Yumurtalıq şişləri — klinik gedişi, diaqnostikası və müalicəsi səbəbə, anatomik dəyişikliklərə və ağırlıq dərəcəsinə görə fərdi qiymətləndirilən tibbi vəziyyətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ovarial törəmələr
Xəstəlik haqqında
Yumurtalıq şişləri hüceyrələrin bölünmə və differensasiya pozğunluqları nəticəsində yaranan xoşxassəli, sərhəd və ya bədxassəli ovarial törəmələrdir. Şişlər istənilən yaşda yarana bilər, lakin daha çox 40 yaşdan yuxarı qadınlarda aşkarlanır.
Yumurtalıq yeni törəmələrinin inkişafında hormonal amillərin — hiperestrogeniyanın, çoxsaylı ovulyasiya tsikllərinin — və irsi meylliyin rolu olduğu hesab olunur. Belə şəraitdə əvvəlcə diffuz, sonra isə fokal hüceyrə hiperplaziyası və onların həddindən artıq proliferasiyası (bölünməsi) inkişaf edir. Bəzi xoşxassəli törəmələr malignizasiyaya meyllidir (yumurtalıq xərçənginə çevrilə bilir).
Ovarial şişlər ginekologiyada ciddi problem hesab olunur. Onların doğuş yaşındakı qadınlarda yaranması reproduktiv potensialı azaldır. Xoşxassəli və bədxassəli törəmələrin fərqləndirilməsi xüsusilə vacibdir, çünki yumurtalıq xərçəngi qadın ölümünün tez-tez rast gəlinən səbəblərindən biridir.
Yumurtalıq şişləri yaranma mənşəyindən asılı olmayaraq uzun müddət diaqnoz qoyulmamış qala bilər ki, bu da klinik mənzərənin silinmiş olması ilə izah olunur. Qadınlar tez-tez törəmənin qonşu orqanlara təzyiqi və ya metastazların yayılması ilə şərtlənən aydın ifadə olunmuş simptomlarla həkimə müraciət edirlər. Şişlərin erkən diaqnostikasına və vaxtında müalicəsinə yönəlmiş əsas tədbir qadınların ginekoloq tərəfindən müntəzəm profilaktik müayinələridir.
Səbəbləri
Yumurtalıq xərçənginin, eləcə də digər lokalizasiyalı bədxassəli yeni törəmələrin əksəriyyətinin yaranma səbəbi məlum olmayaraq qalır. Eyni zamanda hiperestrogeniya ilə müşayiət olunan vəziyyətlər ovarial törəmələrin inkişafının provokatoru kimi tanınır, çünki bu cür şərait hüceyrələrin həddindən artıq aktiv bölünməsi üçün əlverişlidir. Son zamanlar yumurtalıq xərçənginin inkişafında irsi amillərə böyük əhəmiyyət verilir.
Aşağıdakı risk amillərinə malik qadınlarda şişlərin formalaşmasına meyllik mövcuddur:
- aybaşının erkən başlaması;
- gec menopauza;
- BRCA1/BRCA2 genlərinin mutasiyaları, Linç sindromu;
- qısa laktasiya dövrü;
- ağırlaşmış ailə anamnezi;
- reallaşmamış reproduktiv funksiya;
- endokrin patologiyalar;
- cinsiyyət orqanlarının xroniki iltihabi xəstəlikləri;
- endometrioz.
Bədxassəli şişlər üçün həmçinin aşağıdakı amillər qeyd olunur:
- ailədə yumurtalıq, döş və ya yoğun bağırsaq xərçəngi halları;
- anamnezdə hamiləliyin olmaması;
- ovulyasiyanın uzunmüddətli stimulyasiyası (əlaqə tam sübut olunmayıb);
- anamnezdə yumurtalıqların endometrioid zədələnməsi;
- xroniki salpingooforit;
- II tip şəkərli diabet;
- piylənmə.
Pis ekoloji vəziyyət, siqaret çəkmə, alkoqol qəbulu və tez-tez stress kimi əlverişsiz amillərin təsiri yeni törəmənin inkişafına töhfə verə bilər.
Təsnifat
Xoşxassəli təbiətli ovarial şişlər aşağıdakı növlərə bölünür:
- epitelial (adenoma, sistadenoma);
- cinsi ip stromasının şişləri (tekoma, fibroma);
- germinogen (dermoid kistalar, yumurtalıq strumaları);
- şişəbənzər proseslər (kistalar).
Yumurtalıq xərçəngi əsas ocağın yaranma yerindən asılı olaraq 3 növə bölünür:
- ilkin – şiş birbaşa yumurtalıqda yaranır;
- ikincili – bədxassəli proses kistomalardan inkişaf edir;
- metastatik – bədxassəli hüceyrələr başqa lokalizasiyalı şişdən daşınır.
Bədxassəli şişlər inkişaf mərhələlərinə görə təsnif edilir:
- birinci – şiş yalnız yumurtalıqlarda cəmləşib;
- ikinci – proses kiçik çanağın digər orqanlarına yayılır;
- üçüncü – şiş kiçik çanaqdan kənarda qarın boşluğunun qişasına (peritona) yayılır və/və ya retroperitoneal limfa düyünlərinə metastaz verir;
- dördüncü – metastazlar digər daxili orqanlarda aşkarlanır.
Mərhələlər
Yumurtalıq xərçənginin mərhələsi Beynəlxalq Ginekologiya və Mamalıq Federasiyasının təsnifatı (FIGO) ilə müəyyən edilir. Şiş əsasən qarın pərdəsi boyunca yayıldığından mərhələ çox vaxt əməliyyat zamanı dəqiqləşdirilir.
- I mərhələ — şiş bir və ya hər iki yumurtalıqla (və ya uşaqlıq borusu ilə) məhdudlaşır. Yumurtalığın kapsulu zədələnibsə və ya qarın boşluğundakı mayedə şiş hüceyrələri tapılıbsa, IC mərhələsi qoyulur.
- II mərhələ — şiş kiçik çanaq daxilində yayılıb: uşaqlığa, borulara və ya çanağın digər toxumalarına keçib.
- III mərhələ — şiş kiçik çanaqdan kənarda qarın pərdəsinə və ya retroperitoneal limfa düyünlərinə yayılıb. Ocaqların ölçüsünə görə IIIA, IIIB və IIIC mərhələləri ayırd edilir.
- IV mərhələ — uzaq metastazlar var: plevra boşluğunda şiş hüceyrələri olan maye, qaraciyərin və ya dalağın daxilində, yaxud qarın boşluğundan kənar orqanlarda ocaqlar.
Xoşxassəli törəmələr mərhələlərə bölünmür. Erkən mərhələdə əsas müalicə əməliyyatdır, sonrakı mərhələlərdə əməliyyat kimyaterapiya ilə birləşdirilir, bəzən kimyaterapiya əməliyyatdan əvvəl aparılır. Mərhələni həkim müayinə nəticələrinə əsasən müəyyən edir və o, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Yumurtalıqlardakı xırda törəmələr uzun müddət heç cür özünü büruzə verməyə bilər.
Xoşxassəli ovarial şişlərin əsas əlaməti aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik qarnın aşağı hissəsindəki ağrılar hesab olunur:
- xarakteri – dartıcı, sızıltılı;
- zaman intervalı – dövri;
- lokalizasiyası – daha çox birtərəfli;
- müşayiət edən əlamətlər – menstruasiya ilə bağlı deyil, qeyri-steroid analgetiklərlə aradan qaldırılır.
Törəmələrin əksəriyyəti sinir və damarların keçdiyi ayaqcıq vasitəsilə uşaqlıq əlavələri ilə birləşir. Ayaqcığın burulması zamanı işemiya, ardınca toxumaların nekrozu baş verir ki, bu da kəskin yandırıcı və ya kəsici ağrılarla (huşun itirilməsinə qədər), vaginadan ifrazatla, bədən temperaturunun yüksəlməsi ilə, arterial təzyiqin dəyişməsi ilə özünü göstərə bilər.
İri şişlər sidik kisəsinə və bağırsağın müəyyən hissələrinə təzyiq göstərə bilər. Bu halda dizurik pozğunluqlar, meteorizm, defekasiya pozğunluqları yaranır. Yeni törəmənin inkişafı yumurtalıqların funksiyasının pozulmasına, hormonal uğursuzluqlara, menstrual dövrün qeyri-sabitliyinə səbəb olur.
Yumurtalıq bədxassəli şişləri uzun müddət simptomsuz inkişaf edir. Klinik təzahürlər daha çox ayaqcığın burulması və ya kapsulun cırılması zamanı, həmçinin metastazların qarın pərdəsinə və daxili orqanlara yayılması zamanı yaranır ki, bu da öz növbəsində zəifliyə, tez yorulmağa, iştahasızlığa və çəki itkisinə səbəb olur. Lakin ovarial xərçəngin bədən temperaturunun yüksəlməsi olmadan keçdiyi, subfebrilitetin isə yalnız gec mərhələlərdə yarandığı hallar da az deyil.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
İllik profilaktik müayinələr xəstəliyi inkişafın ən erkən mərhələlərində aşkar etməyə imkan verir. Törəmənin mövcudluğu ginekoloji müayinə zamanı müəyyən edilir. Həkim şişi əlləşdirə bilər (bimanual müayinə), onun vəziyyətini, ölçülərini, konsistensiyasını, hərəkətlilik dərəcəsini müəyyən edə bilər. Əlavə məlumat toplamaq üçün instrumental diaqnostika tələb olunur. Bu məqsədlə aşağıdakılar tətbiq edilir:
- USM. Şişin mövcudluğunu təsdiqləməklə yanaşı, onu iltihabi prosesdən fərqləndirməyə, quruluşunu müəyyən etməyə, mənşəyi barədə fərziyyələr irəli sürməyə imkan verən yüksək informativ diaqnostik prosedurdur.
- MRT. USM-in informativliyi az olduqda, həmçinin şişin yayılması şübhə edildikdə aparılır. Patoloji törəmənin ölçüləri, vəziyyəti, lokalizasiyası, ətraf strukturların cəlb olunma dərəcəsi barədə dəqiq məlumat verir. Bədxassəli şişlərdə qarın boşluğunda metastazları aşkar etməyə imkan verir.
Əgər ovarial yeni törəmə aşkarlanıbsa, ginekoloq onkomarkerlərin səviyyəsini müəyyən etmək üçün analizlər təyin edir. Diaqnostik məqsədlə endoskopik müayinə (qastroskopiya, kolonoskopiya) aparılır. Bu tədqiqatların aparılması zərurəti onunla şərtlənir ki, bir sıra hallarda yumurtalıq şişləri metastatik olur və onların mənbəyi mədə və ya yoğun bağırsaq şişidir. Bu cür prosedur zamanı histoloji və morfoloji analiz üçün biopta götürmək mümkündür.
Müalicə
Yumurtalıq şişlərinin müalicəsi törəmənin xoşxassəli və ya bədxassəli olmasından, ölçüsündən, qadının yaşından və gələcəkdə hamiləlik planlaşdırıb-planlaşdırmamasından asılıdır.
Əsas müalicə üsulu əməliyyat hesab olunur. Doğmamış xəstələrə (kiçik, lokalizasiya olunmuş şişlərdə) reproduktiv funksiyanın sonradan reallaşdırılması məqsədilə orqansaxlayıcı əməliyyat aparıla bilər. Doğuşdan sonra həkimlər xəstəliyin residivinin qarşısını almaq üçün radikal əməliyyat aparılmasını tövsiyə edirlər.
Yumurtalıq xərçəngində cərrahi müdaxilə bütün reproduktiv orqanların, həmçinin ətraf strukturların (böyük çəpərin, regionar limfa düyünlərinin) çıxarılmasını nəzərdə tutur.
Əməliyyatdan əvvəl və sonra xəstəyə kimyaterapevtik müalicə təyin edilir. Preparatlar şişin həssaslığı nəzərə alınmaqla seçilir. Bəzi xəstələrdə, xüsusən BRCA mutasiyası olduqda, kimyaterapiyadan sonra dəstəkləyici hədəf terapiya (məsələn, PARP inhibitorları) təyin olunur.
Müalicə üsulları
Ovarial şişlərin müalicə taktikası törəmənin təbiətindən, ölçülərindən və digər orqanların prosesə cəlb olunma dərəcəsindən asılıdır. Həqiqi şişlər (funksional kistalardan fərqli olaraq) adətən cərrahi yolla çıxarılır. Yumurtalıqların bəzi funksional kistaları konservativ yolla və ya USM nəzarəti ilə dinamik müşahidə vasitəsilə müalicə olunur. Konservativ müalicə səmərəsiz olduqda cərrahi üsullardan istifadə edilir. Bədxassəli şişlər kompleks şəkildə – cərrahiyyə, kimyaterapiya və hədəf terapiyanın tətbiqi ilə müalicə olunur, şüa terapiyası isə nadir hallarda istifadə edilir.
Konservativ müalicə
Konservativ terapiya yalnız kistanın bütövlüyü qorunduğu, cırılma riski aşağı olduğu və bədxassəlilik əlamətləri olmadığı hallarda tətbiq edilir. Funksional kistalar çox vaxt bir neçə menstrual tsikl ərzində öz-özünə sorulur, buna görə əsasən USM nəzarəti ilə dinamik müşahidə aparılır. Zərurət olduqda simptomatik müalicə təyin edilir:
- ağrıkəsici və iltihabəleyhinə vasitələr;
- spazmolitiklər.
Əgər 2-3 ay ərzində kista qalırsa və ya böyüyürsə, cərrahi müalicə planlaşdırılır.
Cərrahi müalicə
Cərrahi taktika xəstəliyin inkişaf xüsusiyyətlərindən, şişin histotipindən, xəstənin sağlamlıq vəziyyətindən və reproduktiv statusundan asılıdır. Reproduktiv funksiyasını hələ reallaşdırmamış gənc qadınlara sağlam yumurtalıq toxumasını saxlamaqla kistanın çıxarılması – kistektomiya (orqansaxlayıcı əməliyyat) aparıla bilər. Əməliyyatdan sonra materialı təcili olaraq histoloji analiz üçün göndərirlər ki, törəmənin bədxassəli təbiəti dəqiq şəkildə istisna edilsin.
Xoşxassəli şişlərin ikitərəfli yerləşməsi və malignləşmə riski yüksək olduqda törəməni zədələnmiş yumurtalıqla birlikdə çıxarmaq üstünlük təşkil edir. Bəzən boruların da eyni zamanda çıxarılmasına müraciət olunur. Xərçəng inkişafı riski yüksək olduqda 40 yaşdan yuxarı qadınlarda radikal əməliyyat – yumurtalıqların, boruların və uşaqlığın çıxarılması aparıla bilər.
Əməliyyat açıq üsulla (kistanın ölçüləri böyük olduqda və ətraf toxumaların yoxlanılması zəruri olduqda) və ya laparoskopik yolla aparıla bilər. Sonuncu variant daha üstündür, çünki toxumaların minimal zədələnməsi ilə müşayiət olunur. Belə əməliyyatlar qarşı qarın divarında bir neçə deşik vasitəsilə video nəzarəti altında yerinə yetirilir. Laparoskopik üsulun üstünlükləri kimi xəstənin sürətli sağalması, əməliyyatdan sonrakı dövrdə ağrı sindromunun azalması və ağırlaşma riskinin aşağı olması qeyd olunur.
Reabilitasiya
Yumurtalıq kistası ilə bağlı laparoskopik əməliyyatdan sonra qadın adətən 1–2 gün ərzində evə buraxılır. 2 həftə ərzində cinsi əlaqələri, hamama getməyi, açıq su hövzələrində çimməyi və fiziki yükləri istisna etmək lazımdır.
Profilaktika
Yumurtalıq şişlərinin əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün bütün qadınlar müntəzəm olaraq ginekoloqun müayinəsindən keçməlidir. Yüksək risk qrupundan olan (məsələn, ailəsində yumurtalıq və ya döş xərçəngi olan, BRCA mutasiyası daşıyan) pasiyentlər üçün müayinə planı və riski azaldan tədbirlər, o cümlədən profilaktik əməliyyat, genetik məsləhətdən sonra fərdi müəyyən edilir; tez-tez aparılan USM və onkomarker müayinələrinin ölüm riskini azaltdığı sübut olunmayıb. Əlverişsiz amillərin (siqaret çəkmə, zərərli istehsalatda çalışma, streslər) təsirini azaltmaq və ya aradan qaldırmaq arzuolunandır. Yumurtalıq xərçənginin profilaktikası xoşxassəli şişlərin vaxtında diaqnostikası və müalicəsindən ibarətdir.
Yadda saxla!
Yumurtalıqda şiş aşkar edildikdə histoloji müayinənin nəticələri alınana qədər onun təbiəti barədə tam əminliklə fikir söyləmək mümkün deyil. Xoşxassəli törəmələr xərçəngə çevrilə bilər, buna görə də həkimlər onların hər birinə potensial təhlükəli kimi yanaşmağı tövsiyə edirlər. Xoşxassəli təbiəti təsdiqlənsə belə, onkomarkerlərin (ROMA indeksi, CA-125, HE-4) təhlil edilməsi və müalicə prosesində müntəzəm USM nəzarətindən keçilməsi zəruridir. Yaxın qohumları süd vəzisi və ya yumurtalıq xərçəngindən əziyyət çəkmiş qadınlar xüsusilə diqqətli olmalıdırlar. Ailə anamnezi ağırlaşmış olduqda, ovarial xərçəngə meyilliyi göstərən BRCA-1 və BRCA-2 genlərindəki mutasiyalara görə müayinədən keçmək lazımdır. Bununla belə, hər bir klinik hal üçün müalicə taktikası fərdi qaydada hazırlanır, buna görə də vaxtında ginekoloqa müraciət etmək vacibdir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Adneksit
- Amenoreya
- Anembrioniya
- Anovulyasiya
- Antifosfolipid sindromu
- Aqalaktiya
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Bakterial vaginoz (vajinanın disbakteriozu)
- Bartolin vəzinin kistası
- Bartolinit
- Cinsi və psixoseksual inkişafın ləngiməsi
- Cinsi yolla ötürülən infeksiyalar (CYÖİ)
- Çoxdöllü hamiləlik
- Diffuz mastopatiya
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
