Hipertonik kriz – arterial təzyiqin (AT) kəskin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ciddi klinik vəziyyətdir. Təhlükə hədəf-orqanların zədələnməsi riskinin yüksək olmasındadır; bu orqanlara ürək, gözlər, böyrəklər və beyin aiddir. Kriz vəziyyəti ayrıca bir xəstəlik deyil.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Təzyiq krizi
Xəstəlik haqqında
Hipertonik kriz – arterial təzyiqin (AT) kəskin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ciddi klinik vəziyyətdir. Təhlükə hədəf-orqanların zədələnməsi riskinin yüksək olmasındadır; bu orqanlara ürək, gözlər, böyrəklər və beyin aiddir. Kriz vəziyyəti ayrıca bir xəstəlik deyil. Lakin əksər hallarda pis nəzarət olunan arterial hipertoniyanın nəticəsidir.
Hipertonik kriz – AT-nin kəskin qalxması ilə, adətən 180/120 mm civə sütunu və daha yuxarı, müşayiət olunan sindromdur. Lakin bu göstərici hər konkret insanda əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər.
Məsələn, AT-nin korreksiyası üçün dərman qəbul etməyən “təcrübəli” hipertoniya xəstəsi təzyiqin 200-220 mm civə sütunu səviyyəsinədək yüksəlməsini belə hiss etməyə bilər. Lakin təzyiqin kəskin qalxması ilə ilk dəfə qarşılaşan şəxs 140/90-150/100 mm civə sütunu göstəricilərində belə ifadəli diskomfortdan şikayət edəcək. Hər şey xəstənin ürək-damar sisteminin fərdi xüsusiyyətlərindən və onun kompensator imkanlarından asılıdır.
Anlamaq vacibdir ki, vəziyyətə “kriz” adı yalnız AT-nin yüksək göstəricilərinə görə deyil, daha çox hədəf-orqanların zədələnməsinin yüksək riski ilə əlaqədar verilir. Təzyiqin kəskin yüksəlməsi fonunda ürək zədələnə bilər (miokard infarktına keçən kəskin koronar sindrom), beyin (insult, hipertonik ensefalopatiya), aorta (aortanın divarının laylanması), ağciyərlər (ağciyər ödemi), gözlər (tor qişada qansızmalar və ödem, görmə sinirinin diskinin ödemi) və ya böyrəklər (kəskin böyrək çatışmazlığı). Bu cür ağırlaşmaların inkişaf ehtimalı AT-nin vaxtında korreksiyası zərurətini şərtləndirir; bu zaman təzyiq həkim nəzarəti altında tədricən aşağı salınmalıdır, çünki onun həddindən artıq kəskin düşməsi də beyin və ürək üçün təhlükəlidir.
Qeyd etmək lazımdır ki, ağır fiziki yüklənmələr zamanı (məsələn, ağırlıq qaldırarkən) AT qısa müddətə çox yüksək rəqəmlərə qalxa bilər. Bu, yük dayandırıldıqdan sonra tez normallaşan fizioloji reaksiyadır və hipertonik kriz sayılmır. Lakin arterial hipertoniyası olan insanlar intensiv məşqlərə başlamazdan əvvəl həkimlə məsləhətləşməlidir.
Hədəf-orqanların zədələnməsi hipertonik krizlərin təsnifatı üçün əsas meyardır. Bundan asılı olaraq bu vəziyyətlər 2 kateqoriyaya bölünür:
- Ağırlaşmamış (kritik olmayan);
- ağırlaşmış (kritik).
Bəzi təsnifatlarda aparıcı simptomlardan asılı olaraq hipertonik krizin 3 klinik forması ayırd edilir:
- Neyrovegetativ;
- sulu-duzlu;
- qıcolmalı (hipertonik ensefalopatiya ilə gedən, həmişə ağırlaşmış sayılan ən ağır forma).
Hipertonik kriz – həm pasiyentin, həm də həkimin xüsusi diqqətini tələb edən vəziyyətdir. Klinik əlamətlərə məhəl qoyulmadıqda, pasiyentin həyatını birbaşa təhdid edən ağırlaşmalar inkişaf edir. Əgər insan arterial hipertoniyadan əziyyət çəkdiyini bilirsə, AT-nin kəskin qalxması halında özünü necə aparacağına dair aydın alqoritmi bilmək vacibdir – təcili yardım üçün hansı preparatları qəbul etməli, həkimlə necə əlaqə saxlamalı və nə vaxt təcili tibbi yardım briqadasını çağırmalı.
Səbəbləri
Hipertonik kriz — ürək-damar sisteminin arterial təzyiqi yüksəldən xarici və ya daxili amillərin təsirinə hazır olmaması fonunda inkişaf edən patoloji vəziyyətdir. Ən çox belə hal artıq mövcud olan arterial hipertenziya fonunda baş verir. Damarlarda sərtliyin artması, onların elastikliyinin və impuls dalğasını müstəqil şəkildə «söndürmək» imkanının azalması səbəbindən krizin inkişaf riski artır. Təzyiqin kəskin sıçrayışına aşağıdakı vəziyyətlər təkan verə bilər:
- Həddindən artıq fiziki yüklənmə;
- stres amili;
- təzyiqi yüksəldən dərmanların qəbulu;
- patogenlərin qan dövranına daxil olması ilə müşayiət olunan infeksion xəstəliklər (sepsis);
- travmalar;
- zəhərlənmə.
Mərhələlər
Hipertonik kriz adətən artıq mövcud olan arterial hipertenziya fonunda baş verir. Həkim krizin özünü qiymətləndirməklə yanaşı, əsas xəstəliyin dərəcəsini və mərhələsini də müəyyən edir: bu, krizdən sonrakı müalicənin seçimi üçün vacibdir.
Təzyiqin dərəcələri
- 1-ci dərəcə: 140–159/90–99 mm c.s.
- 2-ci dərəcə: 160–179/100–109 mm c.s.
- 3-cü dərəcə: 180/110 mm c.s. və daha yuxarı. Bu səviyyədə krizlərin riski xeyli yüksəkdir.
Hipertenziyanın mərhələləri
- I mərhələ — orqanlarda dəyişiklik yoxdur. Krizlər nadirdir və çox vaxt dərmanların buraxılması, stress və ya duzlu qida ilə bağlıdır.
- II mərhələ — ürəkdə, böyrəklərdə, göz dibində simptomsuz dəyişikliklər var. Kriz zamanı hədəf orqanların zədələnmə riski artır.
- III mərhələ — insult, infarkt, ürək və ya böyrək çatışmazlığı artıq keçirilib. Belə insanlarda istənilən kriz ağırlaşmış gedişə meyillidir və adətən xəstəxanada müalicə tələb edir.
Dərəcəni və mərhələni həkim təzyiqin təkrar ölçülmələrinin, EKQ, qan və sidik analizlərinin, göz dibi müayinəsinin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və bu, uzunmüddətli müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Hipertonik krizin klinik mənzərəsi həmişə kəskin şəkildə inkişaf edən ifadəli diskomfortla xarakterizə olunur və məhz bu da ixtisaslaşdırılmış yardıma müraciətin əsas səbəbinə çevrilir.
Belə vəziyyətin bütün formaları üçün xarakterik olan ümumi əlamətlər bunlardır:
- Baş ağrısı;
- üzün qızarması;
- göz önündə “milçəklər”;
- qulaqda küy;
- ümumi zəiflik.
Göstərilən ümumi simptomlardan əlavə, pasiyentlər tez-tez digər əlamətlərdən şikayət edirlər; həkim onların əsasında hipertonik krizin konkret formasını müəyyən edir. Bundan asılı olaraq müalicə fərqlənə bilər.
Ağırlaşmamış krizin neyrovegetativ forması üçün aşağıdakı simptomlar xarakterikdir:
- Üşütmə;
- qorxu hissi, əsəbiliklə müşayiət olunan emosional oyanıqlıq;
- susuzluq;
- ürəkbulanma;
- ürəkdöyünmənin sürətlənməsi;
- krizin sonunda bol sidik ifrazı ola bilər.
Hipertonik krizinin su-duzlu forması apatiya və süstlüklə xarakterizə olunur. Əzələlərdə nəzərəçarpacaq dərəcədə zəiflik inkişaf edir. Aşağı ətraflar və üz ödə bilər. Taktik hissiyyat paresteziya tipinə görə pozulur («dəridə qarışqalar gəzir»).
Qıcolma formasında ön plana vəziyyətin kəskin pisləşməsi çıxır. Təkrari qusma ilə müşayiət olunan nəzərəçarpacaq ürəkbulanma müşahidə olunur. Xəstə huşunu itirə bilər, qıcolmalar inkişaf edir.
Mürəkkəbləşmiş hipertonik krizin klinikası hədəf orqanların zədələnmə əlamətləri ilə tamamlanır. Kəskin koronar sindrom zamanı xəstə döş sümüyü arxasında intensiv, yandırıcı ağrıdan şikayətlənir. Beyin qan dövranı pozğunluqlarında huşun itirilməsi, ifliclər, parezlər ola bilər (topika zədələnmiş damarın lokalizasiyası ilə müəyyən edilir). Yüksək arterial təzyiq fonunda aortanın disseksiyası zamanı xəstə döş qəfəsində intensiv ağrıdan şikayətlənir, bu ağrı miqrasiya edir və dərman müalicəsinə zəif tabe olur.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Hipertonik krizin diaqnostikası xəstənin şikayətlərinin qiymətləndirilməsinə, vizual müayinəyə, laborator və instrumental müayinə metodlarının nəticələrinin dəyərləndirilməsinə əsaslanır.
Söhbət zamanı həkim xəstəliyin anamnezini toplayır, vəziyyətin kəskin pisləşməsinin nədən bağlı olduğunu aydınlaşdırır, xəstənin zahiri görkəmini qiymətləndirir. Mütəxəssis xüsusilə tutmanın başlama vaxtına, emosional vəziyyətə, təzyiqin korreksiyası üçün xəstənin hər hansı dərman qəbul etməsinə diqqət yetirir. Təsvir olunan klinik şəklə əsasən həkim ilkin olaraq hipertonik krizin formasını müəyyən edir.
Arterial təzyiqi kəskin yüksəlmiş bütün xəstələrdə tonometrlə ölçülməsi aparılır.
Hədəf orqanların zədələnməsini istisna etmək üçün aşağıdakı müayinələr aparılır:
- EKQ – ürəyin elektrik funksiyasını qiymətləndirməyə və miokardın zədələnməsini və ya işemiyasını aşkar etməyə imkan verir.
- Kəllənin KT-si – damarın yırtılması nəticəsində kəllədaxili qanaxmanı, hematomanı aşkar etməyə imkan verir.
- Oftalmoskopiya – həkim tor qişanın və göz damarlarının vəziyyətini qiymətləndirir.
Xəstənin kompleks müayinəsi laborator diaqnostikanı da əhatə edir. Açar testlər bunlardır:
- Troponin İ üzrə qan analizi. Müsbət nəticə miokardın zədələnməsini göstərir.
- Sidiyin ümumi analizi. Sidikdə zülal, onun rənginin və ya miqdarının dəyişməsi nefropatiyaya dəlalət edir.
- Qanın biokimyəvi analizi. Həkim böyrəklərin zədələnmə faktını istisna etmək/təsdiqləmək üçün kreatinin və sidik cövhərinin konsentrasiyasını qiymətləndirir.
Feoxromositoma şübhəsi olduqda, adrenalin/noradrenalini və ya katexolaminlərin metabolizminin son məhsulu olan vanililmandel turşusunu aşkar etmək üçün qanın spesifik analizi təyin edilə bilər.
Xidmətlər
Müalicə
Hipertonik kriz — fəsadların inkişafının qarşısını almaq üçün xəstənin AT-sinin sürətlə normallaşdırılmasını tələb edən kəskin vəziyyətdir. Xəstənin müalicə taktikası çox dərəcədə hədəf orqanların zədələnməsindən asılıdır.
Dərman müalicəsi
Krizin ağırlaşmamış formasının terapiyasının xüsusiyyətləri:
- Əsasən peroral hipotenziv vasitələrin tətbiqi.
- AT-nin 2-6 saat ərzində tədricən azaldılması.
- Xəstənin ev şəraitində vəziyyətinin stabilləşdirilməsi imkanı (halların 80%).
Ağırlaşmış hipertonik krizin terapiyası:
- AT-nin korreksiyası üçün parenteral vasitələrin (əzələ daxilinə və ya venadaxili yeridilir) tətbiqi.
- 30-120 dəqiqə ərzində AT-nin sürətlə azaldılmasının zəruriliyi.
- Həyati təhlükə yaradan vəziyyətlərin (infarkt, insult, böyrək çatışmazlığı, torlu qişanın qopması) inkişafı səbəbindən xəstənin hospitalizasiyasının zəruriliyi (halların 50-70%).
Qeyd etmək vacibdir ki, kriz zamanı AT-nin azaldılması başlanğıc səviyyəyə nisbətən tədrici (hamar) şəkildə aşağı salınma tələb edir (təzyiqi normal göstəricilərə endirməyə çalışmaq olmaz). Bu, patoloji vəziyyətin inkişafı nəticəsində ürək-damar sisteminin artıq intensiv rejimdə işləməyə uyğunlaşması ilə əlaqədardır. AT-nin kəskin düşməsi zamanı hədəf orqanlar lazımi həcmdə qan almır ki, bu da klinik mənzərəni daha da ağırlaşdırır.
Buna görə AT-nin azaldılması ağırlaşmamış hipertonik krizdə 12-24 saat ərzində başlanğıc səviyyədən 15-25% və ya ≤160110 mm civə süt. Qədər, ağırlaşmış hipertonik krizdə isə 1-3 saat ərzində tədricən aparılır. Bu faktı növbəti təzyiq yüksəlməsi zamanı həkim məsləhəti olmadan müstəqil şəkildə təzyiqini salmağa çalışan hipertoniklər bilməlidirlər. Özünü müalicə təhlükəli ağırlaşmaların inkişafı ilə nəticələnə bilər!
AT-nin korreksiyası üçün istifadə olunan dərman qrupları:
- Beta-blokatorlar;
- angiotenzinçevirici ferment inhibitorları (İAPF);
- angiotenzinogen II-yə qarşı reseptor blokatorları (BRA, sartanlar);
- diuretiklər;
- kalsium kanalı blokatorları;
- vazodilatatorlar.
Xəstəliyin klinik mənzərəsindən asılı olaraq, həkim əlavə olaraq qıcolmaəleyhinə dərmanlar təyin edə bilər.
İstifadə olunan dərmanların effektivliyini artırmaq üçün aşağıdakı üsullardan istifadə olunur:
- Xəstəyə baş tərəfi qaldırılmış vəziyyət verilməsi;
- tənəffüs yollarının sanasiyası;
- huş itirildikdə – venaya giriş yaradılmaqla yana üstə stabil vəziyyət;
- ÜXT, AT-nin hər 15 dəqiqədən bir nəzarəti (AT-nin hər iki qolda ölçülməsi, bu zaman normada fərq 15 mm.c.s.-dən az olur).
Hipertonik krizin müalicəsindən daha asan onun qarşısını almaqdır. Buna görə bu vəziyyətin profilaktikasına xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Əsas qaydalar bunlardır:
- AT-nin effektiv nəzarəti. Hər bir hipertonik xəstə mövcud xəstəliyin mərhələsi və dərəcəsi nəzərə alınmaqla dərman qəbul etməlidir. Yalnız daimi adekvat təzyiq nəzarəti krizlərin riskini azaldır.
- Həyat tərzinin modifikasiyası. Bu, mülayim fiziki yüklənmələr, duzun gündə 5 q-a qədər məhdudlaşdırılması, çəkinin nəzarətdə saxlanılmasıdır.
- Stressin təsirinin minimallaşdırılması. İstirahət və aktivliyi rasional şəkildə növbələndirmək, güclü psixoemosional yüklənmələrdən uzaq durmaq arzuolunandır.
Profilaktika
Hipertonik krizlərin əksəriyyəti pis nəzarət olunan arterial təzyiq fonunda yaranır, ona görə də əsas profilaktika təzyiqin hər gün sabit saxlanılmasıdır.
- Təyin olunmuş dərmanları təzyiq normal olan günlərdə də hər gün qəbul edin. Onları qəfil dayandırmaq krizə səbəb ola bilər.
- Evdə təzyiqi müntəzəm ölçün və nəticələri gündəliyə yazın: bu, həkimə müalicəni vaxtında düzəltməyə kömək edir.
- Duzu gündə 5 q-a qədər məhdudlaşdırın, spirtli içkilərdən və enerji içkilərindən çəkinin, siqareti tərgidin.
- Burun damcıları, ağrıkəsicilər, soyuqdəymə əleyhinə vasitələr və qida əlavələri kimi təzyiqi yüksəldə bilən preparatları həkimlə məsləhətləşmədən qəbul etməyin.
- Narkotik maddələrdən, xüsusilə kokain və amfetamin tipli maddələrdən tamamilə imtina edin.
- Təzyiq qəfil yüksəldikdə nə etməli olduğunuzu həkimlə əvvəlcədən müzakirə edin və bu planı yaxınlarınıza da bildirin.
- Təzyiq müalicəyə baxmayaraq tez-tez qalxırsa, ikincili hipertenziyanın səbəblərini (böyrək, böyrəküstü vəzi, qalxanabənzər vəz xəstəlikləri) yoxlatdırın.
Yadda saxla!
Bütün hallarda hipertonik kriz hipertonik xəstəliklə bağlı olmur. Bəzən onun səbəbi feoxromositoma kimi xəstəlik ola bilər. Bu patologiya böyrəküstü vəzilərdə şişin mövcudluğu nəticəsində inkişaf edir. İstənilən əlverişsiz amilin təsiri şiş hüceyrələrindən böyük miqdarda adrenalin və noradrenalinin (katexolaminlər) qana ifraz olunmasına gətirib çıxara bilər. Bu hormonlar arterial təzyiqi kəskin şəkildə yüksəldir. Feoxromositomalı pasiyentlər tez-tez ənənəvi terapiyaya zəif tabe olan hipertonik krizlərdən əziyyət çəkirlər.
Beləliklə, həkimin qəflətən inkişaf etmiş krizin nöqtəvi, hədəflənmiş müalicəsini aparmaq imkanı olması üçün arterial təzyiqin ən kiçik tərəddüdləri zamanı mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır. Bu, ilkin diaqnozu sakit şəraitdə müəyyən etməyə, fəsadlar inkişaf etdikdə isə krizin ilkin səbəbini müəyyən etməyə vaxt sərf etmədən differensial terapiya aparmağa imkan verəcəkdir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Hestasion hipertenziya
- Subkonyunktival qansızma
- Ağciyər ödemi
- Feoxromositoma
- Aortanın laylanması
- Açıq arterial axacaq
- Açıq oval pəncərə
- Ağciyər arteriyasının tromboemboliyası
- Ağciyər hipertenziyası
- Ailəvi hiperxolesterinemiya
- Aorta anevrizması
- Aorta qapağı çatışmazlığı
- Aortal stenoz
- Aortanın koarktasiyası
- Arterial hipotenziya
Suallar və cavablar
Kəskin baş ağrısı, sinədə ağrı, görmədə və ya nitqdə qəfil dəyişiklik, ya da təzyiqin çox yüksək göstəricilərlə yanaşı ümumi vəziyyətin kəskin pisləşməsi müşahidə olunduqda təcili tibbi yardıma müraciət gecikdirilməməlidir. Bu, evdə gözləyərək öz-özünə keçməsini gözləmək olan vəziyyət deyil, çünki hədəf-orqanların zədələnməsi riski vaxtla artır. Şübhə yarandıqda dərhal ixtisaslaşmış yardım almaq ən təhlükəsiz yoldur.
Bəli, əgər arterial hipertoniya lazımi səviyyədə nəzarətdə saxlanılmırsa, kriz epizodları təkrarlana bilər. Təkrarlanma tezliyi təzyiqin uzunmüddətli idarə olunmasından, müalicəyə riayət olunmasından və risk amillərinin nəzarətdə saxlanmasından asılıdır. Hər yeni epizod hədəf-orqanlara əlavə yük yaradır, buna görə kardioloqun müntəzəm nəzarəti və təyin olunan müalicəyə davamlı riayət etmək təkrarlanma riskini azaltmaqda əsas rol oynayır.
Hədəf-orqanlar sırasına ürək, beyin, böyrəklər və gözlər aiddir. Vaxtında nəzarətə alınmayan kriz insult, ürək çatışmazlığı, böyrək funksiyasının pisləşməsi və görmə problemləri ilə nəticələnə bilər. Zədələnmənin ağırlığı təzyiqin nə qədər sürətlə normallaşdırıldığından və pasiyentin əvvəlki sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır. Bu səbəbdən erkən müraciət və düzgün müalicə fəsadların qarşısını almaqda həlledicidir.
Mövzu üzrə məqalələr
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Yaz ovqatsızlığı və avitaminozla mübarizə aparırıq
Uzun müddət gözlədiyimiz yaz gəldi. Onu çoxdan gözləyirdik, günəş, yaxşı əhval-ruhiyyə və yaxşı özünühissetmə çatışmırdı. Qış ərzində bir…
İstiqamət: Terapiya
Hipertoniya xəstəliyinin müalicəsi
Hipertoniya xəstəliyi arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sisteminin xəstəliyidir. Təzahürlər əsasən beyin damarlarının (baş ağrıları, başgicəllənmə,…
İstiqamət: Kardiologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
