Epiqlottit qırtlaq qapağının (epiqlottisin) və ətraf toxumaların kəskin iltihabı və şişməsidir. Nəfəs yollarını sürətlə bağlaya bilər və həyat üçün təhlükəlidir. Yüksək hərarət, udqunmada güclü ağrı, tüpürcək axması və boğuq səs təcili yardım tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qırtlaq qapağının iltihabı
- supraqlottit
- Epiglottitis
Xəstəlik haqqında
Epiqlottis dil kökünün arxasında yerləşən, udqunma zamanı qırtlağın girəcəyini örtən və qidanın nəfəs yollarına düşməsinin qarşısını alan qığırdaq «qapaqdır». Epiqlottitdə bu qapaq və ətraf toxumalar kəskin iltihablaşaraq şişir, nəfəs yolları daralır. Xəstəlik çox sürətlə – bəzən bir neçə saat ərzində – inkişaf edir və nəfəs yollarının tam bağlanması ilə nəticələnə bilər.
Əvvəllər epiqlottit əsasən kiçik yaşlı uşaqlarda rast gəlinir və B tipli hemofil çöpü (Hib) ilə törədilirdi. Hib peyvəndi geniş tətbiq edildikdən sonra uşaqlarda nadir hala gəlib, böyüklərdə isə nisbətən daha çox rast gəlinir. Böyüklərdə gediş adətən bir qədər yavaş olsa da, xəstəlik onlar üçün də həyati təhlükəlidir. Epiqlottit evdə müalicə olunmur – şübhə olduqda pasiyent dərhal xəstəxanaya çatdırılmalıdır.
Xəstəlik çox vaxt adi boğaz ağrısı kimi başlayır, lakin ağrının şiddəti boğazın görünüşü ilə uyğun gəlmir. Udqunmanın qeyri-mümkün olması, tüpürcək axması və səsin dəyişməsi epiqlottiti adi faringit və anginadan fərqləndirən həyəcan siqnallarıdır.
Səbəbləri
Epiqlottitin əksər hallarda səbəbi bakterial infeksiyadır, lakin qeyri-infeksion zədələr də eyni vəziyyətə gətirib çıxara bilər:
- Haemophilus influenzae b tipi (Hib) – peyvənd olunmamış uşaqlarda klassik törədici;
- digər bakteriyalar – streptokoklar, stafilokoklar, pnevmokoklar; peyvənd dövründə həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə əsas səbəblərdir;
- viruslar və göbələklər – əsasən immuniteti zəif olan insanlarda;
- termik zədə – çox isti maye, qida və ya buxarla yanıq;
- mexaniki və kimyəvi zədə – yad cisim, kaustik maddələrin udulması.
Risk amilləri: Hib peyvəndinin vurulmaması və ya natamam olması, immun çatışmazlığı, şəkərli diabet, dalağın olmaması, ahıl yaş, siqaret çəkmək.
Bakterial epiqlottit çox vaxt sağlam insanda da gözlənilmədən yaranır, ona görə də risk amillərinin olmaması xəstəliyi istisna etmir.
Klinik mənzərə
Xəstəlik adətən qəfil başlayır və saatlar ərzində ağırlaşır. Əsas əlamətlər bunlardır:
- qəfil yüksək hərarət, üşütmə;
- boğazda çox güclü ağrı, udqunmada kəskin ağrı – boğazın görünüşü isə çox vaxt az dəyişmiş olur;
- tüpürcəyi uda bilməmə, ağızdan tüpürcək axması;
- boğuq, «ağızda isti kartof» kimi səs;
- nəfəs alarkən səs-küylü, xırıltılı nəfəs (stridor);
- xəstə oturub irəli əyilir, ağzını açıq saxlayır, çənəni irəli uzadır – bu vəziyyətdə nəfəs almaq ona daha asandır;
- narahatlıq, qorxu, uşaqlarda qeyri-adi sakitlik və ya həyəcan.
Uşaqlarda xəstəlik daha sürətli gedir, öskürək adətən olmur. Böyüklərdə ilk əlamət çox vaxt güclü boğaz ağrısı və udqunma çətinliyidir, nəfəs pozuntusu sonra qoşula bilər.
Dərhal 103-ə zəng edin, əgər yüksək hərarət fonunda tüpürcək axır, udqunmaq mümkün deyil, səs boğuqlaşıb, nəfəs xırıltılıdır və ya çətinləşib, dodaqlar göyərir, xəstə ləngiyir və ya huşu dumanlanır. Epiqlottit şübhəsində evdə gözləmək olmaz. Təcili yardım gələnə qədər:
- xəstəni sakit saxlayın, onun özünün seçdiyi rahat oturaq vəziyyətdə qoyun;
- xəstəni, xüsusən uşağı, uzandırmayın – uzanmış vəziyyətdə şişmiş epiqlottis nəfəs yolunu tam bağlaya bilər;
- boğazına baxmağa, qaşıqla dilini basmağa çalışmayın – bu, spazma və nəfəsin tam kəsilməsinə səbəb ola bilər;
- yemək və içmək verməyin;
- uşağı qorxutmayın, onu valideynin qucağında saxlayın.
Epiqlottitdə vəziyyət çox qısa müddətdə kəskin pisləşə bilər: nəfəs xırıltısı zəifləyirsə, lakin xəstə yorulub sakitləşirsə, dodaqlar göyərirsə, bu yaxşılaşma deyil, nəfəs çatışmazlığının dərinləşməsi əlaməti ola bilər. Belə vəziyyətdə hər dəqiqə həlledicidir.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Epiqlottit təcili vəziyyətdir və diaqnostika nəfəs yollarının təhlükəsizliyini təmin etməklə paralel aparılır. Əsas prinsip – xəstəni narahat edən və spazmı təhrik edə bilən müdaxilələrdən çəkinməkdir.
- klinik qiymətləndirmə – diaqnoz çox vaxt tipik əlamətlər əsasında qoyulur;
- fibrolarinqoskopiya – nazik çevik endoskopla şişmiş epiqlottisin birbaşa görülməsi; yalnız nəfəs yollarını təmin etməyə hazır şəraitdə, təcrübəli mütəxəssis tərəfindən aparılır;
- boyunun yan rentgenoqrafiyası – şişmiş epiqlottis («baş barmaq» əlaməti) görünür; yalnız stabil vəziyyətdə olan xəstələrdə və müşayiətlə edilir;
- kompüter tomoqrafiyası – abses şübhəsində, əsasən vəziyyəti stabil olan böyüklərdə;
- qan analizləri və qan əkilməsi – iltihabın dərəcəsini və törədicini müəyyən etmək üçün, nəfəs yolları təmin edildikdən sonra;
- pulsoksimetriya – qanda oksigen səviyyəsinin izlənməsi.
Differensial diaqnostika krup, retrofaringeal abses, paratonzillyar abses, bakterial traxeit, nəfəs yollarında yad cisim və allergik ödemlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- nəfəs yollarının tam bağlanması, asfiksiya və tənəffüsün dayanması;
- epiqlottis absesi;
- pnevmoniya;
- sepsis, septik şok;
- meningit, perikardit, septik artrit – Hib infeksiyasında;
- boyun toxumalarına infeksiyanın yayılması.
Bu ağırlaşmaların əksəriyyətinin qarşısı nəfəs yollarının vaxtında təmin edilməsi və antibiotik müalicəsinin erkən başlanması ilə alınır. Ona görə də epiqlottit şübhəsində ən vacib addım – vaxt itirmədən təcili yardım çağırmaqdır.
Müalicə
Epiqlottitin müalicəsi yalnız xəstəxanada, reanimasiya şəraitində aparılır. Hər bir dəqiqə vacibdir, ona görə də ilk addım təcili yardım çağırmaqdır.
- Nəfəs yollarının təmin edilməsi – ən vacib məsələdir. Pasiyent reanimasiya şöbəsində daimi müşahidə altında saxlanılır. Nəfəs yolları ciddi daralıbsa, təcrübəli anestezioloq və LOR həkimi əməliyyat otağında intubasiya aparır; bu mümkün olmadıqda təcili traxeostomiya edilir.
- Venadaxili antibiotiklər – geniş spektrli preparatlar, əksər hallarda üçüncü nəsil sefalosporinlər; törədici müəyyən edildikdən sonra müalicə dəqiqləşdirilir. Antibiotik terapiyası venadaxili başlanır, vəziyyət yaxşılaşdıqdan sonra həkim qərarı ilə davam etdirilir.
- Dəstəkləyici müalicə – nəmləndirilmiş oksigen, venadaxili maye, ağrı və hərarətin azaldılması. Bəzi hallarda həkim ödemi azaltmaq üçün kortikosteroidlər təyin edə bilər.
- Abses olduqda – cərrahi drenaj.
- Təmasda olanların profilaktikası – Hib infeksiyası təsdiqləndikdə həkim ailə üzvlərinə profilaktik antibiotik təyin edə bilər.
Nə etmək olmaz: epiqlottit şübhəsində evdə gözləmək, boğazı yaxalamaq, isti inhalyasiya etmək, xəstəni öz maşınınızla aparmağa çalışmaq (yolda nəfəs tam kəsilə bilər), antibiotikləri özbaşına qəbul edib vəziyyətin yaxşılaşmasını gözləmək. Uşaqlara aspirin vermək olmaz. Vaxtında başlanmış müalicə ilə əksər pasiyentlərin vəziyyəti bir neçə gün ərzində yaxşılaşır.
Sağaldıqdan sonra həkim uşağın peyvənd statusunu yoxlayır və lazım olduqda Hib peyvəndinin tamamlanmasını tövsiyə edir. Böyüklərdə isə immun sistemi zəiflədən xəstəliklər və şəkərli diabet yoxlanıla bilər.
Profilaktika
- uşaqların peyvənd təqviminə uyğun Hib infeksiyasına qarşı peyvəndlənməsi – ən effektiv profilaktika üsulu;
- peyvənd olunmamış böyüklərin, xüsusən dalağı olmayan və immuniteti zəif olanların həkimlə peyvənd barədə məsləhətləşməsi;
- Hib epiqlottiti olan xəstə ilə təmasda olan peyvəndsiz kiçik uşaqlar və risk qrupunda olan ailə üzvləri üçün həkim tərəfindən profilaktik antibiotik;
- əllərin müntəzəm yuyulması, xəstə ilə şəxsi əşyaların ortaq istifadəsindən çəkinmək;
- uşaqları isti içkilər və buxarla yanıqdan, kaustik maddələrdən qorumaq;
- siqareti tərk etmək, şəkərli diabetə yaxşı nəzarət.
Uşağın peyvənd kartını yoxlayın və qaçırılmış peyvəndlər barədə pediatrla məsləhətləşin – gecikmiş peyvəndləri əksər hallarda sonradan tamamlamaq mümkündür.
Hansı həkimə müraciət etməli
Epiqlottit şübhəsində həkim seçmək üçün vaxt itirmək olmaz – dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır. Xəstəxanada müalicəni anestezioloq-reanimatoloq, otorinolarinqoloq (LOR həkimi) və infeksionist birgə aparır, uşaqlarda pediatr da iştirak edir.
Yadda saxla!
Epiqlottit saatlar ərzində nəfəs yollarını bağlaya bilər – evdə müalicə olunmur.
- Yüksək hərarət, tüpürcək axması və udqunmada güclü ağrı olduqda dərhal 103-ə zəng edin.
- Xəstəni, xüsusən uşağı, uzandırmayın, boğazına baxmağa və ya qaşıqla dilini basmağa çalışmayın.
- Uşağınızın Hib peyvəndlərini vaxtında vurdurun.
- Böyüklərdə də çox güclü boğaz ağrısı və udqunma çətinliyi təcili müayinə tələb edir.
Suallar və cavablar
Krupda «hürən» öskürək olur, xəstəlik adətən tədricən, soyuqdəymə fonunda başlayır. Epiqlottitdə isə öskürək çox vaxt olmur, yüksək hərarət, tüpürcək axması və udqunmada güclü ağrı ön plandadır, vəziyyət sürətlə pisləşir. Şübhə olduqda təcili yardım çağırın.
Bəli. Hib peyvəndi sayəsində uşaqlarda nadir olsa da, böyüklərdə rast gəlinir. Böyüklərdə də boğazda çox güclü ağrı və udqunmada çətinlik təcili müayinə tələb edir.
Törədici bakteriyalar hava-damcı yolu ilə ötürülə bilər. Hib infeksiyasında xəstə ilə yaxın təmasda olan bəzi insanlara profilaktik antibiotik təyin olunur.
Hib peyvəndi bu törədicinin səbəb olduğu epiqlottitdən etibarlı qoruyur. Lakin xəstəliyi digər bakteriyalar və ya yanıq da törədə bildiyi üçün peyvənd olunmuş uşaqlarda da nadir hallarda rast gəlinir. Ona görə də təhlükəli əlamətlər yarandıqda peyvəndə baxmayaraq 103-ə zəng etmək lazımdır.
Müddət xəstəliyin ağırlığından asılıdır. Vaxtında başlanmış müalicə ilə şişkinlik adətən bir neçə gün ərzində azalır, intubasiya olunmuş pasiyentlər də çox vaxt qısa müddətdən sonra müstəqil nəfəs alır. Evə yazılma vaxtını həkim müəyyən edir.
Təkrar epiqlottit nadir haldır. Xəstəlik təkrarlanarsa, həkim immun sistemin vəziyyətini və digər mümkün səbəbləri ətraflı müayinə edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Burun selikli qişasının anemizasiyası
Tələbat olan otorinolarinqoloji prosedurlardan biri burun selikli qişasının anemizasiyasıdır. Bu, burun boşluğunun selikli qişalarının səthinin vazokonstriktorların – qan…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
