Kəllə-beyin travması başa zərbə, yıxılma və ya qəza nəticəsində kəllənin və beynin zədələnməsidir. Beyin silkələnməsindən ağır beyin əzilməsi və qansızmalara qədər müxtəlif dərəcələrdə olur, ağır formaları təcili neyrocərrahi yardım tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- KBT
- baş travması
- beyin silkələnməsi
- beyin əzilməsi
Xəstəlik haqqında
Kəllə-beyin travması kəllə sümüklərinin, beyin qişalarının, damarların və beyin toxumasının mexaniki zədələnməsidir. Travma zamanı beyin kəllə daxilində sarsılır, kəllə sümüklərinə dəyir, sinir lifləri dartılır, damarlar zədələnə bilər. Yüngül travmada (beyin silkələnməsi) beyin funksiyası müvəqqəti pozulur, görüntüləmədə dəyişiklik olmur. Orta və ağır travmada beyin toxumasının əzilməsi, kəllədaxili qansızmalar və ödem yaranır.
Kəllə-beyin travması gənclərdə və orta yaşlı insanlarda əlilliyin və ölümün mühüm səbəblərindəndir. Uşaqlar və yaşlılar yıxılmalar səbəbindən xüsusilə həssasdır. Travmaların böyük əksəriyyəti yüngül olur və tam sağalma ilə başa çatır.
Bəzi təhlükəli qansızmalar travmadan saatlar, yaşlılarda isə hətta həftələr sonra əlamət verir. Ona görə baş travması olan insan ilk saatlarda və günlərdə diqqətlə izlənilməli, vəziyyəti pisləşərsə, təcili yardıma müraciət edilməlidir.
Səbəbləri
Baş travması başa birbaşa zərbə, başın kəskin sürətlənməsi və ya dayanması (məsələn, qəza zamanı), həmçinin nüfuzedici yaralanma nəticəsində yaranır. Əsas səbəblər:
- yol-nəqliyyat qəzaları – sürücülər, sərnişinlər, piyadalar, velosipedçilər və motosikletçilər;
- yıxılmalar – kiçik uşaqlarda (çarpayıdan, pəncərədən, nərdivandan) və yaşlılarda (tarazlığın pozulması, sürüşkən döşəmə) ən çox rast gəlinən səbəb;
- idman travmaları – futbol, boks, güləş, at sürmə, ekstremal idman növləri;
- zorakılıq – zərbələr; körpələrdə şiddətli silkələmə ağır beyin zədələnməsinə səbəb ola bilər;
- istehsalat və məişət travmaları – hündürlükdən yıxılma, başa ağır əşyanın düşməsi.
Ağırlaşma riski yüksək olan qruplar: antikoaqulyant və ya antiaqreqant qəbul edən insanlar, qanın laxtalanması pozulmuş xəstələr, yaşlılar, alkoqol və ya narkotik təsiri altında olan şəxslər, əvvəllər beyin cərrahiyyəsi keçirmiş pasiyentlər.
Təsnifat
Ağırlıq dərəcəsi huş səviyyəsinə görə Qlazqo koma şkalası ilə qiymətləndirilir:
- yüngül KBT (13–15 bal) – beyin silkələnməsi: qısa huş itkisi və ya çaşqınlıq, baş ağrısı, ürəkbulanma;
- orta KBT (9–12 bal) – daha uzun huş itkisi, nevroloji əlamətlər, beynin əzilmə ocaqları;
- ağır KBT (8 bal və az) – koma, beyin ödemi, böyük qansızmalar.
Zədənin növünə görə: epidural və subdural hematomalar, beyin əzilməsi, travmatik subaraxnoidal qansızma, diffuz aksonal zədələnmə, kəllə qapağı və kəllə əsasının sınığı. Həmçinin qapalı (kəllə boşluğu xarici mühitlə əlaqəli deyil) və açıq travma ayırd edilir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər travmanın ağırlığından asılıdır və dərhal və ya bir müddət sonra yarana bilər:
- huşun itməsi və ya dumanlanması, «gözlərin qaralması»;
- baş ağrısı, ürəkbulanma, qusma;
- başgicəllənmə, tarazlıq pozuntusu, gözlərdə ikiləşmə;
- travmadan əvvəlki və sonrakı hadisələri xatırlamamaq;
- yuxululuq, əsəbilik, diqqətin və yaddaşın pozulması, işığa və səsə həssaslıq;
- bəbəklərin müxtəlif ölçüdə olması;
- qıcolmalar;
- burundan və ya qulaqdan şəffaf maye və ya qan axması, göz ətrafında «eynək» şəklində qançırlar;
- ətraflarda zəiflik, nitq pozuntusu.
Uşaqlarda əlamətlər qeyri-spesifik ola bilər: davamlı ağlama, sakitləşməmək, qidalanmadan imtina, təkrar qusma, qeyri-adi yuxululuq, körpələrdə əmgəyin qabarması. Yaşlılarda qansızma əlamətləri gec – günlər və həftələr sonra çaşqınlıq, davranış dəyişikliyi və ya bir tərəfdə zəiflik şəklində yarana bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır (103), əgər huş itkisi olubsa, baş ağrısı güclənirsə, qusma təkrarlanırsa, insanı oyatmaq çətindirsə, qıcolma, bəbəklərin fərqi, nitq və ya ətraflarda zəiflik yaranıbsa, burundan və ya qulaqdan maye axırsa, davranış qeyri-adi dəyişibsə.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim travmanın mexanizmini, huş itkisinin olub-olmadığını, qəbul edilən dərmanları (xüsusən qanı durulaşdıranları) öyrənir və pasiyenti müayinə edir.
- huş səviyyəsinin Qlazqo koma şkalası ilə qiymətləndirilməsi – gözlərin açılmasına, nitqə və hərəkət reaksiyasına görə;
- nevroloji müayinə – bəbəklər, ətraflarda güc, reflekslər, koordinasiya;
- baş beynin KT-si – ilk saatlarda seçim üsulu; qansızmanı, sınıqları, ödemi sürətlə göstərir; təhlükəli əlamətlər, antikoaqulyant qəbulu, ahıl yaş, ağır mexanizmli travma olduqda aparılır;
- MRT – kiçik zədələnmələrin və diffuz aksonal zədələnmənin aşkarlanması üçün, adətən sonrakı mərhələdə;
- boyun onurğasının müayinəsi – birləşmiş travmada;
- qan analizləri – laxtalanma göstəriciləri, lazım olduqda qanda alkoqolun təyini.
Kəllə rentgeni beyin zədələnməsini göstərmir və KT-ni əvəz etmir. Uşaqlarda şüalanmanı azaltmaq üçün KT-nin göstərişləri həkim tərəfindən xüsusi diqqətlə müəyyən edilir. Differensial diaqnostika insult, epileptik tutma, alkoqol intoksikasiyası və hipoqlikemiya ilə aparılır – onlar həm travmanın səbəbi, həm də oxşar əlamətlərin mənbəyi ola bilər.
Ağırlaşmalar
- kəllədaxili hematomalar, beyin ödemi;
- yaşlılarda travmadan həftələr sonra xroniki subdural hematoma;
- travmadan sonrakı epilepsiya;
- hidrosefaliya;
- meningit – kəllə əsasının sınığında və açıq travmada;
- postkommosion sindrom: baş ağrısı, başgicəllənmə, yaddaş və diqqət pozuntuları, yuxusuzluq;
- depressiya, narahatlıq, şəxsiyyət dəyişiklikləri;
- ağır travmadan sonra hərəkət, nitq pozuntuları və əlillik.
Müalicə
İlk yardım. Huşsuz insanı, xüsusən boyun travması şübhəsi olduqda, lazımsız yerə tərpətməmək, tənəffüsə nəzarət etmək, qusma olduqda başı və bədəni birlikdə yana çevirmək və dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır. Yaraya təmiz sarğı qoyulur, burundan və ya qulaqdan axan mayeni tıxamaq olmaz.
Yüngül travma. Təhlükəli əlamətlər olmadıqda və həkim icazə verdikdə müalicə evdə aparıla bilər:
- ilk bir-iki gün nisbi fiziki və zehni istirahət, ekran qarşısında vaxtın azaldılması;
- sonra yüngül gündəlik fəaliyyətə tədricən qayıdış – uzun müddət tam yataq rejimi bərpanı ləngidir;
- baş ağrısında həkimin tövsiyə etdiyi sadə ağrıkəsici; qanaxma riskini artıra bilən dərmanları özbaşına qəbul etməmək, uşaqlara asetilsalisil turşusu (aspirin) vermək olmaz;
- ilk sutka ərzində yaxın adamın yanında olması və vəziyyəti izləməsi;
- alkoqoldan, sakitləşdirici dərmanlardan, sükan arxasına keçməkdən və təmaslı idmandan çəkinmək.
Orta və ağır travma xəstəxanada, çox vaxt neyroreanimasiya şöbəsində müalicə olunur:
- tənəffüsün, arterial təzyiqin, kəllədaxili təzyiqin nəzarəti, lazım olduqda süni tənəffüs;
- hematomaların cərrahi çıxarılması, basılmış kəllə sınıqlarının bərpası, beyin ödeminin müalicəsi;
- qıcolmaların profilaktikası və müalicəsi, infeksion ağırlaşmaların qarşısının alınması;
- erkən reabilitasiya.
Hər hansı baş travmasından sonra vəziyyət pisləşərsə, evdə gözləmək olmaz – dərhal həkimə müraciət edin.
Reabilitasiya
Ağır travmadan sonra bərpa aylarla davam edir: fizioterapiya, ergoterapiya, loqoped, neyropsixoloq, lazım olduqda psixiatrın köməyi. Beyin silkələnməsindən sonra məktəbə, işə, idmana və ağır zehni yükə tədricən, həkimlə razılaşdıraraq qayıtmaq lazımdır. Əlamətlər həftələrlə keçmirsə, yenidən nevroloqa müraciət etmək vacibdir.
Profilaktika
- avtomobildə təhlükəsizlik kəməri, uşaqlar üçün yaşa uyğun avtomobil oturacağı;
- velosiped, motosiklet, skeytbord, skuter sürərkən, at sürərkən dəbilqə;
- evdə yaşlıların yıxılmasının qarşısının alınması: yaxşı işıqlandırma, sürüşməyən örtüklər, vanna otağında tutacaqlar, görmə və tarazlıq problemlərinin müalicəsi;
- uşaqlar üçün pəncərələrdə qoruyucular, pilləkənlərdə maneələr, körpəni dəyişmə masasında tək qoymamaq;
- körpəni heç vaxt şiddətlə silkələməmək;
- idmanda qoruyucu vasitələr və qaydalara əməl, beyin silkələnməsindən sonra tam sağalmadan oyuna qayıtmamaq;
- alkoqollu vəziyyətdə sükan arxasına keçməmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kəskin dövrdə təcili yardım, travmatoloq və neyrocərrah; sonrakı müşahidə və uzunmüddətli əlamətlərdə nevroloq. Uşaqlarda pediatr və uşaq nevroloqu.
Yadda saxla!
Baş travmasından sonra «özümü yaxşı hiss edirəm» təhlükənin olmaması demək deyil.
- Huş itkisi, təkrar qusma, güclənən baş ağrısı, yuxululuq, qıcolma, bəbəklərin fərqi, burundan və ya qulaqdan maye axması olarsa – dərhal 103-ə zəng edin.
- Antikoaqulyant qəbul edirsinizsə və ya yaşlısınızsa, hətta yüngül travmadan sonra müayinədən keçin.
- Beyin silkələnməsindən sonra idmana yalnız əlamətlər tam keçdikdən sonra qayıdın – təkrar travma xüsusilə təhlükəlidir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Yüngül travmadan sonra təhlükəli əlamətlər yoxdursa və həkim müayinə edibsə, yatmaq olar. Lakin ilk gecə yaxın adam vəziyyəti izləməli və insanı oyatmaq çətin olarsa, çaşqınlıq və ya qusma yaranarsa, təcili yardım çağırmalıdır.
Huş itkisi, təkrar qusma, güclü baş ağrısı, nevroloji əlamətlər, ahıl yaş, antikoaqulyant qəbulu və ya ağır mexanizmli travma olduqda həkim KT təyin edir. Əlamətsiz yüngül zərbədə KT həmişə lazım olmur – qərarı həkim verir.
Uşağı sakitləşdirin və bir neçə saat diqqətlə izləyin. Huş itkisi, təkrar qusma, qeyri-adi yuxululuq, davamlı ağlama, yerişin və ya davranışın dəyişməsi, körpədə əmgəyin qabarması olarsa, dərhal 103-ə zəng edin. Belə əlamətlər olmasa da, kiçik yaşlı uşaqlarda və hündürlükdən yıxılmada pediatrla məsləhətləşmək məqsədəuyğundur.
Əksər insanlarda baş ağrısı, yorğunluq və diqqət pozuntusu bir neçə gün və ya bir-iki həftə ərzində keçir. Bəzən əlamətlər daha uzun sürür – bu, postkommosion sindrom adlanır və nevroloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Əlamətlər keçmək əvəzinə güclənirsə, dərhal həkimə müraciət edin.
Bəli, xüsusən yaşlılarda və qanı durulaşdıran dərman qəbul edənlərdə travmadan həftələr sonra xroniki subdural hematoma yarana bilər. O, baş ağrısı, çaşqınlıq, bir tərəfdə zəiflik ilə özünü göstərir. Belə əlamətlərdə təcili həkimə müraciət edib baş beynin KT-sindən keçmək lazımdır.
Əlamətlər tam keçdikdən sonra, mərhələli proqramla – yüngül yükdən başlayaraq. Təmaslı idmana qayıdış həkimlə razılaşdırılmalıdır, çünki tam sağalmamış beynə təkrar travma xüsusilə təhlükəlidir.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
