Damar demensiyası beyin damarlarının zədələnməsi – insultlar və xırda damarların xroniki xəstəliyi – nəticəsində təfəkkürün, diqqətin və yaddaşın pozulmasıdır. Risk amillərinə nəzarət yeni zədələnmələrin və xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını almağa kömək edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Vaskulyar demensiya
- damar mənşəli demensiya
- damar koqnitiv pozuntusu
- multiinfarkt demensiyası
Xəstəlik haqqında
Damar demensiyası beyin toxumasının qan təchizatı pozulduğu üçün zədələnməsi nəticəsində yaranan və gündəlik həyatı çətinləşdirən koqnitiv (idrak) pozuntudur. Beyin hüceyrələri oksigen və qida maddələri ilə fasiləsiz təmin olunmalıdır; bir və ya bir neçə insult, çoxsaylı xırda infarktlar, ağ maddənin diffuz zədələnməsi bu təchizatı pozur və düşüncə, diqqət, yaddaş kimi funksiyalar zəifləyir.
Damar demensiyası Alsheymer xəstəliyindən sonra ən çox rast gəlinən demensiya növüdür. Əsasən ahıl yaşda, uzun illər yüksək arterial təzyiq, şəkərli diabet, ateroskleroz və ürək ritmi pozuntuları olan insanlarda inkişaf edir. Əlamətlər insultdan sonra kəskin başlaya, illər ərzində pilləli – hər yeni damar epizodundan sonra bir pillə pisləşməklə – və ya tədricən arta bilər. Ahıl insanlarda çox vaxt damar dəyişiklikləri Alsheymer xəstəliyi ilə birlikdə olur – bu, qarışıq demensiya adlanır.
Xəstəliyin əhəmiyyəti ondadır ki, onun əsas səbəbləri – təzyiq, şəkər, xolesterin, siqaret – idarə oluna bilən amillərdir. Risk amillərinə vaxtında nəzarət yeni insultların qarşısını alır və koqnitiv funksiyaların daha uzun müddət qorunmasına kömək edir.
Səbəbləri
Damar demensiyasının əsasında beyin damarlarının daralması, tıxanması və ya partlaması, nəticədə beyin toxumasının bir hissəsinin məhv olması durur. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- İşemik və hemorragik insultlar – iri damarın tıxanması və ya qansızma beyində zədə ocağı yaradır; strateji vacib nahiyələrdə hətta tək insult demensiyaya səbəb ola bilər;
- Beynin xırda damarlarının xəstəliyi – əsasən uzunmüddətli və nəzarətsiz hipertoniya ilə əlaqəlidir; ağ maddədə yayğın dəyişikliklər və xırda («lakunar») infarktlar yaranır, çox vaxt heç bir kəskin epizod olmadan;
- Baş və boyun damarlarının aterosklerozu – yuxu arteriyalarında piləklər beynə gələn qan axınını azaldır və emboliya mənbəyi ola bilər;
- Qulaqcıqların fibrilyasiyası – ürəkdə əmələ gələn laxtalar beyin damarlarına düşərək emboliyaya səbəb olur;
- Metabolik və həyat tərzi amilləri – şəkərli diabet, yüksək xolesterin, siqaret, piylənmə, fiziki passivlik, alkoqolun sui-istifadəsi damarların zədələnməsini sürətləndirir;
- Yaş – risk ahıl yaşda xeyli artır;
- Nadir səbəblər – vaskulitlər, irsi damar xəstəlikləri, beyin amiloid angiopatiyası, ürək dayanmasından sonra beynin oksigen aclığı.
Təsnifat
- Multiinfarkt demensiyası – təkrarlanan insultlar nəticəsində yaranır, adətən pilləli gedişlidir;
- Strateji infarkt demensiyası – yaddaş və diqqət üçün vacib nahiyələrdə (məsələn, talamusda) tək insultdan sonra;
- Subkortikal damar demensiyası – xırda damarların xəstəliyi ilə əlaqəli, tədricən irəliləyən ən çox rast gəlinən forma;
- Qarışıq demensiya – damar dəyişiklikləri ilə Alsheymer xəstəliyinin birgə olması.
Klinik mənzərə
Damar demensiyasının əlamətləri zədələnmənin yerindən və həcmindən asılıdır. Alsheymer xəstəliyindən fərqli olaraq burada çox vaxt yaddaşdan əvvəl düşüncə sürəti və planlaşdırma qabiliyyəti pozulur.
- düşüncənin ləngiməsi – suallara cavab vermək, məlumatı qavramaq daha çox vaxt aparır, diqqəti cəmləmək çətinləşir;
- planlaşdırma və təşkilatlanmada çətinlik – yemək hazırlamaq, ödənişləri izləmək, dərmanları vaxtında qəbul etmək kimi mürəkkəb işlər pozulur, qərar qəbul etmək çətinləşir;
- yaddaşın pozulması – adətən mülayim olur, xatırlatma ilə yada salmaq mümkündür;
- yerişin dəyişməsi – xırda, sürtünən addımlar, tarazlıq pozuntusu, tez-tez yıxılmalar;
- sidik ifrazına qəfil, güclü çağırışlar, sonrakı mərhələlərdə sidiyi saxlaya bilməmə;
- emosional dəyişikliklər – apatiya, depressiya, səbəbsiz ağlama və ya gülmə, əsəbilik;
- keçirilmiş insultun nevroloji əlamətləri – əl-ayaqda zəiflik, nitq və udma pozuntusu.
Əlamətlər bəzən aylarla sabit qalır, yeni damar epizodundan sonra isə qəfil pisləşir. Depressiya fonunda ümidsizlik, ölüm haqqında fikirlər yaranarsa, bu barədə həkimə dərhal məlumat vermək, təhlükə olduqda 103-ə zəng etmək lazımdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər qəfil üz asimmetriyası, əl və ya ayaqda zəiflik, nitqin pozulması, bir gözdə görmə itkisi, şiddətli baş ağrısı, huşun qarışması yaranarsa – bunlar insult əlamətləridir, dərhal 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu adətən nevroloq qoyur. Həkim xəstədən və yaxınlarından əlamətlərin necə başladığını, keçirilmiş insultları, təzyiq, şəkər, ürək xəstəliklərini və qəbul edilən dərmanları soruşur.
- nevroloji müayinə və neyropsixoloji testlər – yaddaş, diqqət, nitq, düşüncə sürəti və planlaşdırma qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi, pozuntunun dərəcəsinin müəyyənləşdirilməsi;
- baş beynin MRT-si – insult ocaqlarını, ağ maddənin dəyişikliklərini, mikroqansızmaları göstərir; MRT mümkün olmadıqda KT aparılır;
- baş və boyun damarlarının dupleks skanlanması, MRT-angioqrafiya – damarların daralmasını və aterosklerotik piləkləri aşkar edir;
- EKQ, Holter monitorinqi, exokardioqrafiya – aritmiyanı və ürəkdə laxta mənbəyini axtarmaq üçün;
- arterial təzyiqin sutkalıq monitorinqi;
- qan analizləri – lipidlər, qlükoza, qlikləşmiş hemoqlobin, B12 vitamini, qalxanabənzər vəz hormonları; bu, yaddaşı zəiflədən müalicə oluna bilən səbəbləri istisna edir.
Differensial diaqnostika Alsheymer xəstəliyi, depressiya, normotenziv hidrosefaliya, B12 çatışmazlığı, hipotireoz və dərmanların yan təsiri ilə aparılır.
Xidmətlər
- Baş beynin MRT-si
- Baş beyin damarlarının MRT angioqrafiyası
- Braxiosefal arteriyaların dupleks skanlanması
- Arterial təzyiqin sutkalıq monitorinqi (ATSM)
- EKQ – Elektrokardioqrafiya
- Holter monitorinqi
- Ümumi xolesterin
- Qlikləşmiş hemoqlobin (Glycated Hemoglobin, HbA1C)
- B12 vitamininin müəyyən edilməsi (sianokobalamin)
- Neyro check-up 45+
Ağırlaşmalar
- təkrar insult və koqnitiv funksiyaların daha da pisləşməsi;
- müstəqilliyin itirilməsi, daimi qulluğa ehtiyac;
- yıxılmalar və sınıqlar, xüsusən bud sümüyünün boynunun sınığı;
- udma pozuntusu və aspirasion pnevmoniya;
- depressiya, narahatlıq, davranış pozuntuları, gecə oyanıqlığı;
- uzun müddət yataq rejimində yataq yaraları və sidik yolu infeksiyaları.
Müalicə
Damar demensiyasında artıq zədələnmiş beyin toxumasını bərpa etmək mümkün deyil, lakin müalicə yeni zədələnmələrin qarşısını alır, əlamətləri yüngülləşdirir və həyat keyfiyyətini qoruyur.
Damar risk amillərinə nəzarət – müalicənin əsasıdır:
- arterial təzyiqin həkimin müəyyən etdiyi hədəf səviyyədə saxlanması – antihipertenziv preparatlar müntəzəm qəbul edilir;
- statinlərlə xolesterinin azaldılması;
- şəkərli diabetin kompensasiyası;
- işemik insultdan sonra antiaqreqantlar, qulaqcıqların fibrilyasiyasında isə antikoaqulyantlar – laxta əmələ gəlməsinin qarşısını alır; hansı preparatın uyğun olduğunu yalnız həkim qanaxma riskini nəzərə alaraq seçir;
- siqaretdən imtina, alkoqolun məhdudlaşdırılması.
Koqnitiv əlamətlərin müalicəsi. Asetilxolinesteraza inhibitorları və NMDA-reseptor antaqonistləri bəzi pasiyentlərdə, xüsusən qarışıq demensiyada, mülayim fayda verə bilər. Depressiya, narahatlıq və yuxu pozuntuları əlavə olaraq müalicə olunur. Sakitləşdirici və yuxu dərmanları ahıl insanlarda çaşqınlığı və yıxılma riskini artırdığı üçün yalnız həkimin göstərişi ilə istifadə edilir.
Qeyri-dərman üsullar. Koqnitiv stimulyasiya (oxumaq, söhbət, oyunlar, sadə tapşırıqlar), müntəzəm fiziki aktivlik, tarazlıq məşqləri, sosial fəallıq gündəlik funksiyaları daha uzun qoruyur. Sabit gündəlik rejim, yazılı xatırlatmalar və günlərə bölünmüş dərman qutusundan istifadə xəstəyə müstəqil qalmağa kömək edir.
Nə etmək olmaz: təzyiq dərmanlarını və qanı duruldan dərmanları özbaşına dayandırmaq, sübut olunmamış «beyni qidalandıran» vasitələrə ümid bağlayaraq əsas müalicəni təxirə salmaq.
Reabilitasiya
İnsultdan sonra reabilitasiya – fizioterapiya, ergoterapiya, loqoped məşğələləri – itirilmiş funksiyaları mümkün qədər bərpa edir. Evin təhlükəsiz təşkili (xalçaların bərkidilməsi, tutacaqlar, gecə işığı), gündəlik rejim və ailə üzvlərinin öyrədilməsi müstəqilliyi daha uzun qoruyur. Qulluq edən yaxınların da dəstəyə və istirahətə ehtiyacı var.
Profilaktika
- arterial təzyiqi müntəzəm ölçmək, hipertoniyanı erkən aşkarlamaq və müalicəni fasiləsiz davam etdirmək;
- siqaretdən tam imtina etmək, alkoqolu məhdudlaşdırmaq;
- gündəlik fiziki aktivlik – sürətli yeriş, üzgüçülük, velosiped;
- tərəvəz, meyvə, balıq, tam taxıllı məhsullarla zəngin, duzu və heyvani yağları az olan qidalanma;
- normal bədən çəkisini saxlamaq;
- diabet və xolesterinə nəzarət, müntəzəm qan analizləri;
- ürək ritmi pozuntularının vaxtında aşkarlanması və müalicəsi;
- zehni və sosial fəallığı qorumaq, eşitmə və görmə problemlərini düzəltmək.
Yadda saxla!
Damar demensiyasında «damar sağlamlığı = beyin sağlamlığı» prinsipi işləyir: hər yeni insultun qarşısını almaq koqnitiv funksiyaları qoruyur.
- Qəfil zəiflik, üz asimmetriyası, nitq pozuntusu – insult əlamətləridir, dərhal 103-ə zəng edin.
- Təzyiq dərmanlarını və qanı duruldan dərmanları özbaşına dayandırmayın.
- Yaddaş və diqqət zəifləyərsə, bunu «yaşa görə normal» saymayın – nevroloqa müraciət edin.
- Fiziki və zehni fəallıq, sosial əlaqələr xəstəliyin gedişini yavaşlatmağa kömək edir.
Faydalı Məqalələr
Dayan! Dementsiya!
İnsan düşünən varlıqdır, bununla o, heyvanlardan fərqlənir. İstəsəniz, onun insani həyatı da bununla müəyyən olunur. XVII əsrdə Rene…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Suallar və cavablar
Alsheymer xəstəliyində beyin hüceyrələri neyrodegenerasiya ilə tədricən məhv olur və adətən ilk növbədə yaddaş pozulur. Damar demensiyasında səbəb damar zədələnməsidir, ilk növbədə düşüncə sürəti və planlaşdırma pozulur. Ahıl insanlarda çox vaxt hər iki proses birlikdə olur.
Risk amillərinə ciddi nəzarət yeni damar zədələnmələrini azaldır və xəstəliyin irəliləməsini ləngidə bilər. Əmələ gəlmiş zədələr isə geri dönmür. Ona görə müalicəyə nə qədər tez başlansa, bir o qədər çox funksiya qorunur.
Nootrop və «damar» preparatlarının damar demensiyasının gedişini dəyişdiyi sübut olunmayıb. Əsas müalicə təzyiq, lipidlər, şəkərin nəzarəti və insultun profilaktikasıdır. Hər hansı əlavə preparatı həkimlə məsləhətləşmədən qəbul etməyin.
Əksər hallarda xəstəlik irsi deyil, həyat tərzi və damar risk amilləri ilə bağlıdır. Ailədə erkən yaşda insult və hipertoniya halları olarsa, bu, damar xəstəliklərinə meylliliyi göstərə bilər. Nadir irsi damar xəstəlikləri isə genetik müayinə ilə aşkarlanır.
Sabit gündəlik rejim, sadə və aydın danışıq, yazılı xatırlatmalar xəstəyə özünü daha əmin hiss etməyə kömək edir. Dərmanların vaxtında qəbuluna nəzarət edin, evdə yıxılma təhlükəsini azaldın və onu fiziki, sosial fəallığa həvəsləndirin. Öz sağlamlığınızı və istirahətinizi də unutmayın.
Bu, pozuntunun dərəcəsindən asılıdır. Diqqətin, reaksiya sürətinin və məkan oriyentasiyasının zəifləməsi qəza riskini artırır. Sükan arxasına keçməzdən əvvəl bu məsələni mütləq həkimlə müzakirə etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
