Difteriya – ürək, damarlar, sinir toxuması və böyrəklərin toksik zədələnməsi, həmçinin fibroz ərpin əmələ gəlməsi ilə müşayiət olunan yerli iltihab üçün xarakterik olan kəskin infeksion mənşəli patologiyadır.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Difteriya – etiopatogenetik baxımdan bu nə xəstəlikdir? Patologiya insandan insana keçən tipik antroponoz infeksiyalara aiddir. Törədici bakteriyalar adətən udlağın selikli qişası vasitəsilə orqanizmə daxil olur. Giriş qapısı sahəsində korinebakteriyaların aktiv çoxalması müşahidə edilir. Yoluxmadan 2-4 gün sonra toxumalara zədələyici təsir göstərən və klinik simptomların yaranmasına səbəb olan bakterial toksinlərin sintezi başlayır. İlk olaraq damarların keçiriciliyi artır və qan axınından plazma hüceyrələrarası məkana süzülməyə başlayır. Plazmadan çıxan fibrinogen fibrinə çevrilir. Bu prosesi hüceyrənin ölümü zamanı ayrılan maddələr stimullaşdırır. Nəticədə selikli qişada fibrin qişaları əmələ gəlir.
Difteriya toksini damar və limfa damarlarının paretik genişlənməsinə səbəb olur ki, bu da selikli qişanın və dərialtı toxumanın ifadəli ödeminin inkişafına gətirib çıxarır. Eksotoksinin qan dövranına daxil olması ürək, damarlar, sinir toxuması, sidik sistemi zədələnməsinə səbəb ola bilər.
Xəstəlik müxtəlif ağırlıq dərəcələrində gediş göstərə bilər. Ən tipik təzahürlər qızdırma, boğaz ağrısı, fibrinoz ərpin olmasıdır. Qəti diaqnostika törədicinin və ya onun anticisimlərinin identifikasiyasına yönəlmiş laborator tədqiqatlar əsasında həyata keçirilir.
Müalicə toksini neytrallaşdıran serumun yeridilməsi və antibiotiklərin təyin edilməsindən ibarətdir. Bununla yanaşı, inkişaf etmiş pozğunluqların və potensial ağırlaşmaların korreksiyası aparılır.
Difteriya – ürək, damarlar, sinir toxuması və böyrəklərin toksik zədələnməsi, həmçinin fibroz ərpin əmələ gəlməsi ilə müşayiət olunan yerli iltihab üçün xarakterik olan kəskin infeksion mənşəli patologiyadır.
Səbəbləri
Difteriyanın səbəbləri – corynebacterium diphtheriae. Difteriya xəstə insandan sağlam insana keçir. Xəstəliyin yoluxma yolu – hava-damcı yoludur. Xəstələnmənin mövsümi pik dövrü qeyd olunur. Difteriya infeksiyasının ən çox halları payız və qış dövrlərinə təsadüf edir.
Difteriyanın törədicisi korinebakteriyalar cinsinə aid olan difteriya çöplərinin toksigen ştammlarıdır. Difteriya çöpü bir sıra toksinlər hasil edir, bunlardan patogenezdə ən əhəmiyyətliləri bunlardır:
- Ekzotoksin;
- Neyrotoksin;
- Hemolizin;
- Hialuronidaza;
- Neyraminidaza.
Xüsusilə təhlükəli olan ekzotoksindir ki, o, A- və B-fragmentindən ibarətdir. Sonuncu hüceyrə qişasının vəziyyətini pozur və A-fragmentinin hüceyrəyə keçməsinə kömək edir. Bu maddə zülal sintezinə müdaxilə edir və hüceyrənin məhvinə gətirib çıxarır.
Difteriya çöpləri ətraf mühit amillərinin təsirinə qarşı nəzərəçarpacaq davamlılığa malikdir. Belə ki, tozda onlar təxminən 5 həftə, suda və süddə – 3 həftəyədək qalır. 1 dəqiqə ərzində qaynatma patogenin ölümünə səbəb olur.
Təsnifat
Lokalizasiyaya görə difteriyanın aşağıdakı növləri fərqləndirilir – qırtlaq, udlaq, burun, göz. Yayılmış variantlarla yanaşı, nadir lokalizasiyalar da müşahidə olunur – dəri örtükləri, cinsiyyət orqanları. Həmçinin tipik zədələnmələrin nadir variantlarla birləşdiyi kombinə olunmuş formalar mümkündür.
Ağırlıq dərəcəsinə görə difteriya 3 növə bölünür:
- Yüngül, patoloji prosesin patogen bakteriyaların daxil olduğu yerdə lokallaşdığı zaman;
- Orta ağır, toksinlərin və bakteriyaların lokal müdafiə baryerlərini keçərək orqanizmə yayıldığı zaman;
- Ağır, alt siniflərə bölünən – subtoksik, 3 ağırlıq dərəcəli toksik və ən ağır gedişlə xarakterizə olunan hipertoksik.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin inkubasiya dövrü adətən 2 ilə 10 gün arasında davam edir.
İnfeksiyanın lokallaşdırılmış forması, ən yüngül variant olan, bədən temperaturunun artması və udma zamanı boğazda ağrı ilə bağlı şikayətlərin yaranması ilə başlayır. Badamcıqların və udlaq tağlarının xarici görnüşündən asılı olaraq lokallaşdırılmış forma pərdəli və adacıqlı formaya bölünür.
- Adacıqlı formada difteriyanın simptomlarına badamcıqların və damaq tağlarının ödemi, göyümtül çalarlı qızartı, badamcıqlarda fibrinoz ərplə örtülmüş sahələrin yaranması daxildir.
- Pərdəli formada əvvəlcə tipik boz-ağ ərplər olmur. Belə ki, ilk vaxtlar onlar çəhrayı, yarı şəffaf rəngdə olur. 1-2 gün sonra onlar fibrin pərdələrinə çevrilir.
Təzəcə əmələ gəlmiş pərdələr selikli qişanın səthindən asanlıqla götürülür. Lakin qısa müddət sonra onlar bərkiyir və çıxarıldıqdan sonra qanayan eroziyalaşmış səthlər qalır.
Yayılan difteriya forması, iltihabi proses dilçəyə, yumşaq damağa, ağızın selikli qişasına, qırtlağa, buruna yayıldığı halda diaqnoz qoyulur. Bu, xəstəliyin gedişini xeyli ağırlaşdırır.
Difteriyanın toksik forması üçün qəfil, kəskin başlanğıc xarakterikdir. Xəstəliyin ilk təzahürləri yüksək hərarət və intoksikasiya əlamətlərinin ifadəli olmasıdır (baş ağrısı, üşütmə, susuzluq, ümumi zəiflik, iştahanın azalması, dərinin solğunluğu). Yetkin və ya uşaqda təkrarlanan qusma, qarın ağrıları, əhvalın kəskin dəyişməsi (adinamiya tezliklə oyanıqlıqla əvəz olunur və əksinə) yarana bilər. Udma zamanı və boyun nahiyəsində ağrı narahat edir, regional limfa düyünlərinin ağrılı olması müəyyən edilir (onlar sıx və böyümüş olur). Toksik formanın mühüm əlaməti zədənin ödemidir. Əvvəlcə badamcıqlar, sonra qövslər və damaq şişir. Ödemin aydın sərhədləri olmur və selikli qişanın göyümtül qızarması ilə birləşir. Fibrinoz örtük əvvəlcə hörümçək toru görnüşündə olur, lakin tezliklə sıxlaşır və opalessent olur.
Toksik formada örtük həmişə badamcıqların hüdudlarından kənara çıxır. Bu, ağızdan xoşagəlməz, şirin-turş qoxunun yaranmasına səbəb olur. Xəstəliyin pik dövründə boynun dərialtı ödemi mövcud olur. Onun yayılma dərəcəsindən asılı olaraq toksik formanın ağırlıq dərəcəsi müəyyən edilir. Belə ki, birinci dərəcədə ödem boynun ortasına qədər çatır, ikinci dərəcədə – körpücük sümüklərindən aşağı enmir, üçüncü dərəcədə isə – körpücük sümüklərindən aşağı yayılır.
Hipertoksik forma ildırımşəkilli və ya hemorragik variant şəklində gedə bilər.
- Hemorragik forma üçün kəskin başlanğıc xarakterikdir, bu zaman 3-5-ci sutkalardan etibarən dəri və selikli qişalarda hemorragiyalar (petexial səpgilər) əmələ gəlir. Onlar tünd (qara) rəngli nöqtəvi petexiyalar görnüşündə olur. İnyeksiya yerlərində qan pis laxtalanır, diş əti qanaxmaları yaranır. Bu formanın təhlükəsi disseminə olunmuş damardaxili laxtalanmanın inkişaf ehtimalındadır; bu zaman bəzi damarlarda trombların əmələ gəlməsi baş verir, digərlərində isə onların lizisi prosesləri işə düşür. DDL-sindromunun riskləri trombohemorragik ağırlaşmalardan ibarətdir.
- İldırımşəkilli formada hadisələr çox sürətlə inkişaf edir. İfadəli intoksikasiya fonunda damar çatışmazlığı və miokardit formalaşır ki, bunlar insan həyatı üçün bilavasitə təhlükə yaradır. Bu formada dəri örtükləri həmişə çox solğun olur, xəstə apatetikdir.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Ağ-boz pərdəvari örtük götürüldükdən sonra mühüm differensial-diaqnostik əlamətlərin qiymətləndirilməsi mümkündür. Fibrinoz difteritik pərdə suda həll olmur, batmır, formasını itirmir və şüşələr arasında ovulmur. Difteriya diaqnozu klinik və laborator məlumatlara əsaslanır.
- Burun və orofaringeal ifrazatın bakterioloji əkilməsi. Yetişmiş koloniyaların xarakterinə görə mikrobioloq törədicinin növ mənsubiyyətini müəyyən edir.
- Difteriyanın seroloji diaqnostika metodları. Qanda spesifik anticisimlərin (immunoqlobulinlərin) səviyyəsini müəyyən etməyə imkan verir.
- Qan serumunda difteriya toksininin aşkarlanması. Erkən diaqnostika metoduna aiddir.
Müalicə
Difteriyanın müalicəsi difteriya toksininin neytrallaşdırılmasına yönəldilmişdir; məhz bu toksin korinebakteriyaların patogen xüsusiyyətlərini müəyyən edir. Bunun üçün antitoksik difteriyaya qarşı serum yeridilir. Patogenetik istiqamətlə yanaşı, kompleks terapiya aşağıdakıları da əhatə edir:
- Dəyişilmiş hemodinamikanın korreksiyasını;
- Toxumalarda maddələr mübadiləsi proseslərinin yaxşılaşdırılmasını;
- Tənəffüs pozğunluqlarının aradan qaldırılmasını;
- Bədən temperaturunun yüksəlməsinin azaldılmasını;
- Immun sisteminin disfunksiyası ilə mübarizəni;
Difteriyaya qarşı serum allergen xüsusiyyətlər göstərə bilər, buna görə onun ilk yeridilməsindən əvvəl dəri sınaq testi aparılır (difteriya üzrə klinik tövsiyələrə əsasən). Müalicə dozası xəstəliyin ağırlıq dərəcəsindən asılıdır. Etiopatogenetik müalicənin müddəti də bakterial prosesin gedişinin ağırlığı ilə müəyyən olunur. Lokalizə olunmuş formada adətən bir dəfə yeridilmə kifayətdir, toksik formalarda isə təkrar yeridilmə göstərilir.
Müalicənin vacib istiqamətlərindən biri dezintoksikasiyadır. Xəstəliyin yüngül gedişində xəstəyə rahat temperaturda daha çox maye içmək tövsiyə olunur, toksik formalarda isə venadaxili kristalloid məhlullar yeridilir. Hipertoksik formalarda ekstrakorporal detoksikasiya metodları (plazmaferez, hemosorbsiya) göstərilə bilər.
Kompleks müalicə çərçivəsində həkim korinebakteriyaların həyat fəaliyyətini boğan antibakterial preparatlar da təyin edir. Antibakterial kurs 1-1,5 həftə davam edir. Beləliklə, difteriya əleyhinə anatoksin artıq əmələ gəlmiş ekzotoksinə təsir göstərir, antibiotiklər isə bakteriyaların məhvinə səbəb olaraq təhlükəli toksinin təkrar əmələ gəlməsinin qarşısını alır.
Profilaktika
Difteriyanın profilaktikasının əsas tədbiri vaksinasiyadır. Peyvəndin üç dəfə yeridilməsi xəstəliyin törədicisinə qarşı davamlı immunitet formalaşdırmağa imkan verir.
Difteriya xəstəsi ilə və ya səbəb əhəmiyyətli bakteriyaların daşıyıcıları ilə təmasda olmuş şəxslərə karantin tətbiq olunur. Karantin 1 həftədən tez götürülmür, bu zaman məcburi şərt bakterioloji müayinənin mənfi nəticəsinin alınmasıdır.
Yadda saxla!
Xəstəliyin ən qorxulu ağırlaşmalarından biri difteriya krupu (stenozlaşdırıcı laringotraxeit)dir. Bu vəziyyət qırtlaq və traxeyanın keçiriciliyinin kəskin pozulması ilə xarakterizə olunur ki, bu da havanın ağciyərlərə tam həcmdə daxil olmasına imkan vermir. Krup kəskin tənəffüs çatışmazlığının inkişafı üçün şərait yaradır, buna görə dərhal yardım göstərilməsi tələb olunur. Krup xüsusilə difteriya infeksiyası olan uşaqlarda tez-tez rast gəlinir. Bu vəziyyətin gedişində həkimlər 3 mərhələ ayırırlar. Birinci mərhələdə gur, hürməyə bənzər öskürək yaranır, səs batıqlaşır (səsin tam itməsi – afoniya inkişaf edə bilər). İkinci mərhələdə tənəffüs çox səs-küylü olur, qabırğaarası aralıqların və döş qəfəsinin digər yumşaq sahələrinin çəkilməsi meydana çıxır. Əgər bu mərhələdə tibbi yardım göstərilməzsə və patoloji proses irəliləməyə davam edərsə, tənəffüs mərkəzinin tükənməsi baş verir. Bunun nəticəsində tənəffüs səthi və getdikcə daha az effektiv olur. Təəssüf ki, tənəffüs və damar pozğunluqları letal nəticəyə gətirib çıxara bilər.
Faydalı Məqalələr
Qırtlaq difteriyası
Qırtlaq difteriyası (əsl krup) — difteriya zamanı qırtlağın zədələnməsidir. Törədicisi Lefler çöpüdür.
İstiqamət: İnfeksion xəstəliklər
Suallar və cavablar
Difteriya infeksiyasının diaqnostikası və müalicəsi ilə infeksionist həkim məşğul olur.
Həqiqi krupdan əlavə, bu infeksiya ürəyin zədələnməsi (miokardit), sinir strukturlarının və böyrəklərin iltihabı kimi nəticələrə səbəb ola bilər.
Bu vəziyyət birincili ola bilər, o zaman fibrinoz lövhələr ilkin olaraq burun keçidlərinin selikli qişasında yaranır, və ikincili ola bilər, o zaman isə udlaq və qırtlaqdan olan iltihab burun boşluğuna yayılır.
Əgər qadın bu infeksiyaya qarşı vaksinasiyadan keçməyibsə, patogen korinebakteriyalarla təmas zamanı xəstəlik inkişaf edə bilər.
Difteriya virus deyil, bakteriyalar tərəfindən törədilir, buna görə də onun müalicəsində antibiotiklər istifadə olunur.
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
