Malyariya Plasmodium parazitlərinin törətdiyi və Anopheles ağcaqanadlarının sancması ilə ötürülən xəstəlikdir. Tutmavari qızdırma, üşütmə və tərləmə ilə gedir. Tropik malyariya bir neçə gün ərzində həyat üçün təhlükəli vəziyyətə keçə bilər, ona görə təcili müayinə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bataqlıq qızdırması
- ağcaqanad qızdırması
Xəstəlik haqqında
Malyariya dünyada ən geniş yayılmış parazitar xəstəliklərdən biridir və əsasən Afrikanın, Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyanın, Latın Amerikasının və Okeaniyanın tropik regionlarında rast gəlinir. Hər il dünyada milyonlarla insan xəstələnir, ölüm hallarının əksəriyyəti Afrikada kiçik yaşlı uşaqlar arasında qeydə alınır.
Azərbaycan Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən malyariyadan azad ölkə kimi sertifikatlaşdırılıb, buna görə yerli hallar müşahidə olunmur və xəstəlik əsasən endemik ölkələrə səfərdən – iş, turizm, ziyarət və ya qohumlara baş çəkmək məqsədilə – qayıdanlarda aşkar edilir. Belə hallarda həkimlər malyariyanı ilk ağıla gələn diaqnoz kimi düşünməyə bilər, ona görə pasiyentin özünün səfər barədə məlumat verməsi həyati əhəmiyyət daşıyır.
Parazit ağcaqanad sancması ilə qana düşür, əvvəlcə qaraciyərdə çoxalır, sonra eritrositlərə daxil olur və onları dağıdır. Eritrositlərin kütləvi dağılması qızdırma tutmalarına və anemiyaya, yoluxmuş eritrositlərin kiçik damarların divarına yapışması isə damarların tıxanmasına və orqanların zədələnməsinə səbəb olur. Vaxtında başlanan müalicə ilə malyariya tam sağalır.
Səbəbləri
İnsanda xəstəliyi beş növ Plasmodium törədir: P. falciparum (ən təhlükəli – tropik malyariya), P. vivax, P. ovale, P. malariae və P. knowlesi.
Yoluxma yolları:
- yoluxmuş dişi Anopheles ağcaqanadının sancması – əsas yol; ağcaqanadlar əsasən axşam və gecə saatlarında sancır;
- qan köçürülməsi, orqan transplantasiyası, steril olmayan şprislər – nadir yollar;
- hamiləlikdə anadan dölə – anadangəlmə malyariya.
Risk amilləri və risk qrupları:
- endemik ölkələrə səfər, xüsusən kimyəvi profilaktika qəbul etməyən və ya onu yarımçıq dayandıranlar;
- kənd yerlərində, açıq havada gecələmə, ağcaqanad torundan istifadə etməmə;
- yağışlı mövsüm – ağcaqanadların sayı artır;
- hamilələr – ağır gediş və döl üçün ağırlaşmalar riski yüksəkdir;
- kiçik yaşlı uşaqlar və ahıl yaşlı insanlar;
- immuniteti zəif insanlar – HİV-infeksiyası, dalağı çıxarılmış pasiyentlər;
- əvvəllər endemik bölgədə yaşamış, lakin uzun müddət oradan kənarda olanlar – qazanılmış qismən immunitet zamanla itir, ona görə «vətənə qonaq» gedənlər də risk altındadır.
Təsnifat
- Tropik malyariya (P. falciparum) – ən ağır forma, beyin malyariyası və çoxsaylı orqan çatışmazlığı riski;
- Üçgünlük malyariya (P. vivax, P. ovale) – qaraciyərdə «yatan» formalar səbəbindən aylar sonra residiv verə bilər;
- Dördgünlük malyariya (P. malariae) – uzunmüddətli gedişli, bəzən böyrək zədələnməsi ilə;
- P. knowlesi malyariyası – Cənub-Şərqi Asiyada rast gəlinir, sürətlə ağırlaşa bilər;
- Ağırlaşmamış və ağır malyariya – müalicə taktikası bu bölgüyə əsaslanır.
Klinik mənzərə
İnkubasiya dövrü adətən bir həftədən bir neçə həftəyə qədər, bəzən bir neçə ay, bəzi növlərdə bir ildən çox ola bilər. Tropik malyariya adətən qayıtdıqdan sonrakı ilk həftələrdə başlayır. Tipik tutma üç mərhələdən ibarətdir:
- güclü üşütmə, titrəmə;
- yüksək hərarət, baş ağrısı, əzələ və bel ağrıları;
- bol tərləmə və hərarətin enməsi, sonra halsızlıq.
Tutmalar müəyyən aralıqlarla təkrarlana bilər, lakin tropik malyariyada qızdırma çox vaxt qeyri-müntəzəm olur və adi qripə bənzəyir. Digər əlamətlər: ürəkbulanma, qusma, ishal, öskürək, sarılıq, dərinin solğunluğu, dalağın və qaraciyərin böyüməsi.
Kiçik uşaqlarda xəstəlik çox vaxt qeyri-tipik başlayır – süst olma, iştahsızlıq, qusma, ishal, qıcolmalar – və daha sürətlə ağırlaşır. Hamilələrdə ağır anemiya, hipoqlikemiya və ağır gediş riski yüksəkdir.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər:
- şüur qarışır, yuxululuq, qıcolmalar yaranır;
- nəfəs darlığı, sürətli tənəffüs;
- sidik qaralır və ya azalır;
- təkrarlanan qusma, maye qəbul edə bilməmə;
- qanaxmalar, sarılıq, ağır halsızlıq, ayaq üstə dura bilməmə.
Tropik ölkədən qayıtdıqdan sonra hər hansı qızdırma malyariya istisna edilənə qədər təcili vəziyyət sayılmalıdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, xüsusən hansı ölkəyə və hansı tarixlərdə səfər edildiyini, ağcaqanad sancmalarını, profilaktika qəbulunu və keçmişdə malyariya keçirilib-keçirilmədiyini dəqiqləşdirir. Müayinə zamanı hərarət, dəri rəngi, dalaq və qaraciyərin ölçüləri, şüur vəziyyəti qiymətləndirilir. Diaqnoz yalnız laborator yolla təsdiqlənir və analiz eyni gün aparılmalıdır.
- qalın damla və nazik yaxmada qanın mikroskopiyası – əsas üsul; parazitlərin növünü və sayını müəyyən edir; nəticə mənfidirsə, növbəti günlərdə təkrarlanır;
- sürətli antigen testləri – qısa müddətdə nəticə verir, mikroskopiyanı tamamlayır;
- PZR – mürəkkəb hallarda, parazitin növünü dəqiqləşdirmək üçün;
- ümumi qan analizi, bilirubin, qlükoza, kreatinin, laktat, qanın qaz tərkibi – xəstəliyin ağırlığının qiymətləndirilməsi;
- qlükoza-6-fosfatdehidrogenaza fermentinin yoxlanılması – residivlərin qarşısını alan müalicədən əvvəl;
- qarın boşluğunun USM-i – dalaq və qaraciyərin vəziyyəti.
Differensial diaqnostika tif, denge qızdırması, leptospiroz, sepsis, qrip və virus hepatitləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- beyin malyariyası – şüurun pozulması, qıcolmalar, koma;
- ağır anemiya;
- kəskin böyrək çatışmazlığı;
- kəskin respirator distress sindromu, ağciyər ödemi;
- hipoqlikemiya, laktat asidozu, şok;
- dalağın cırılması;
- uşaqlarda inkişaf və öyrənmə problemləri ağır beyin malyariyasından sonra;
- hamiləlikdə – düşük, ölü doğuş, vaxtından əvvəl doğuş, aşağı çəkili uşaq.
Müalicə
Malyariya şübhəsi və ya diaqnozu olan pasiyent stasionarda, infeksionistin nəzarəti altında müalicə olunur. Preparatlar parazitin növünə, yoluxmanın baş verdiyi regionda dərmanlara davamlılığa, xəstəliyin ağırlığına, pasiyentin yaşına və hamiləliyə görə ÜST tövsiyələrinə uyğun seçilir.
- Ağırlaşmamış tropik malyariya – artemizin əsaslı kombinə preparatlarla tablet şəklində müalicə;
- Ağır malyariya – artemizin qrupundan olan preparatın venadaxili yeridilməsi, vəziyyət yaxşılaşdıqdan sonra tabletlərlə müalicənin tamamlanması, intensiv terapiya şöbəsində nəzarət;
- P. vivax və P. ovale – qan formalarına təsir edən malyariyaəleyhinə preparatlar və residivlərin qarşısını almaq üçün qaraciyərdəki «yatan» formalara təsir edən preparat; bundan əvvəl qlükoza-6-fosfatdehidrogenaza fermenti mütləq yoxlanılır, çünki onun çatışmazlığında bu preparat təhlükəli hemoliz yarada bilər;
- kombinasiya müalicəsi – bəzi hallarda malyariyaəleyhinə preparatlara antibiotiklər əlavə olunur;
- simptomatik və dəstəkləyici müalicə – hərarətsalıcılar, maye və qlükoza balansının bərpası, qıcolmaların aradan qaldırılması, lazım olduqda qan köçürülməsi və dializ.
Müalicə zamanı qanda parazitlərin azalması təkrar analizlərlə izlənilir. Ağırlaşmamış malyariyada vaxtında başlanan müalicə ilə hərarət adətən bir neçə gün ərzində enir, halsızlıq isə daha uzun davam edə bilər; sağalma dövründə bol maye qəbulu, istirahət və tam qidalanma tövsiyə olunur. Kursu, hətta özünüzü yaxşı hiss etsəniz belə, sona qədər tamamlamaq vacibdir. Özbaşına müalicə, profilaktika üçün alınmış dərmanlarla «müalicə» və ya səfər zamanı əldə edilmiş naməlum keyfiyyətli preparatlardan istifadə təhlükəlidir. Uşaqlara hərarəti salmaq üçün aspirin vermək olmaz.
Profilaktika
- endemik ölkəyə səfərdən bir neçə həftə əvvəl infeksionistlə məsləhətləşmə və kimyəvi profilaktika – preparatı və qəbul sxemini həkim müəyyən edir; profilaktika səfərdən sonra da həkimin göstərdiyi müddətdə davam etdirilməlidir;
- ağcaqanad sancmalarından qorunma: dəriyə repellentlər, insektisidlə işlənmiş ağcaqanad toru, kondisionerli və ya pəncərələri torlu otaqlar, axşam saatlarında uzunqol, açıq rəngli örtülü geyim;
- hamilələrə və kiçik uşaqlarla ailələrə mümkün olduqda endemik bölgələrə səfəri təxirə salmaq;
- səfərdən qayıtdıqdan sonra bir il ərzində hərarət yüksələrsə, dərhal həkimə müraciət edib səfər barədə məlumat vermək;
- endemik ölkələrdə yaşayan uşaqlar üçün ÜST-nin tövsiyə etdiyi malyariya peyvəndləri istifadə olunur;
- malyariya keçirmiş insanlar müəyyən müddət qan donorluğundan çəkinməlidir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Səfərdən əvvəl və qayıtdıqdan sonra qızdırma yarandıqda infeksionistə müraciət edin. Ağır əlamətlər olduqda gözləmədən 103-ə zəng edin.
Yadda saxla!
Tropik malyariya bir neçə gün ərzində həyat üçün təhlükəli vəziyyətə keçə bilər – ona görə tropik ölkədən qayıtdıqdan sonra yaranan qızdırmaya «adi soyuqdəymə» kimi baxmaq olmaz.
- Səfərdən əvvəl infeksionistə müraciət edin və profilaktikanı düzgün qəbul edin.
- Qayıtdıqdan sonra hərarət yüksələrsə, eyni gün müayinə olunun.
- Həkimə mütləq səfər barədə danışın – bu, diaqnozu sürətləndirir.
Suallar və cavablar
Adi təmasla – hava-damcı və ya məişət yolu ilə – xəstəlik ötürülmür. Yoluxma ağcaqanad vasitəsilə, nadir hallarda qan köçürülməsi və anadan dölə baş verir.
Profilaktika riski xeyli azaldır, lakin tam qoruma vermir, xüsusən sxem pozulduqda. Ona görə profilaktika qəbul edənlər də səfərdən sonra hərarət yüksəldikdə dərhal müayinə olunmalıdır.
P. vivax və P. ovale qaraciyərdə «yatan» formalar yaradır və müalicədən aylar, bəzən illər sonra residiv verə bilər. Bunun qarşısını almaq üçün xüsusi preparatla əlavə müalicə kursu aparılır.
Azərbaycan ÜST tərəfindən malyariyadan azad ölkə kimi tanınıb və yerli yoluxma halları qeydə alınmır. Diaqnoz qoyulan hallar demək olar ki, həmişə endemik ölkələrə səfərlə bağlıdır. Buna baxmayaraq, ağcaqanadlara qarşı tədbirlər və idxal olunmuş halların vaxtında aşkarlanması vacibdir.
Davamlı immunitet yaranmır. Endemik bölgələrdə təkrar yoluxmalardan sonra qismən qoruma əmələ gəlir, lakin o, uzun müddət bu bölgədən kənarda yaşadıqda zəifləyir. Ona görə malyariya keçirmiş insan da hər səfərdə qorunma tədbirlərinə əməl etməlidir.
Hamiləlikdə malyariya həm ana, həm də döl üçün xüsusilə təhlükəlidir, ona görə mümkün olduqda belə səfəri təxirə salmaq tövsiyə olunur. Səfər qaçılmazdırsa, əvvəlcədən infeksionist və ginekoloqla məsləhətləşmək, hamiləlikdə təhlükəsiz profilaktika seçmək və sancmalardan qorunmaya ciddi riayət etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
