Sidik kisəsinin travması küt və ya deşici zədə nəticəsində sidik kisəsi divarının zədələnməsidir. Ağır hallarda intraperitoneal və ya ekstraperitoneal cırılma yarana bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sidik kisəsinin zədələnməsi
- sidik kisəsinin cırılması
Xəstəlik haqqında
Sidik kisəsinin travması onun divarının xarici zərbə, sıxılma, yaralanma və ya tibbi müdaxilə zamanı zədələnməsidir. Boş sidik kisəsi kiçik çanaq boşluğunda, çanaq sümüklərinin qorunması altında yerləşir və nadir hallarda zədələnir. Dolu olduqda isə o, yuxarı qalxır, divarları nazilir və hətta nisbətən zəif zərbədən cırıla bilər.
Sidik kisəsinin yuxarı hissəsi qarın pərdəsi (peritoneum) ilə örtülüdür. Bu fakt diaqnoz qoyularkən mütləq nəzərə alınır, çünki müalicə taktikasını müəyyən edən əsas amildir. Ekstraperitoneal (qarın pərdəsindən xaricdə) cırılmalarda çox vaxt kateter vasitəsilə konservativ müalicə mümkündür, intraperitoneal (qarın boşluğuna açılan) cırılmalarda isə sidik qarın boşluğuna töküldüyü üçün demək olar ki, həmişə əməliyyat tələb olunur.
Sidik kisəsi travmasının aparıcı əlaməti sidikdə gözlə görünən qandır (makrohematuriya), bu, qasıqüstü nahiyədə ağrı ilə birləşir. Travma çox vaxt çanaq sümüklərinin sınıqları və digər orqanların zədələri ilə birlikdə baş verir, buna görə də pasiyentin vəziyyəti ağır ola bilər. Bu, təcili tibbi yardım tələb edən vəziyyətdir: vaxtında müalicə olunmadıqda sidik peritoniti və digər həyat üçün təhlükəli ağırlaşmalar inkişaf edə bilər.
Səbəbləri
Sidik kisəsinin zədələnməsinə aparan əsas mexanizmlər bunlardır:
- küt travma – ən tez-tez yol-nəqliyyat hadisələrində, hündürlükdən yıxılmada, qarnın aşağı hissəsinə zərbə və ya sıxılma zamanı. Çanaq sümükləri sınıqlarında sümük qəlpələri kisənin divarını deşə bilər;
- nüfuzedici yaralanmalar – kəsici-deşici alətlə və ya odlu silahla yaralanma, çox vaxt digər orqanların zədəsi ilə birlikdə;
- yatrogen zədələnmələr – kiçik çanaq və qarnın aşağı mərtəbəsində aparılan əməliyyatlar zamanı: qeysəriyyə kəsiyi, uşaqlığın çıxarılması, bağırsaq əməliyyatları, yırtıq və sidik saxlaya bilməmə ilə bağlı müdaxilələr, eləcə də endoskopik uroloji prosedurlar;
- doğuş travması – çətin doğuş zamanı sidik kisəsinin sıxılması və ya zədələnməsi;
- spontan cırılma – nadir hallarda divarı əvvəlcədən dəyişilmiş (şiş, şüa terapiyası, xroniki iltihab, əvvəlki əməliyyatlar nəticəsində) sidik kisəsinin minimal təsirdən cırılması.
Zədələnmə riskini artıran amillər:
- dolu sidik kisəsi – sidik nə qədər çox olarsa, cırılma üçün bir o qədər az qüvvə kifayət edir;
- alkoqol intoksikasiyası – kisə uzun müddət boşaldılmır və həddindən artıq gərilir, sərxoş insan isə zərbəni və ağrını zəif hiss edir;
- kiçik çanaqda bitişmə prosesləri, keçirilmiş əməliyyatlar və şüa terapiyası – divarın elastikliyini azaldır.
Təsnifat
Zədələnmənin mexanizminə görə küt (qapalı) travmalar və nüfuzedici (açıq) yaralanmalar ayırd edilir.
Sidik kisəsinin cırılmaları yerləşməsinə görə iki əsas növə bölünür:
- ekstraperitoneal – sidik kisəsi ətrafındakı piy toxumasına tökülür, qarın boşluğuna düşmür; çox vaxt çanaq sümüklərinin sınıqları ilə bağlıdır;
- intraperitoneal – qarın pərdəsi ilə örtülü yuxarı hissə zədələnir, sidik qarın boşluğuna tökülür; daha çox dolu sidik kisəsinə zərbə zamanı yaranır;
- qarışıq – hər iki növün eyni vaxtda olması.
Divarın zədələnmə dərəcəsinə görə:
- sidik kisəsinin əzilməsi – divarda qansızma (hematoma), bütövlük pozulmadan;
- divarın qismən (natamam) cırılması;
- divarın tam cırılması – sidik kisədən kənara çıxır.
Həkimlər həmçinin cırılmanın ölçüsünü və sidik kisəsi boynunun, sidik axarlarının mənsəbinin zədələnib-zədələnmədiyini nəzərə alaraq zədənin ağırlıq dərəcəsini qiymətləndirirlər.
Klinik mənzərə
Simptomlar zədənin növündən, ölçüsündən və birləşmiş travmaların olmasından asılıdır. Ağır travmalarda sidik kisəsinin zədəsinin əlamətləri digər zədələrin, şokun fonunda gizli qala bilər.
Ən çox rast gəlinən əlamətlər:
- makrohematuriya – sidiyin qırmızı rəngə boyanması, qan laxtalarının olması;
- qasıqüstü nahiyədə və qarnın aşağı hissəsində ağrı, basdıqda güclənən;
- sidik ifrazının çətinləşməsi və ya mümkünsüzlüyü – sidiyə getmək istəyi olduğu halda sidik çıxmır və ya çox az miqdarda, qanla çıxır;
- qasıqüstü nahiyədə, aralıqda və budlarda göyərti (hematoma);
- qarın, aralıq, xayalıq və budların şişməsi – sidik toxumalar arasında yayıldıqda;
- intraperitoneal cırılmada – qarnın tədricən böyüməsi, bütün qarın boyu yayılan ağrı, köp, ürəkbulanma, qazların çıxmaması.
Uşaqlarda sidik kisəsi daha yuxarıda yerləşdiyi üçün qarnın aşağı hissəsinə zərbələr zamanı zədələnmə ehtimalı daha yüksəkdir. Qadınlarda kiçik çanaq əməliyyatlarından və doğuşdan sonra yaranan zədələr bəzən gec – sidiyin uşaqlıq yolundan axması, sidik saxlaya bilməmə ilə özünü göstərir.
Dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər qarna, çanaq nahiyəsinə zərbədən və ya yıxılmadan sonra sidikdə qan görünürsə, sidiyə gedə bilmirsinizsə, qarında güclü və artan ağrı, qarnın gərginləşməsi, yüksək temperatur, qusma, kəskin zəiflik, dərinin solğunluğu, soyuq tər və ürək döyüntüsünün sürətlənməsi yaranıbsa. Bu vəziyyətdə evdə gözləmək olmaz.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika təcili şəraitdə aparılır. Həkim travmanın mexanizmini, sidik kisəsinin zədə anında dolu olub-olmadığını, alkoqol qəbulunu və sidik ifrazının vəziyyətini dəqiqləşdirir. Müayinə zamanı qarın, aralıq, xarici cinsiyyət orqanları yoxlanılır, arterial təzyiq və nəbz qiymətləndirilir.
Sidik kanalının xarici dəliyindən qan gəlirsə, sidik kanalının zədəsindən şübhələnilir: belə halda kateter yeridilməzdən əvvəl sidik kanalının kontrastlı rentgen müayinəsi (retroqrad uretroqrafiya) aparılır, çünki kateterin kor-koranə yeridilməsi zədəni ağırlaşdıra bilər.
Əsas müayinə üsulları:
- retroqrad sistoqrafiya – kateter vasitəsilə sidik kisəsinə kontrast maddə yeridilir və rentgen şəkilləri çəkilir (dolma zamanı və boşaldıqdan sonra); kontrastın kisədən kənara çıxması cırılmanı və onun növünü göstərir;
- KT-sistoqrafiya – kompüter tomoqrafiyası zamanı sidik kisəsinin kontrastla doldurulması; cırılmanı yüksək dəqiqliklə aşkar edir və eyni vaxtda çanaq sümüklərinin, qarın boşluğu orqanlarının zədələrini qiymətləndirməyə imkan verir. Ağır travmalarda ən informativ üsuldur;
- ultrasəs müayinəsi – qarın boşluğunda və kisə ətrafında maye aşkar etməyə kömək edir, lakin cırılmanı təsdiqləmək və ya istisna etmək üçün kifayət deyil;
- sistoskopiya – sidik kisəsinin içəridən endoskopik müayinəsi, əsasən əməliyyatdaxili zədədən şübhələnildikdə;
- çanaq sümüklərinin rentgenoqrafiyası və ya KT-si – sidik kisəsinin küt travması çox vaxt çanaq sınıqları ilə birləşir;
- laborator analizlər – qanın ümumi analizi (qan itkisinin dərəcəsi), böyrək göstəriciləri; sidik qarın boşluğuna töküldükdə qanda kreatinin və karbamid yüksələ bilər.
Differensial diaqnostika sidik kanalının zədəsi, böyrək və sidik axarı travması, qarın boşluğu orqanlarının zədələri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
Ən təhlükəli ağırlaşma sidik peritonitidir – qarın boşluğuna tökülən sidiyin təsirindən qarın pərdəsinin iltihabı. O, travmadan sonra bir neçə saat ərzində, bəzən isə gec – bir neçə sutka sonra inkişaf edə bilər. Bu zaman temperatur yüksəlir, ürəkbulanma və qusma, köp, qazların çıxmaması, qarında güclü ağrı və gərginlik yaranır. Sidik peritoniti həyat üçün təhlükəlidir və təcili əməliyyat tələb edir.
- sidik infiltratı və kiçik çanaq toxumasının irinli iltihabı (flegmona);
- abses, sepsis;
- çanaq sümüklərinin osteomieliti;
- sidik fistulaları – sidik kisəsi ilə dəri, bağırsaq və ya uşaqlıq yolu arasında patoloji keçid;
- sidik kisəsinin tutumunun azalması, sidik saxlaya bilməmə, sidik ifrazının pozulması.
Müalicə
Müalicə yalnız stasionar şəraitdə aparılır. Onun həcmi zədənin növündən, ölçüsündən, birləşmiş travmalardan və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılıdır. İlk növbədə həyati funksiyalar sabitləşdirilir: qanaxma dayandırılır, şok və qan itkisi aradan qaldırılır.
Sahədə ilk yardım. Zədə almış insana uzanmaq üçün rahat vəziyyət yaratmaq, onu isti saxlamaq, yeməyə və içməyə heç nə verməmək, özbaşına dərman verməmək (lazımi ağrıkəsici müalicəni təcili yardım və ya xəstəxana həkimi təyin edir) və təcili 103-ə zəng etmək lazımdır. Çanaq sınığından şübhə olduqda pasiyenti mümkün qədər az hərəkət etdirmək lazımdır.
- Ekstraperitoneal cırılmanın konservativ müalicəsi. Sidik kisəsinə kateter qoyulur və sidik daimi xaric edilir; divarlar gərilmədiyi üçün yara öz-özünə sağalır. Kateter adətən bir neçə həftə saxlanılır, çıxarılmazdan əvvəl nəzarət sistoqrafiyası ilə divarın bütövlüyü yoxlanılır. Bu müddətdə infeksiyanın qarşısını almaq üçün antibakterial preparatlar təyin edilir.
- Cərrahi müalicə. Əməliyyat zamanı sidik kisəsinin divarı tikilir, sidik xaric edilir, lazım olduqda drenajlar qoyulur. Cərrah birləşmiş zədələri istisna etmək üçün qarın boşluğunun digər orqanlarını da mütləq yoxlayır. İntraperitoneal cırılmada qarın boşluğu sidikdən təmizlənir (sanasiya).
Cərrahi müalicəyə göstərişlər:
- intraperitoneal cırılmalar – sidik qarın boşluğuna tökülür və peritonit riski yüksəkdir;
- nüfuzedici yaralanmalar;
- sidik kisəsi boynunun zədəsi, divarda sümük qəlpələrinin olması, rektum və ya uşaqlıq yolunun birgə zədəsi;
- çanaq sümüklərinin açıq üsulla bərpası (əməliyyatla fiksasiyası) və ya qarın boşluğunda başqa əməliyyat aparılan hallarda ekstraperitoneal cırılmalar;
- kateterlə sidiyin adekvat xaric edilə bilməməsi, konservativ müalicənin effektsizliyi.
Kiçik əzilmələr və qismən cırılmalar çox vaxt yalnız müşahidə və qısa müddətli kateterizasiya tələb edir. Xəstəxanadan çıxdıqdan sonra kateteri özbaşına çıxarmaq, həkimin icazəsi olmadan antibiotikləri dayandırmaq olmaz.
Reabilitasiya
Bərpa dövrünün müddəti zədənin ağırlığından və birləşmiş travmalardan, xüsusilə çanaq sınıqlarından asılıdır. Əsas məqsəd sidik kisəsinin normal funksiyasını bərpa etmək və ağırlaşmaların qarşısını almaqdır.
- kateter saxlandığı müddətdə ona düzgün qulluq: gigiyena, sidik torbasını kisə səviyyəsindən aşağıda saxlamaq, borunun bükülməsinə yol verməmək;
- kifayət qədər maye qəbulu (həkim başqa tövsiyə verməyibsə);
- infeksiyanın profilaktikası məqsədilə həkimin təyin etdiyi müalicə kursunu sona qədər davam etdirmək;
- bir neçə həftə ağırlıq qaldırmaqdan, intensiv fiziki yüklənmədən, cinsi həyatdan həkim icazə verənə qədər çəkinmək;
- kateter çıxarıldıqdan sonra sidik ifrazının izlənməsi, lazım olduqda çanaq dibi əzələlərini gücləndirən məşqlər;
- uroloqun planlı nəzarət müayinələrindən keçmək.
Temperaturun yüksəlməsi, sidikdə yenidən qanın görünməsi, kateterdən sidiyin axmaması və ya qarında ağrının artması həkimə dərhal müraciət üçün əsasdır.
Profilaktika
Sidik kisəsi travmasının profilaktikası ilk növbədə zədələrin qarşısının alınmasından ibarətdir:
- avtomobildə həmişə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etmək, uşaqları yaşına uyğun avtomobil oturacaqlarında daşımaq;
- uzun səfərə çıxmazdan əvvəl və yol boyu sidik kisəsini vaxtında boşaltmaq;
- alkoqoldan sui-istifadə etməmək, sərxoş halda sükan arxasına keçməmək;
- hündürlükdə işləyərkən təhlükəsizlik qaydalarına və qoruyucu vasitələrə riayət etmək;
- velosiped, motosiklet sürərkən və təmas idman növlərində qoruyucu ləvazimatlardan istifadə;
- planlı əməliyyatlardan əvvəl həkimin tövsiyələrinə əməl etmək; əməliyyat zamanı sidik kisəsinin kateterlə boşaldılması yatrogen zədə riskini azaldır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Zədədən sonra sidikdə qan və ya sidik ifrazının pozulması olduqda təcili yardım çağırılmalıdır; müalicəni uroloq, birləşmiş zədələr olduqda isə travmatoloq və cərrahla birlikdə aparır.
Yadda saxla!
- Qarna və ya çanaq nahiyəsinə zərbədən sonra sidikdə qan görünməsi təcili müayinə tələb edir – 103-ə zəng edin.
- Dolu sidik kisəsi daha asan cırılır; alkoqol qəbulundan sonra zədələnmə riski xüsusilə yüksəkdir.
- Ekstraperitoneal cırılmalar çox vaxt kateterlə müalicə olunur, intraperitoneal cırılmalar isə demək olar ki, həmişə əməliyyat tələb edir.
- Sidik peritoniti travmadan bir neçə saat, bəzən bir neçə gün sonra inkişaf edə bilər, ona görə də vəziyyət yüngül görünsə belə həkim müayinəsi vacibdir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Balano-postit
- Böyrək çatışmazlığı
- Böyrək daşları
- Böyrək kistası
- Böyrək sancısı
- Böyrək şişləri
- Böyrək xərçəngi
- Böyrək zədələnməsi
- Böyrəklərdə qum (mikrokristalluriya)
- Böyrəklərin amiloidozu
- Böyrəklərin iltihabı (nefrit)
- Böyrəyin angiolioması
- Böyrəyin sallanması (nefroptoz)
Suallar və cavablar
Xeyr. Zədədən sonra sidikdə qan sidik yollarının, o cümlədən sidik kisəsinin cırılmasının əlaməti ola bilər. Sidik peritoniti ilk saatlarda az əlamətlə başlaya bilər, ona görə də dərhal 103-ə zəng etmək və ya ən yaxın təcili yardım şöbəsinə müraciət etmək lazımdır.
Həmişə yox. Qarın boşluğundan xaricdə yerləşən kiçik cırılmalar çox vaxt sidik kisəsinə kateter qoyulmaqla müalicə olunur. Qarın boşluğuna açılan cırılmalar, nüfuzedici yaralar və sidik kisəsi boynunun zədəsi isə adətən cərrahi müdaxilə tələb edir.
Bu, zədənin növündən və ölçüsündən asılıdır; adətən bir neçə həftə. Kateter çıxarılmazdan əvvəl həkim kontrastlı müayinə ilə divarın tam sağaldığını yoxlayır. Kateteri özbaşına çıxarmaq olmaz.
Əksər pasiyentlərdə sidik kisəsinin funksiyası tam bərpa olunur. Sidik kisəsi boynunun, çanaq sinirlərinin zədəsi və ya ağırlaşmalar olduqda sidik ifrazının pozulması müşahidə oluna bilər. Belə hallarda uroloq əlavə müayinə və müalicə təyin edir, çanaq dibi əzələlərinin məşqləri də kömək edir.
Alkoqol sidik ifrazını artırır, sərxoş insan isə sidik kisəsini vaxtında boşaltmır. Həddindən artıq gərilmiş kisənin divarı nazilir və zəif zərbədən də cırıla bilər. Bundan əlavə, sərxoşluq ağrını və simptomları gizlədir, bu da müraciəti gecikdirir.
Bu, zədənin ağırlığından və birləşmiş travmalardan asılıdır. Adətən bir neçə həftə ərzində ağır fiziki yüklənmədən çəkinmək tövsiyə olunur. Dəqiq müddəti nəzarət müayinələrinin nəticələrinə əsasən uroloq müəyyən edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Sidik ifrazı zamanı ağrılar
Sidik ifrazı zamanı ağrı barədə bilinməli ən vacib məqam odur ki, belə simptom orqanizmdəki pozğunluğun əlamətidir. Pozğunluqlar müxtəlif…
İstiqamət: Urologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
