir. Bu, qan dövranını bərpa edir.
Yuxu arteriyasının stenozunda həmçinin lövhənin damarın daxili qişası ilə birlikdə çıxarıldığı əməliyyat – endarterektomiya tez-tez aparılır. Müdaxilə üsulu stenozun yerindən, uzunluğundan və xəstənin ümumi vəziyyətindən asılı olaraq damar cərrahı tərəfindən seçilir.
Profilaktika
Arteriya stenozunun əsas səbəbi ateroskleroz olduğundan profilaktika ürək-damar riskinin azaldılmasına əsaslanır. Bu tədbirlərin effektivliyi geniş tədqiqatlarla sübut olunub.
- Siqareti tamamilə tərgidin — bu, ayaq, yuxu və koronar arteriyaların zədələnmə riskini ən çox azaldan addımdır.
- Arterial təzyiqi müntəzəm ölçün və həkimin təyin etdiyi hədəf səviyyədə saxlayın.
- Qanda xolesterinin səviyyəsini yoxlatdırın; həkim xolesterini azaldan dərman təyin edibsə, onu müntəzəm qəbul edin.
- Şəkərli diabet olduqda qan şəkərini nəzarətdə saxlayın.
- Həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli fiziki fəallığa, məsələn, sürətli yerişə vaxt ayırın.
- Tərəvəz, meyvə, taxıl, balıq və bitki yağları ilə zəngin, duz və heyvan yağları az olan qidalanmaya üstünlük verin.
- Normal bədən çəkisini saxlayın, alkoqolu məhdudlaşdırın.
40 yaşdan sonra, eləcə də ailədə erkən infarkt və insult halları olduqda ürək-damar riskinizi həkimlə müntəzəm qiymətləndirin. Artıq stenoz aşkar edilibsə, təyin olunmuş müalicəni özbaşına dayandırmayın.
Yadda saxla!
Arteriya stenozu uzun müddət əlamətsiz keçə bilər, lakin onun ilk təzahürü bəzən insult və ya infarkt olur. Ona görə daralma aşkar edildikdə, simptomlar olmasa belə, müalicə planına ciddi yanaşın və müntəzəm USM nəzarətindən keçin.
Aşağıdakı əlamətlərdən biri qəfil yaranarsa, dərhal təcili yardım çağırın:
- üzün bir tərəfinin sallanması, qolda və ya ayaqda zəiflik, keyləşmə;
- nitqin pozulması, bir gözdə görmənin qəfil itməsi — hətta bir neçə dəqiqəlik olsa belə;
- döş qəfəsində sıxıcı ağrı, təngnəfəslik, soyuq tər;
- ayağın qəfil soyuması, solğunluğu, kəskin ağrı.
Əlamətlər tez keçsə də, bu, yaxın günlərdə insultun xəbərçisi ola bilər. Yeriyərkən baldırda ağrı və ayaqda sağalmayan yara damar cərrahına müraciət tələb edir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Yuxu arteriyasının stenozu
- Böyrək arteriyasının stenozu
- Takayasu arteriiti
- Açıq arterial axacaq
- Aorta anevrizması
- Aortanın koarktasiyası
- Aortanın laylanması
- Aşağı ətrafların damarlarının aterosklerozu
- Aşağı ətrafların işemiyası
- Fallo tetradası
- Flebit
- Kəskin koronar sindrom
- Mədəciklərarası çəpər defekti
- Miokard infarktı
- Qulaqcıqlararası çəpər defekti
Suallar və cavablar
Arteriya stenozu əsasən yaşlı insanlarda, aterosklerozla əlaqədar inkişaf edən vəziyyətdir, lakin nadir hallarda uşaqlarda da damarların anadangəlmə inkişaf anomaliyaları səbəbindən rast gəlinə bilər. Belə hallar aterosklerotik mənşəli deyil və ayrıca diaqnostik yanaşma tələb edir. Uşaqda damar patologiyasına şübhə yarandıqda pediatrik kardioloqun konsultasiyası lazımdır.
Xeyr, yüngül dərəcəli stenoz zamanı çox vaxt həyat tərzinin dəyişdirilməsi və dərman müalicəsi ilə kifayətlənmək mümkündür. Cərrahi müdaxilə və ya stentləmə adətən daralma əhəmiyyətli olduqda, əlamətlər güclü ifadə olunduqda və ya orqanın qan təchizatına ciddi təhlükə yarandıqda nəzərdən keçirilir. Konkret qərar damarın yerləşməsi, daralma dərəcəsi və ümumi sağlamlıq vəziyyəti nəzərə alınmaqla verilir.
Ümumi şikayətlər — yorğunluq, təzyiq problemləri, döş ağrısı — ilə adətən kardioloqa müraciət etmək düzgündür. Diaqnoz təsdiqləndikdən və cərrahi müalicə zərurəti yarandıqda ürək-damar cərrahı prosesə qoşulur. İki mütəxəssisin birgə işi xüsusilə mürəkkəb hallarda vəziyyətin düzgün qiymətləndirilməsi və müalicə taktikasının seçilməsi üçün vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Hipertoniya xəstəliyinin müalicəsi
Hipertoniya xəstəliyi arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sisteminin xəstəliyidir. Təzahürlər əsasən beyin damarlarının (baş ağrıları, başgicəllənmə,…
İstiqamət: Kardiologiya
Klinikada fərdi hazırlanmış stent-qraftın tətbiqi ilə qarın aortası anevrizmasının uğurlu endoprotezlənməsinin klinik nümunəsi
Qarın aortasının anevrizması (QAA) — aortanın 3 sm-dən çox genişləndiyi və ya diametrinin normal ölçünü 1,5 dəfə üstələdiyi…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
