Prolaktinoma prolaktin hormonu ifraz edən xoşxassəli hipofiz şişidir. Qadınlarda aybaşının pozulması, sonsuzluq və döşlərdən süd ifrazı, kişilərdə libidonun azalması və baş ağrısı ilə özünü göstərir. Əksər hallarda dərmanla uğurla müalicə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Prolaktin ifraz edən hipofiz adenoması
- laktotrof adenoma
- mikroprolaktinoma
- makroprolaktinoma
Xəstəlik haqqında
Hipofiz beynin əsasında yerləşən kiçik endokrin vəzidir və bir çox digər vəzilərin işini tənzimləyir. Onun hüceyrələrinin bir qismi prolaktin hormonu hasil edir. Prolaktin süd vəzilərinin inkişafını və ana südünün hasil olunmasını tənzimləyir. Onun artıqlığı cinsi hormonların (qadınlarda estrogenlərin, kişilərdə testosteronun) istehsalını zəiflədir, nəticədə reproduktiv funksiya pozulur.
Prolaktinoma hormon aktiv hipofiz şişlərinin ən çox rast gəlinən növüdür. Ölçüsünə görə kiçik (mikroprolaktinoma) və böyük (makroprolaktinoma) formalar fərqləndirilir. Xəstəlik qadınlarda daha tez-tez, adətən reproduktiv yaşda aşkarlanır. Qadınlarda aybaşı pozuntuları erkən diqqət çəkdiyi üçün şiş çox vaxt kiçik ölçüdə tapılır, kişilərdə isə əlamətlər gec nəzərə alındığından şiş daha çox böyük ölçüdə aşkarlanır.
Prolaktinomaların demək olar ki, hamısı xoşxassəlidir və müasir dərman müalicəsinə yaxşı cavab verir. Lakin müalicəsiz qaldıqda sonsuzluğa, sümüklərin zəifləməsinə, böyük şişlərdə isə görmə pozuntusuna səbəb ola bilər.
Səbəbləri
Əksər hallarda prolaktinomanın yaranma səbəbi məlum deyil: hipofizin bir hüceyrəsində baş verən dəyişiklik onun nəzarətsiz çoxalmasına gətirib çıxarır. Məlum amillər:
- İrsi sindromlar – nadir hallarda prolaktinoma çoxsaylı endokrin neoplaziya 1-ci tip sindromunun tərkib hissəsidir; bu zaman ailədə qalxanabənzərətrafı vəzilərin və mədəaltı vəzinin şişləri də rast gəlinə bilər;
- Ailəvi hipofiz adenomaları – nadir genetik meyllilik.
Vacibdir ki, prolaktinin artması (hiperprolaktinemiya) həmişə şiş demək deyil. Prolaktini artıran digər səbəblər:
- fizioloji vəziyyətlər – hamiləlik, ana südü ilə qidalandırma, güclü stress, ağır fiziki yük, analiz verməzdən əvvəl döş giləsinin qıcıqlanması;
- dərmanlar – antipsixotiklər, bəzi antidepressantlar, qusmaəleyhinə preparatlar və bəzi təzyiq dərmanları;
- hipotireoz – qalxanabənzər vəzin funksiyasının azalması;
- böyrək və qaraciyər çatışmazlığı;
- hipofizin digər şişləri – hipofiz ayaqcığını sıxaraq prolaktinin mülayim artmasına səbəb olur;
- döş qəfəsi divarının travması, əməliyyatı və ya qurşaqvari dəmrov (herpes zoster).
Təsnifat
- Mikroprolaktinoma – ölçüsü bir santimetrdən kiçikdir, adətən yalnız hormon artıqlığı ilə özünü göstərir, nadir hallarda böyüyür;
- Makroprolaktinoma – bir santimetr və daha böyük; ətraf strukturları, xüsusən görmə sinirlərinin kəsişməsini sıxa və digər hipofiz hormonlarının çatışmazlığına səbəb ola bilər;
- Nəhəng prolaktinoma – çox böyük, kəllə əsasına yayılan şişlər; əsasən kişilərdə rast gəlinir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər həm prolaktin artıqlığı, həm də şişin ölçüsü ilə bağlıdır.
Qadınlarda:
- aybaşının seyrəlməsi, nizamsızlığı və ya tam dayanması;
- hamilə qala bilməmək – yumurtlamanın pozulması səbəbindən;
- döş giləsindən süd ifrazı (qalaktoreya) – hamiləlik və əmizdirmə ilə əlaqəsi olmadan;
- libidonun azalması, uşaqlıq yolunun quruluğu, cinsi əlaqə zamanı narahatlıq.
Kişilərdə:
- libidonun və ereksiyanın zəifləməsi;
- sonsuzluq, süd vəzilərinin böyüməsi;
- əzələ kütləsinin və bədən tüklərinin azalması, halsızlıq.
Böyük şişlərdə hər iki cinsdə: baş ağrısı, görmə sahələrinin yanlardan daralması (insan yan tərəfdəki əşyaları görmür), digər hipofiz hormonlarının çatışmazlığına görə yorğunluq, üşümə, təzyiqin aşağı düşməsi. Yeniyetmələrdə cinsi yetişkənlik gecikə bilər. Uzunmüddətli cinsi hormon çatışmazlığı sümük sıxlığının azalmasına səbəb olur.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər qəfil çox şiddətli baş ağrısı, qusma, görmənin kəskin pisləşməsi, gözdə ikiləşmə və ya huşun pozulması yaranarsa – bu, hipofizə qansızmanın (apopleksiyanın) əlaməti ola bilər, dərhal 103-ə zəng edin. Makroprolaktinoma müalicəsi zamanı burundan şəffaf, duzlu maye axması da təcili müraciət tələb edir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu endokrinoloq qoyur. Həkim aybaşı tsiklini, hamiləlikləri, qəbul edilən bütün dərmanları, baş ağrısı və görmə şikayətlərini dəqiqləşdirir.
- qanda prolaktin – səhər, sakit vəziyyətdə, stressdən və döş qıcıqlanmasından qaçmaqla; yüngül artımda təkrar ölçmə aparılır; lazım olduqda hormonal cəhətdən fəal olmayan makroprolaktinin təyini;
- digər səbəblərin istisnası – hamiləlik testi, qalxanabənzər vəz hormonları, böyrək və qaraciyər göstəriciləri, qəbul edilən dərmanların təhlili;
- hipofizin kontrastla MRT-si – şişin ölçüsünü, ətraf strukturlarla əlaqəsini göstərən əsas müayinədir;
- makroadenomada – digər hipofiz hormonlarının (kortizol, qalxanabənzər vəz, cinsi hormonlar) yoxlanılması və oftalmoloq tərəfindən görmə sahələrinin müayinəsi;
- göstərişə görə – sümük sıxlığını qiymətləndirmək üçün densitometriya.
Differensial diaqnostika dərman mənşəli hiperprolaktinemiya, hipotireoz, hormonal cəhətdən qeyri-aktiv hipofiz adenoması və hipofiz nahiyəsinin digər törəmələri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- qadın və kişi sonsuzluğu;
- osteopeniya və osteoporoz, sınıq riskinin artması;
- böyük şişlərdə – görmə itkisi, digər hipofiz hormonlarının çatışmazlığı (hipopituitarizm);
- hipofizə qansızma (apopleksiya) – nadir, lakin təcili vəziyyət;
- hamiləlik zamanı makroadenomanın böyüməsi;
- psixoemosional pozuntular, cinsi həyatın keyfiyyətinin azalması.
Müalicə
Müalicənin məqsədi prolaktini normallaşdırmaq, şişi kiçiltmək, reproduktiv funksiyanı və görməni bərpa etmək, sümük itkisinin qarşısını almaqdır. Prolaktinoma əksər hallarda əməliyyatsız, dərmanla müalicə olunan nadir şişlərdəndir.
- Dopamin aqonistləri – birinci sıra müalicə. Bu preparatlar prolaktinin ifrazını azaldır, əksər hallarda şişi kiçildir və aybaşı tsiklini, yumurtlamanı bərpa edir. Preparatın seçimi, dozası və müalicənin müddəti endokrinoloq tərəfindən müəyyən edilir. Başgicəllənmə, ürəkbulanma kimi yan təsirlər adətən müalicənin əvvəlində olur və tədricən keçir. Nadir hallarda qumar, alış-veriş kimi impulsiv davranış meylləri və ya əhvalın dəyişməsi yarana bilər – bu barədə həkimə mütləq məlumat verin. Uzunmüddətli yüksək dozada müalicədə ürək qapaqlarının exokardioqrafik nəzarəti tövsiyə oluna bilər.
- Cərrahi müalicə – burun vasitəsilə endoskopik transsfenoidal əməliyyat: dərmana dözümsüzlük və ya rezistentlikdə, apopleksiyada, bəzi hallarda kiçik, yaxşı sərhədli şişlərdə pasiyentin seçimi ilə.
- Şüa terapiyası – nadir hallarda, digər üsullar effektsiz olduqda.
- Müşahidə – əlamətsiz mikroprolaktinomada, xüsusən menopauzadan sonra; cinsi hormon çatışmazlığı olduqda həkim hormon əvəzedici müalicəni nəzərdən keçirə bilər.
Bir neçə il uğurlu müalicədən sonra, prolaktin normal olduqda və MRT-də şiş görünmədikdə həkim dərmanın tədricən dayandırılması məsələsini nəzərdən keçirə bilər. Dayandırıldıqdan sonra prolaktinin müntəzəm yoxlanılması vacibdir, çünki xəstəlik təkrarlana bilər.
Dərmanı özbaşına dayandırmaq, dozanı dəyişmək və ya prolaktini azaltdığı iddia edilən bitki vasitələri ilə müalicəni əvəz etmək olmaz.
Müalicədən sonra müşahidə
- prolaktinin və hipofiz MRT-sinin həkimin müəyyən etdiyi intervallarla nəzarəti;
- hamiləlik planlaşdırıldıqda endokrinoloqla əvvəlcədən məsləhət – müalicə taktikası dəyişdirilir;
- hamiləlikdə makroadenoması olan qadınlarda görmə sahələrinin izlənməsi, baş ağrısı və görmə pisləşməsi zamanı dərhal müraciət;
- sümük sıxlığının, lazım olduqda digər hipofiz hormonlarının dövri yoxlanılması.
Profilaktika
Prolaktinomanın spesifik profilaktikası yoxdur. Xəstəliyi erkən aşkarlamaq və ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün vacibdir:
- aybaşı pozuntularında, sonsuzluqda və döşlərdən süd ifrazında prolaktinin yoxlanılması;
- kişilərdə libido və ereksiyanın azalmasını «yorğunluq» hesab etməyib həkimə müraciət etmək;
- prolaktini artıran dərmanların yalnız həkim nəzarəti ilə qəbulu;
- ailədə çoxsaylı endokrin şişlər olduqda genetik məsləhət;
- diaqnoz qoyulmuşsa, müalicəyə və nəzarət müayinələrinə ciddi riayət;
- sümük sağlamlığı üçün kifayət qədər kalsium, D vitamini və fiziki aktivlik.
Hansı həkimə müraciət etməli
Prolaktinomanın diaqnostikası və müalicəsi ilə endokrinoloq məşğul olur. Ginekoloq, uroloq-androloq, oftalmoloq və lazım olduqda neyrocərrah müalicədə iştirak edir.
Yadda saxla!
Prolaktinoma çox vaxt əməliyyatsız, tabletlərlə müalicə olunan xoşxassəli şişdir.
- Aybaşının dayanması, döşlərdən süd ifrazı və ya kişilərdə libidonun azalması zamanı endokrinoloqa müraciət edin.
- Yüksək prolaktin həmişə şiş demək deyil – əvvəlcə digər səbəblər istisna edilir.
- Qəfil şiddətli baş ağrısı və görmə pozuntusu zamanı dərhal 103-ə zəng edin.
- Dərmanı özbaşına dayandırmayın, hamiləliyi həkimlə planlaşdırın.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Hiperprolaktinemiya
- Hipofiz adenoması
- Qalaktoreya
- Kişi sonsuzluğu
- Qadın sonsuzluğu
- Jinekomastiya
- Osteoporoz
- 1-ci tip şəkərli diabet
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Akromegaliya
- Amenoreya
- Autoimmun tireoidit
- Avtoimmun xəstəliklər
Suallar və cavablar
Xeyr, prolaktinomaların demək olar ki, hamısı xoşxassəlidir. Onlar hormon artıqlığı və böyük ölçüdə ətraf strukturları sıxdığı üçün müalicə tələb edir.
Bəli. Müalicə ilə prolaktin normallaşdıqdan sonra əksər qadınlarda yumurtlama bərpa olunur və hamiləlik mümkündür. Hamiləlik təsdiqləndikdə dərmanın davam etdirilməsi məsələsini endokrinoloq həll edir.
Xeyr. Stress, hamiləlik, bəzi dərmanlar, hipotireoz və böyrək xəstəlikləri də prolaktini artırır. Ona görə diaqnozdan əvvəl bu səbəblər istisna edilir və MRT aparılır.
Analizi səhər, oyandıqdan bir neçə saat sonra, sakit vəziyyətdə vermək məsləhətdir. Əvvəlki gün cinsi əlaqədən, sauna və ağır fiziki yükdən, döş giləsinin qıcıqlanmasından çəkinmək lazımdır. Qəbul etdiyiniz bütün dərmanlar barədə həkimə məlumat verin.
Mikroprolaktinoması olan qadınlar adətən körpəni ana südü ilə qidalandıra bilərlər, çünki əmizdirmə şişin böyüməsinə əhəmiyyətli təsir göstərmir. Makroprolaktinomada və dərman qəbulu zamanı bu məsələ endokrinoloqla fərdi həll olunur.
Mütləq deyil. Bir neçə il uğurlu müalicədən sonra prolaktin normal qalır və şiş kiçilərsə, həkim dərmanın tədricən dayandırılmasını təklif edə bilər. Bəzi pasiyentlərdə xəstəlik təkrarlanır, ona görə dayandırıldıqdan sonra da nəzarət davam etdirilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Menopauzaya keçid: bədəndə nə dəyişir?
Menopauzaya keçid aybaşı dəyişiklikləri ilə yanaşı yuxu, istilik basması və intim narahatlıq yarada bilər. Hər yeni şikayəti menopauzaya…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Menopauzada hormon müalicəsi: qərar necə verilir?
Menopauzal hormon müalicəsi bəzi şikayətləri azalda bilər, lakin hər qadına uyğun deyil. Preparatın növü, qəbul yolu və fərdi…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
