Vezikoureteral reflüks sidiyin sidik kisəsindən sidik axarlarına və böyrəklərə geriyə axmasıdır. Əsasən uşaqlarda rast gəlinir, təkrarlanan pielonefritlərə səbəb olur; yüngül formalar yaşla keçə bilər, ağır formalar isə müalicə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sidiyin geriyə axması
- sidik kisəsi-sidik axarı reflüksü
- VUR
Xəstəlik haqqında
Normalda sidik axarının sidik kisəsinə daxil olduğu yerdə klapan mexanizmi var: axarın son hissəsi kisənin divarında çəp istiqamətdə keçir və kisə dolanda sıxılaraq bağlanır. Buna görə sidik kisəsi dolanda və boşalanda sidik axara geri qayıtmır. Bu mexanizm zəif olduqda sidik yuxarıya – axara və böyrəyə doğru axır.
Reflüksün özü ağrı vermir, lakin infeksiyalı sidik böyrəyə çatdıqda pielonefrit yaranır. Təkrarlanan pielonefritlər böyrək toxumasında çapıqlara, gələcəkdə arterial hipertenziyaya və böyrək funksiyasının azalmasına səbəb ola bilər. Erkən yaşda, xüsusən körpələrdə, böyrək toxuması infeksiyaya qarşı daha həssasdır.
Reflüks uşaqlarda ən çox rast gəlinən sidik yolu anomaliyalarından biridir və tez-tez ilk dəfə hərarətli sidik yolu infeksiyasından sonra aşkarlanır. Birincili reflüks çox vaxt anadangəlmədir və uşaq böyüdükcə, xüsusən yüngül dərəcələrdə öz-özünə keçə bilər. Ona görə müalicə taktikası uşağın yaşına, reflüksün dərəcəsinə, infeksiyaların tezliyinə və böyrəklərin vəziyyətinə görə fərdi seçilir.
Səbəbləri
Reflüksün yaranma mexanizminə görə iki əsas qrup səbəb fərqləndirilir, bundan əlavə gedişi ağırlaşdıran amillər var:
- birincili reflüks – axarın sidik kisəsinə daxil olduğu yerin anadangəlmə qüsuru: axarın kisə divarındakı hissəsi qısadır, ağzı normal yerindən kənarda yerləşir, klapan kifayət qədər bağlanmır;
- ikincili reflüks – sidik kisəsində təzyiqin artması nəticəsində normal klapan da bu yükə tab gətirmir: oğlanlarda arxa uretra klapanları, onurğa beyni qüsurları ilə bağlı neyrogen sidik kisəsi, sidik ifrazının funksional pozuntuları;
- irsi meyl – reflüks qardaş və bacılarda, eləcə də reflüksü olmuş valideynlərin uşaqlarında daha tez-tez rast gəlinir;
- digər anomaliyalar – axarın ikiləşməsi, sidik kisəsi divarının çıxıntıları (divertikul) reflükslə birlikdə ola bilər;
- qəbizlik – dolu düz bağırsaq sidik kisəsinə təzyiq edir, onun tam boşalmasına mane olur;
- sidiyi uzun müddət saxlama vərdişi və nadir sidik ifrazı – kisədə təzyiqi artırır, qalıq sidikdə bakteriyalar çoxalır;
- sidik yolu infeksiyaları – iltihab klapanın işini müvəqqəti pisləşdirə bilər.
Dərəcələri
Beynəlxalq təsnifata görə miksion sistouretroqrafiyanın nəticəsinə əsasən beş dərəcə fərqləndirilir:
- I dərəcə – sidik yalnız axara qayıdır;
- II dərəcə – sidik böyrək ləyəninə çatır, genişlənmə olmadan;
- III dərəcə – axarın və ləyənin mötədil genişlənməsi;
- IV dərəcə – əhəmiyyətli genişlənmə və axarın əyriləşməsi;
- V dərəcə – kəskin genişlənmə, böyrəyin daxili quruluşunun dəyişməsi.
I–II dərəcələr yüngül, III orta, IV–V ağır hesab olunur. Dərəcə nə qədər yüksəkdirsə, öz-özünə keçmə ehtimalı bir o qədər azdır və böyrək zədələnməsi riski bir o qədər yüksəkdir.
Klinik mənzərə
Reflüksün özü əlamət vermir. O, adətən sidik yolu infeksiyaları ilə aşkar edilir, əlamətlər isə yaşa görə fərqlənir.
Körpələrdə və kiçik uşaqlarda:
- yüksək hərarət, xüsusən başqa aydın səbəb olmadan (soyuqdəymə əlamətləri yoxdur);
- qıcıqlanma, ağlama, süstlük, qidalanmanın pisləşməsi, qusma;
- çəki artımının ləngiməsi;
- pis qoxulu, bulanıq sidik.
Böyük uşaqlarda və yeniyetmələrdə:
- tez-tez və ağrılı sidik ifrazı, sidiyi saxlaya bilməmək, gecə sidik saxlamamazlığının yenidən başlaması;
- qarın və ya bel ağrısı, hərarət;
- təkrarlanan sidik yolu infeksiyaları.
Böyüklərdə reflüks təkrarlanan pielonefrit, arterial hipertenziya, sidikdə zülal və ya hamiləlik dövründə pielonefritlə özünü göstərə bilər.
Bəzən reflüks hələ əlamət olmadan aşkarlanır: hamiləlik dövründə USM-də dölün böyrək ləyəninin genişlənməsi görüldükdə, yenidoğulmuşun sonrakı müayinəsində.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər körpədə yüksək hərarət var (xüsusən ilk aylarda), uşaq qusur, su içmir, həddindən artıq süst və ya yuxuludur, sidik çox az ifraz olunur, yaxud hərarət bel ağrısı və titrətmə ilə müşayiət olunur. Belə hallarda pielonefrit ehtimalı yüksəkdir və müalicəni gecikdirmək olmaz.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim (pediatr, uşaq uroloqu və ya nefroloq) keçirilmiş infeksiyaları, hərarətin xüsusiyyətlərini, sidik ifrazı və defekasiya vərdişlərini, ailə anamnezini soruşur, uşağın inkişafını və arterial təzyiqi qiymətləndirir. Müayinə planı:
- sidik analizi və sidik əkini – infeksiyanın təsdiqi və törədicinin antibiotiklərə həssaslığının müəyyən edilməsi;
- böyrəklərin və sidik kisəsinin USM-i – ləyənin və axarın genişlənməsini, böyrəklərin ölçüsünü, kisənin divarını və qalıq sidiyi göstərir;
- miksion sistouretroqrafiya – sidik kisəsinə kontrast yeridilir və sidik ifrazı zamanı rentgen şəkilləri çəkilir; reflüksü və onun dərəcəsini təsdiqləyən əsas müayinədir;
- kontrastlı exosistoqrafiya – USM ilə aparılan, şüa yükü olmayan alternativ;
- böyrəklərin statik ssintiqrafiyası – çapıqların aşkarlanması və hər böyrəyin payının qiymətləndirilməsi;
- qanda kreatinin – böyrək funksiyasının qiymətləndirilməsi;
- sidik ifrazının gündəliyi, lazım olduqda urodinamik müayinə – sidik kisəsinin funksional pozuntularının aşkarlanması.
Differensial diaqnostika zamanı sidik axarının obstruksiyası, arxa uretra klapanları, neyrogen sidik kisəsi və reflükssüz təkrarlanan sidik yolu infeksiyaları istisna edilir.
Ağırlaşmalar
- təkrarlanan pielonefritlər;
- böyrək çapıqları (reflüks-nefropatiya) – böyrək toxumasının bir hissəsinin itirilməsi;
- arterial hipertenziya – çapıqlaşmış böyrəklərdə illər sonra inkişaf edə bilər;
- xroniki böyrək xəstəliyi – ağır ikitərəfli zədələnmədə;
- hamiləlik zamanı ağırlaşmalar – böyrək çapıqları olan qadınlarda pielonefrit və preeklampsiya riski artır;
- uşaqlarda böyümənin ləngiməsi – tez-tez infeksiya keçirdikdə.
Müalicə
Müalicənin əsas məqsədi pielonefritlərin qarşısını almaq və böyrəkləri qorumaqdır. Taktika reflüksün dərəcəsindən, uşağın yaşından, infeksiyaların tezliyindən və böyrəklərdə çapıqların olub-olmamasından asılıdır.
- aktiv müşahidə – yüngül dərəcələrdə, infeksiyalar olmadıqda; dövri USM və sidik analizi aparılır, hərarət zamanı sidik dərhal yoxlanılır;
- davamlı antibakterial profilaktika – seçilmiş uşaqlarda, xüsusən körpələrdə və yüksək dərəcəli reflüksdə həkimin təyin etdiyi antibiotik az miqdarda uzun müddət qəbul edilir; qərar fayda və müqavimət riski müqayisə edilərək verilir;
- sidik ifrazı və defekasiya vərdişlərinin korreksiyası – müəyyən saatlarda sidik ifrazı, kifayət qədər maye qəbulu, qəbizliyin müalicəsi; bu, ikincili reflüksdə xüsusilə vacibdir;
- sünnətin müzakirəsi – infeksiyaları tez-tez təkrarlanan oğlan körpələrdə;
- endoskopik müalicə – sistoskop vasitəsilə axarın ağzı nahiyəsinə xüsusi gel yeridilir və klapan funksiyası gücləndirilir; minimal invaziv üsuldur;
- açıq və ya laparoskopik əməliyyat – axarın sidik kisəsinə yenidən tikilməsi (reimplantasiya); ağır dərəcələrdə və ya profilaktika fonunda infeksiyalar davam etdikdə tətbiq olunur;
- infeksiyanın müalicəsi – hər hərarətli epizodda sidik əkininə əsaslanaraq vaxtında antibiotik müalicəsi.
İkincili reflüksdə əsas diqqət səbəbin – məsələn, arxa uretra klapanlarının və ya neyrogen sidik kisəsinin – aradan qaldırılmasına yönəldilir.
Valideynlər nə edə bilər: uşağın müntəzəm sidik ifrazına və nəcis ifrazına nəzarət etmək, gigiyenaya riayət etmək, hər hərarət epizodunda həkimə müraciət etmək. Antibiotikləri özbaşına başlamaq və ya dayandırmaq, sidik analizi aparmadan «soyuqdəymə dərmanları» ilə kifayətlənmək olmaz.
Profilaktika
- uşaqda hərarətin səbəbi aydın deyilsə, sidik analizinin yoxlanılması;
- sidik yolu infeksiyalarının vaxtında və tam müalicəsi;
- qəbizliyin qarşısının alınması: lifli qidalar, kifayət qədər maye, hərəkət;
- uşağı sidiyi uzun müddət saxlamamağa və tualetə müntəzəm getməyə öyrətmək;
- qızlarda düzgün gigiyena – yuyunmanın öndən arxaya doğru aparılması;
- reflüksü olan uşağın qardaş-bacılarının müayinəsi barədə həkimlə məsləhət;
- müntəzəm nefroloji və uroloji nəzarət, arterial təzyiqin dövri ölçülməsi, böyük uşaqlarda isə sidik analizinin həkimin təyin etdiyi vaxtlarda təkrarlanması.
Hansı həkimə müraciət etməli
Uşaqlarda ilkin olaraq pediatra, sonra uşaq uroloquna və ya nefroloqa; böyüklərdə uroloqa və ya nefroloqa müraciət etmək lazımdır.
Yadda saxla!
Uşaqda təkrarlanan sidik yolu infeksiyaları təsadüf deyil – reflüksü istisna etmək lazımdır.
- Körpədə səbəbsiz yüksək hərarət olarsa, sidik analizini mütləq yoxlatdırın.
- Profilaktik antibiotiki həkimlə razılaşdırmadan dayandırmayın.
- Qəbizliyin müalicəsi və müntəzəm sidik ifrazı reflüksün gedişini yaxşılaşdırır.
- Yüksək hərarət, qusma və süstlük olarsa, təcili həkimə müraciət edin.
Faydalı Məqalələr
Uşaqlarda hidronefroz: səbəbləri, dərəcələri və müalicə üsulları
Hidronefroz – piyelouretral seqmentin (ləyən-sidik axarı birləşməsinin) keçiriciliyinin pozulması səbəbindən böyrəyin toplayıcı sisteminin genişlənməsi ilə xarakterizə olunan xəstəlikdir.
İstiqamət: Urologiya / Pediatriya
Suallar və cavablar
Yüngül dərəcələrdə, xüsusən kiçik uşaqlarda, reflüks çox vaxt yaşla keçir, çünki axarın kisə divarındakı hissəsi uşaq böyüdükcə uzanır. Ağır dərəcələrdə öz-özünə keçmə ehtimalı azdır.
Xeyr. Əksər uşaqlar müşahidə və ya profilaktika ilə idarə olunur. Əməliyyat ağır dərəcələrdə, profilaktika fonunda təkrarlanan infeksiyalarda və böyrək zədələnməsi əlamətlərində tövsiyə olunur.
Bəli, uşaqlıqda aşkar edilməmiş reflüks və ya ikincili reflüks böyüklərdə təkrarlanan pielonefrit və hipertenziya ilə özünü göstərə bilər. Belə hallarda uroloq və nefroloq müayinəsi lazımdır.
Profilaktika üçün müalicədən xeyli az miqdarda dərman istifadə olunur. Həkim profilaktikanın faydalarını və risklərini, o cümlədən bakteriyaların dərmanlara müqavimətini nəzərə alaraq qərar verir və müddətini müəyyən edir.
Bəli. Lakin böyrəklərində çapıqlar olan qadınlarda hamiləlik zamanı pielonefrit və təzyiq artımı riski yüksəkdir. Ona görə hamiləliyi planlaşdırarkən və hamiləlik dövründə sidik analizi və təzyiq müntəzəm yoxlanılmalıdır.
Bəzi hallarda gel yerini dəyişir və ya effekt kifayət etmir, onda reflüks qalır və ya geri qayıdır. Belə vəziyyətdə prosedur təkrarlana və ya açıq əməliyyat müzakirə edilə bilər. Müalicədən sonra həkim nəzarət müayinəsi təyin edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
