Distimiya illərlə davam edən, depressiyadan daha yüngül, lakin daimi aşağı əhval, ruh düşkünlüyü və enerji azlığı ilə gedən xroniki depressiv pozuntudur. İnsan çox vaxt bunu xarakter kimi qəbul edir, halbuki vəziyyət müalicə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Xroniki depressiv pozuntu
- davamlı depressiv pozuntu
- distimik pozuntu
- Dysthymia
Xəstəlik haqqında
Distimiya xroniki gedişli depressiv pozuntudur. Bu zaman aşağı əhval böyüklərdə ən azı iki il, uşaq və yeniyetmələrdə isə ən azı bir il demək olar ki, hər gün davam edir. Uşaqlarda kədər əvəzinə daha çox əsəbilik, tez incimə və narazılıq ön plana çıxa bilər. Əlamətlər böyük depressiya qədər ağır olmaya bilər, lakin onların illərlə sürməsi həyat keyfiyyətini, iş qabiliyyətini və ailə münasibətlərini ciddi şəkildə pozur.
Pozuntu çox vaxt uşaqlıq, yeniyetməlik və ya gənc yaşda tədricən başlayır, ona görə də insan «mən həmişə belə olmuşam» deyə düşünür və kömək istəmir. Qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Distimiya fonunda böyük depressiya epizodları da yarana bilər – bu vəziyyət «ikiqat depressiya» adlanır. Distimiya xarakter zəifliyi və ya tənbəllik deyil: psixoterapiya və dərman müalicəsi əksər insanlarda əhvalı və gündəlik fəaliyyəti nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşdırır.
Səbəbləri
Distimiyanın tək bir səbəbi yoxdur. O, irsi meyl, beynin bioloji xüsusiyyətləri, həyat təcrübəsi və uzunmüddətli stressin birgə təsiri nəticəsində yaranır. Əsas risk amilləri bunlardır:
- irsi meyl – yaxın qohumlarda depressiya və ya digər əhval pozuntularının olması riski artırır;
- beynin bioloji xüsusiyyətləri – əhvalı, motivasiyanı və stressə reaksiyanı tənzimləyən neyromediator sistemlərinin işində kənaraçıxmalar;
- uşaqlıqda yaşanan çətinliklər – valideyn itkisi, emosional soyuqluq, zorakılıq, ailədə daimi münaqişələr;
- xroniki stress və sosial təcrid – uzunmüddətli maddi çətinliklər, işsizlik, tənhalıq, ağır şəraitdə yaşamaq;
- xroniki bədən xəstəlikləri – şəkərli diabet, ürək xəstəlikləri, xroniki ağrı sindromu, qalxanabənzər vəzin funksiyasının azalması əhvala mənfi təsir göstərə bilər;
- düşüncə tərzi və şəxsiyyət xüsusiyyətləri – pessimizm, aşağı özünəqiymətləndirmə, özünü daim tənqid etmə;
- digər psixi pozuntular – narahatlıq pozuntuları, alkoqol və digər maddələrdən asılılıq distimiya ilə tez-tez birlikdə rast gəlinir;
- bəzi dərmanlar – uzunmüddətli qəbul edilən bəzi preparatlar əhvala təsir edə bilər; bu barədə həkimlə danışmaq lazımdır, dərmanı özbaşına dayandırmaq olmaz.
Klinik mənzərə
Distimiyanın əsas əlaməti günün çox hissəsində, demək olar ki, hər gün davam edən aşağı əhvaldır. Buna aşağıdakı əlamətlərdən bir neçəsi qoşulur:
- kədər, boşluq, daxili ağırlıq hissi;
- enerji azlığı, tez yorulma, adi işlərin belə böyük səy tələb etməsi;
- iştahın azalması və ya, əksinə, artması;
- yuxusuzluq və ya həddindən artıq çox yatmaq;
- özünəinamın azalması, dəyərsizlik hissi;
- diqqəti cəmləməkdə və qərar verməkdə çətinlik;
- ümidsizlik, gələcəyə qaranlıq baxış;
- əvvəllər xoş olan işlərdən sevinc hissinin zəifləməsi;
- əsəbilik, tez incimə, insanlardan uzaqlaşma.
Bu əlamətlər illərlə «fon» kimi qalır, arada qısa yaxşılaşma dövrləri ola bilər, lakin onlar adətən iki aydan uzun sürmür. Uşaq və yeniyetmələrdə əsəbilik, dərs müvəffəqiyyətinin azalması, həmyaşıdlarla ünsiyyətin pozulması daha çox nəzərə çarpır. Ahıl yaşda olan insanlarda isə distimiya çox vaxt yorğunluq, yuxu pozuntusu və bədən şikayətləri kimi təzahür edir.
Təcili kömək almaq lazımdır, əgər özünəqəsd və ya özünə zərər vermə barədə fikirlər yaranıbsa, yaşamaq istəyi itibsə, vəziyyət qəfil kəskin pisləşibsə. Belə hallarda dərhal 103-ə zəng edin və ya yaxınlarınızdan sizi tək qoymamağı xahiş edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu psixiatr ətraflı klinik söhbət əsasında qoyur. Həkim əlamətlərin nə vaxt başladığını, nə qədər davam etdiyini, gündəlik həyata necə təsir etdiyini, ailədə psixi xəstəliklərin olub-olmadığını öyrənir. Əhvalın ağırlığını qiymətləndirmək və müalicənin effektini izləmək üçün standart sorğu vərəqələri və şkalalardan istifadə olunur.
Distimiyanı xatırladan bədən xəstəliklərini istisna etmək üçün terapevt müayinəsi və bəzi analizlər tövsiyə oluna bilər:
- ümumi qan analizi – qanazlığın aşkar edilməsi üçün;
- qalxanabənzər vəzin hormonları – funksiyanın azalması yorğunluq və aşağı əhvala səbəb ola bilər;
- qanda şəkər, B12 vitamini və D vitamini səviyyəsi – göstərişə görə;
- istifadə olunan dərmanların, alkoqol və digər maddələrin qəbulunun qiymətləndirilməsi.
Differensial diaqnostika böyük depressiya, bipolyar pozuntu, narahatlıq pozuntuları, maddə asılılığı və əhvala təsir edən somatik xəstəliklərlə aparılır.
Distimiyanı tanımaq çətin ola bilər, çünki insan əlamətlərə illərlə alışır və həkimə çox vaxt yuxusuzluq, yorğunluq, baş ağrısı kimi bədən şikayətləri ilə müraciət edir. Ona görə də terapevt və ya ailə həkimi uzunmüddətli aşağı əhval barədə sual verib, lazım olduqda pasiyenti psixiatra yönləndirir.
Ağırlaşmalar
- böyük depressiya epizodlarının qoşulması («ikiqat depressiya»);
- özünəqəsd düşüncələri və davranışı;
- narahatlıq pozuntularının yaranması;
- alkoqol, sakitləşdirici dərmanlar və digər maddələrdən sui-istifadə;
- işdə və təhsildə uğursuzluqlar, ailə münaqişələri, sosial təcrid;
- xroniki ağrının güclənməsi və bədən xəstəliklərinin gedişinin ağırlaşması.
Müalicə
Distimiyanın müalicəsi fərdi seçilir və adətən uzunmüddətli olur. Məqsəd yalnız əlamətləri azaltmaq deyil, həm də insanın iş, ailə və sosial həyatda tam fəaliyyətini bərpa etmək və təkrarlanmaların qarşısını almaqdır.
- Psixoterapiya – müalicənin əsas üsullarından biridir. Koqnitiv-davranış terapiyası mənfi düşüncə vərdişlərini tanımağa və dəyişməyə, interpersonal terapiya münasibətlərdəki çətinlikləri həll etməyə kömək edir. Xroniki depressiya üçün xüsusi işlənmiş psixoterapiya üsulları da mövcuddur.
- Dərman müalicəsi – antidepressantlar, ən çox serotoninin geri udulmasının selektiv inhibitorları və ya serotonin və noradrenalinin geri udulmasının inhibitorları. Effekt adətən bir neçə həftədən sonra yaranır, müalicə isə əlamətlər azaldıqdan sonra da uzun müddət davam etdirilir. Preparatı, müddəti və dayandırma qaydasını yalnız psixiatr müəyyən edir.
- Psixoterapiya ilə dərmanın birləşməsi – çox vaxt ayrı-ayrılıqda hər birindən daha yaxşı nəticə verir.
- Həyat tərzi – müntəzəm fiziki aktivlik (gəzinti, üzgüçülük, idman), sabit yuxu rejimi, gün ərzində kiçik, lakin konkret məqsədlər qoymaq, dostlar və ailə ilə ünsiyyəti qorumaq.
- Yanaşı problemlərin müalicəsi – narahatlıq pozuntusu, alkoqol asılılığı və ya bədən xəstəliyi varsa, onlar da paralel müalicə olunmalıdır.
Evdə nəyə diqqət etmək lazımdır: əhvalınızı qeyd etdiyiniz gündəlik aparmaq dəyişiklikləri həkimlə müzakirə etməyə kömək edir. Alkoqoldan və sakitləşdirici dərmanların özbaşına qəbulundan çəkinin – onlar müvəqqəti rahatlıq versə də, depressiyanı dərinləşdirir. Antidepressantları özbaşına başlamaq, dəyişmək və ya qəfil dayandırmaq olmaz: bu, əlamətlərin qayıtmasına və xoşagəlməz hisslərə səbəb ola bilər.
Müalicənin gedişində həkimlə müntəzəm görüşlər vacibdir: effekt qiymətləndirilir, yan təsirlər müzakirə olunur, lazım gəldikdə preparat və ya psixoterapiya üsulu dəyişdirilir. Bir müalicə üsulu kömək etməyibsə, bu, vəziyyətin ümidsiz olduğu demək deyil – çox vaxt başqa yanaşma uğurlu olur. Hamiləlik planlaşdırıldıqda və ya hamiləlik zamanı müalicə planı mütləq həkimlə birlikdə yenidən nəzərdən keçirilir.
Profilaktika
Distimiyanın tam qarşısını almaq həmişə mümkün olmasa da, aşağıdakı tədbirlər riski və ağırlaşmaları azaldır:
- həftələr və aylarla davam edən aşağı əhvalda erkən mütəxəssisə müraciət etmək;
- stresslə başa çıxma bacarıqlarını öyrənmək, dəstəkləyici münasibətləri qorumaq;
- müntəzəm fiziki aktivlik və sabit yuxu rejimi;
- alkoqol və narkotik maddələrdən çəkinmək;
- uşaq və yeniyetmələrdə uzunmüddətli əsəbilik və kədərə diqqətlə yanaşmaq;
- müalicəni əlamətlər azaldıqdan sonra özbaşına dayandırmamaq, həkimin tövsiyə etdiyi müddətə əməl etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Distimiyanın diaqnostikası və müalicəsi ilə psixiatr və psixoterapevt məşğul olur. Bədən səbəblərini istisna etmək üçün terapevt və ya ailə həkimi müayinə apara bilər, uşaq və yeniyetmələr isə uşaq psixiatrına müraciət etməlidir.
Yadda saxla!
Aşağı əhval illərlə davam edirsə, bu xasiyyət deyil – müalicə olunan pozuntudur. Bir çox insan müalicə nəticəsində uzun illərdən sonra həyatın «rəngini» yenidən hiss etdiyini deyir.
- Psixoterapiya və dərman müalicəsinin birləşməsi çox vaxt ən yaxşı nəticəni verir.
- Antidepressantların effekti dərhal yaranmır – səbirli olun və müalicəni özbaşına dayandırmayın.
- Özünəqəsd düşüncələri yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin və ya yaxınlarınızdan kömək istəyin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Depressiya
- Narahatlıq (anksiyete)
- Bipolyar pozğunluq
- Alkoqol deliriyası (ağ qızdırma)
- Alkoqolizm (alkoqol asılılığı)
- Asperger sindromu
- Autizm
- Delirium
- Demensiya
- Doğuşdan sonrakı depressiya
- Fobiyalar və qorxular
- Konversion (dissosiativ) pozuntu
- Narkomaniya (narkotik asılılığı)
- Nikotin asılılığı
- Obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP)
Suallar və cavablar
Böyük depressiya daha ağır, lakin adətən epizodik olur. Distimiya daha yüngül, lakin illərlə fasiləsiz davam edir. Hər ikisi müalicə tələb edir və birlikdə də ola bilər.
Bəli. Psixoterapiya və antidepressantlar əksər pasiyentlərdə əhvalı və həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır. Xroniki xarakterə görə müalicə adətən uzunmüddətli olur.
Xeyr. Antidepressantlar şəxsiyyəti dəyişmir, depressiv əlamətləri azaldır. Bir çox insan müalicədən sonra «özünə qayıtdığını» hiss edir.
Antidepressantlar narkotik maddələr kimi asılılıq yaratmır. Lakin onları qəfil dayandırdıqda müvəqqəti xoşagəlməz hisslər yarana bilər, ona görə də dozanın azaldılması və müalicənin bitirilməsi yalnız həkimlə birlikdə planlaşdırılır.
Onu mühakimə etmədən dinləyin, «özünü ələ al» kimi ifadələrdən çəkinin. Mütəxəssisə müraciət etməyi təklif edin və lazım olsa, qəbula birlikdə gedin. Özünəqəsd barədə danışırsa, bunu ciddi qəbul edin və 103-ə zəng edin.
Fiziki aktivlik, yuxu rejimi və ünsiyyət müalicənin vacib hissəsidir və əhvalı yaxşılaşdırır. Lakin illərlə davam edən distimiyada adətən psixoterapiya, bəzən isə dərman müalicəsi də tələb olunur. Müalicə planını həkimlə birlikdə müəyyən etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
